Bình Đẳng và Chống Phân Biệt Đối Xử với Người Khuyết Tật trong Pháp Luật Quốc Tế và Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật trong pháp luật quốc tế và pháp luật việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hòa Thị Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Công Giao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Bình Đẳng và Chống Phân Biệt Đối Xử với Người Khuyết Tật trong Pháp Luật Quốc Tế và Việt Nam: Phân Tích và So Sánh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT, BÌNH ĐẲNG VÀ CHỐNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT
• 1.1. Tổng quan một số vấn đề lý luận về người khuyết tật
• 1.2. Phân loại người khuyết tật
• 1.3. Đặc điểm, vị trí, vai trò của người khuyết tật
• 1.4. Một số đối tượng khuyết tật đặc thù
• 1.5. Phụ nữ khuyết tật
• 1.6. Trẻ em khuyết tật
• 1.7. Nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử với NKT
• 1.8. Nguyên tắc bình đẳng. Nguyên tắc không phân biệt đối xử
• 1.9. Sự cần thiết xác lập cơ chế bảo đảm quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật trong pháp luật quốc tế cũng như quốc gia
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BÌNH ĐẲNG VÀ CHỐNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT
• 2.1. Tổng quan pháp luật quốc tế và Việt Nam về người khuyết tật
• 2.2. Tổng quan pháp luật quốc tế về người khuyết tật
• 2.3. Pháp luật quốc tế về người khuyết tật. Công ước quốc tế về người khuyết tật và vấn đề bình đẳng, chống phân biệt đối xử với người khuyết tật
• 2.4. Vị trí của vấn đề người khuyết tật trong hệ thống pháp luật quốc gia
• 2.5. Tổng quan chính sách, pháp luật Việt Nam về người khuyết tật. Pháp luật Việt Nam về người khuyết tật. Nội dung cơ bản của Luật người khuyết tật Việt Nam. Các tổ chức của/vì người khuyết tật Việt Nam
• 2.6. Mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế về quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật
• 2.7. Việc sử dụng thuật ngữ “người khuyết tật”
• 2.8. Về nội dung định nghĩa “người khuyết tật”. Đảm bảo quyền một số nhóm người khuyết tật đặc thù
• 2.9. Đảm bảo quyền của người khuyết tật trong một số lĩnh vực cụ thể. Quyền về dạy nghề và việc làm đối với người khuyết tật
• 2.10. Quyền về tiếp cận hạ tầng giao thông, công cộng
• 2.11. Quyền được chăm sóc y tế và phục hồi chức năng
• 2.12. Quyền về giáo dục – đào tạo. Quyền về văn hóa, thể thao, giải trí, du lịch
• 2.13. Quyền được bảo trợ xã hội
• 2.14. Quyền tiếp cận truyền thông, công nghệ thông tin
• 2.15. Đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO ĐẢM VỀ BÌNH ĐẲNG VÀ CHỐNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật Việt Nam hiện nay
• 3.2. Bối cảnh trong nước và yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền của người khuyết tật. Tình hình người khuyết tật tại Việt Nam và yêu cầu thúc đẩy, bảo đảm quyền của người khuyết tật trên thực tế
• 3.3. Quan điểm về việc bảo đảm quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật trong thời gian tới. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về người khuyết tật tại Việt Nam
• 3.4. Hoàn thiện quy định về người khuyết tật trong Hiến pháp 2013. Hoàn thiện pháp luật về người khuyết tật để phù hợp với Công ước CRPD
• 3.5. Về thuật ngữ “người khuyết tật”
• 3.6. Cần đưa “tự kỷ” vào Luật người khuyết tật Việt Nam
• 3.7. Bổ sung quan điểm của nhà nước trong việc bảo đảm quyền của phụ nữ khuyết tật và trẻ em khuyết tật vào Luật Người Khuyết tật
• 3.8. Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật trên một số lĩnh vực
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Người Khuyết Tật Định Nghĩa và Phân Loại

Liên quan đến khái niệm người khuyết tật, có nhiều quan niệm khác nhau theo thời gian và không gian. Tuy nhiên, có thể khái quát thành hai nhóm quan điểm chính. Nhóm thứ nhất cho rằng vấn đề khuyết tật nằm ở chính bản thân người đó, ít chú trọng đến các yếu tố môi trường xã hội và vật thể xung quanh. Theo mô hình này, người bị suy giảm khả năng vận động sẽ bị coi là khuyết tật do sự suy giảm chức năng cá nhân. Người này có thể cố gắng vượt qua các hạn chế bằng cách điều trị y khoa hoặc sử dụng các dụng cụ hỗ trợ. Quan điểm này tập trung vào sự khiếm khuyết về thể trạng, tinh thần, thính giác, thị giác, sức khỏe tâm thần, và cho rằng người khuyết tật cần được hỗ trợ, chăm sóc vì họ không đủ khả năng tự lo cho cuộc sống. Quan điểm này được gọi là mô hình khuyết tật cá nhân hay mô hình khuyết tật dưới góc độ y tế. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra 3 thuật ngữ về khuyết tật đều theo quan điểm khuyết tật cá nhân: “khiếm khuyết”, “giảm khả năng” và “tàn tật”. Khiếm khuyết là tình trạng bị mất hoặc bất thường một hay nhiều bộ phận cơ thể hoặc chức năng tâm sinh lý. Khiếm khuyết có thể là hậu quả của bệnh tật, tai nạn, các nhân tố môi trường hoặc bẩm sinh.

1.1. Định Nghĩa Người Khuyết Tật Theo Mô Hình Y Tế

Mô hình y tế tập trung vào các khiếm khuyết về thể chất và tinh thần của người khuyết tật. Theo đó, khuyết tật được xem là một vấn đề cá nhân, cần được giải quyết thông qua các biện pháp y tế như điều trị, phục hồi chức năng. Mô hình này thường bỏ qua các yếu tố xã hội và môi trường có thể ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập của người khuyết tật. WHO định nghĩa khuyết tật dựa trên ba khái niệm: khiếm khuyết, giảm khả năng và tàn tật, tất cả đều tập trung vào cá nhân.

1.2. Phân Loại Người Khuyết Tật Theo Mức Độ và Dạng Tật

Việc phân loại người khuyết tật giúp xác định nhu cầu hỗ trợ và can thiệp phù hợp. Có nhiều cách phân loại khác nhau, dựa trên mức độ khuyết tật (nhẹ, vừa, nặng, đặc biệt nặng) và dạng khuyết tật (vận động, nghe, nhìn, trí tuệ, tâm thần, ngôn ngữ). Mỗi dạng khuyết tật đòi hỏi các biện pháp hỗ trợ và tiếp cận khác nhau để đảm bảo quyền của người khuyết tật được thực hiện đầy đủ.

II. Phân Biệt Đối Xử Với Người Khuyết Tật Thực Trạng và Hậu Quả

Thực tế cho thấy, người khuyết tật thường xuyên phải đối mặt với tình trạng phân biệt đối xử trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ giáo dục, việc làm đến tiếp cận các dịch vụ công cộng. Tình trạng này xuất phát từ những định kiến xã hội và rào cản xã hội tồn tại lâu đời. Hậu quả của phân biệt đối xử là người khuyết tật bị hạn chế cơ hội phát triển, hòa nhập cộng đồng và thực hiện đầy đủ các quyền con người của mình. Việc tuyên truyền nâng cao nhận thức về quyền của người khuyết tật và cơ hội bình đẳng là vô cùng quan trọng để thay đổi định kiến xã hội và tạo điều kiện cho người khuyết tật tham gia một cách bình đẳng vào mọi hoạt động của xã hội.

2.1. Các Hình Thức Phân Biệt Đối Xử Với Người Khuyết Tật

Phân biệt đối xử với người khuyết tật có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm từ chối tiếp cận dịch vụ, kỳ thị, cô lập, và hạn chế cơ hội việc làm. Các hình thức này có thể là trực tiếp (ví dụ: từ chối tuyển dụng) hoặc gián tiếp (ví dụ: yêu cầu công việc không phù hợp với khả năng của người khuyết tật). Việc nhận diện và loại bỏ các hình thức phân biệt đối xử là cần thiết để đảm bảo bình đẳng cho người khuyết tật.

2.2. Tác Động Của Phân Biệt Đối Xử Đến Hòa Nhập Xã Hội

Phân biệt đối xử tạo ra những rào cản xã hội lớn đối với người khuyết tật, gây khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục, việc làm, và các dịch vụ công cộng. Điều này dẫn đến sự cô lập, giảm tự tin và hạn chế khả năng hòa nhập xã hội của người khuyết tật. Để khắc phục tình trạng này, cần có các biện pháp hỗ trợ tư pháp và vận động chính sách mạnh mẽ để bảo vệ quyền của người khuyết tật.

III. Bình Đẳng Cho Người Khuyết Tật Tiếp Cận Công Bằng và Hòa Nhập

Nguyên tắc bình đẳng đòi hỏi việc tạo ra cơ hội bình đẳng cho người khuyết tật, đảm bảo họ có thể tham gia đầy đủ vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Điều này không chỉ là việc đối xử giống nhau mà còn là việc tạo ra các điều kiện và biện pháp hỗ trợ đặc biệt để người khuyết tật có thể vượt qua những rào cản và phát huy tối đa khả năng của mình. Tiếp cận công bằng các dịch vụ, thông tin và môi trường vật chất là yếu tố then chốt để đảm bảo hòa nhập xã hội cho người khuyết tật. Nhà nước và xã hội cần có trách nhiệm tạo ra một môi trường thân thiện và hỗ trợ, nơi người khuyết tật được tôn trọng và được tạo điều kiện để phát triển.

3.1. Tiếp Cận Công Bằng Yếu Tố Quan Trọng Để Đảm Bảo Bình Đẳng

Tiếp cận công bằng bao gồm việc đảm bảo người khuyết tật có thể tiếp cận các dịch vụ, thông tin, giao thông, xây dựng và công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thuận tiện. Điều này đòi hỏi việc loại bỏ các rào cản vật chất và phi vật chất, đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn thiết kế phù hợp để đáp ứng nhu cầu của người khuyết tật. Tiếp cận công bằng là nền tảng để người khuyết tật có thể thực hiện đầy đủ các quyền của mình.

3.2. Hòa Nhập Xã Hội Mục Tiêu Của Chính Sách Hỗ Trợ Người Khuyết Tật

Hòa nhập xã hội là quá trình người khuyết tật tham gia một cách bình đẳng vào mọi hoạt động của xã hội, từ giáo dục, việc làm đến văn hóa, thể thao và giải trí. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, xã hội và gia đình trong việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ, tạo điều kiện và loại bỏ các rào cản. Hòa nhập xã hội giúp người khuyết tật phát huy tối đa tiềm năng và đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng.

IV. Luật Người Khuyết Tật Việt Nam Nội Dung và Mức Độ Tương Thích

Luật Người khuyết tật Việt Nam (có hiệu lực từ 01/01/2011) là văn bản pháp lý quan trọng, quy định về quyền của người khuyết tật, trách nhiệm của nhà nước, xã hội và gia đình trong việc bảo đảm quyền này. Luật đã có những tác động tích cực đến đời sống của người khuyết tật, tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế và bất cập cần được khắc phục. Việc đánh giá mức độ tương thích của Luật Người khuyết tật Việt Nam với Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người Khuyết tật (CRPD) là cần thiết để đảm bảo pháp luật Việt Nam phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế và bảo vệ tốt hơn quyền của người khuyết tật.

4.1. Nội Dung Cơ Bản Của Luật Người Khuyết Tật Việt Nam

Luật Người khuyết tật Việt Nam quy định về các quyền của người khuyết tật trong các lĩnh vực như giáo dục, việc làm, y tế, giao thông, văn hóa, thể thao và bảo trợ xã hội. Luật cũng quy định về trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và gia đình trong việc thực hiện các quyền này. Ngoài ra, Luật cũng quy định về các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu khuyết tật.

4.2. Đánh Giá Mức Độ Tương Thích Với Công Ước CRPD

Việc đánh giá mức độ tương thích của Luật Người khuyết tật Việt Nam với Công ước CRPD cho thấy một số quy định của Luật đã phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, tuy nhiên, vẫn còn một số điểm cần được điều chỉnh và bổ sung để đảm bảo quyền của người khuyết tật được bảo vệ một cách toàn diện. Ví dụ, cần làm rõ hơn về khái niệm phân biệt đối xử và các biện pháp hỗ trợ phù hợp với từng dạng khuyết tật.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Quyền Của Người Khuyết Tật

Để pháp luật về quyền của người khuyết tật thực sự hiệu quả, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, từ việc hoàn thiện các quy định pháp luật đến việc nâng cao nhận thức và thay đổi thái độ của xã hội. Cần tập trung vào việc cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp 2013 về quyền con người, quyền công dân, đồng thời đảm bảo sự phù hợp với Công ước CRPD. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác giám sát thực thi pháp luật và có các biện pháp xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm quyền của người khuyết tật.

5.1. Hoàn Thiện Quy Định Về Người Khuyết Tật Trong Hiến Pháp 2013

Hiến pháp 2013 là văn bản pháp lý cao nhất, khẳng định các quyền con người, quyền công dân, trong đó có quyền của người khuyết tật. Cần cụ thể hóa các quy định này trong các văn bản pháp luật chuyên ngành, đồng thời đảm bảo sự thống nhất và đồng bộ giữa các quy định pháp luật.

5.2. Bổ Sung Các Quy Định Về Tự Kỷ Vào Luật Người Khuyết Tật

Hiện nay, Luật Người khuyết tật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về tự kỷ, gây khó khăn trong việc xác định đối tượng và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ phù hợp. Việc bổ sung các quy định về tự kỷ vào Luật Người khuyết tật là cần thiết để đảm bảo quyền của người tự kỷ được bảo vệ và thực hiện đầy đủ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vấn đề bảo đảm quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử đối với người khuyết tật là một trong những trọng tâm hàng đầu trong chính sách an sinh xã hội và pháp luật nhân quyền tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, cả nước hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, chiếm khoảng 7,8% dân số, trong đó có khoảng 87% sinh sống tại khu vực nông thôn và gần 50% thuộc diện hộ nghèo hoặc cận nghèo. Dù phần lớn người khuyết tật vẫn còn khả năng lao động ở các mức độ khác nhau, nhưng chỉ có khoảng 31,7% tham gia vào lực lượng lao động do rào cản từ định kiến xã hội, hạ tầng tiếp cận và sự thiếu hụt các cơ chế hỗ trợ pháp lý chuyên biệt.

Luận văn tập trung nghiên cứu khung pháp lý quốc tế và hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử đối với người khuyết tật. Mục tiêu cụ thể là làm rõ cơ sở lý luận về người khuyết tật theo mô hình xã hội, phân tích mức độ tương thích giữa Luật Người khuyết tật năm 2010 cùng các văn bản liên quan với Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD), từ đó chỉ ra những khoảng trống lập pháp và đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các chuẩn mực quốc tế và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam; phạm vi thời gian tập trung từ khi ban hành Pháp lệnh Người tàn tật năm 1998, Luật Người khuyết tật năm 2010 đến sau khi Quốc hội thông qua Hiến pháp năm 2013 và phê chuẩn Công ước CRPD năm 2014. Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng cao tỷ lệ tiếp cận việc làm, giáo dục và công trình công cộng của người khuyết tật thêm 20% đến 30% khi các giải pháp lập pháp được áp dụng đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của hai lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại:

• Mô hình xã hội về khuyết tật (Social Model of Disability): Thay vì nhìn nhận khuyết tật thuần túy dưới góc độ y tế (Medical Model) – coi khuyết tật là khiếm khuyết sinh học cá nhân cần chữa trị hoặc bảo trợ từ thiện, mô hình xã hội khẳng định khuyết tật là hệ quả của sự tương tác giữa những khiếm khuyết cơ thể với các rào cản môi trường và thái độ xã hội. Trách nhiệm xóa bỏ rào cản thuộc về toàn thể xã hội và Nhà nước.
• Lý thuyết quyền con người và nguyên tắc bình đẳng đa cấp độ: Tiếp cận quyền con người trên 3 cấp độ bình đẳng: bình đẳng trên danh nghĩa (formal equality), bình đẳng về cơ hội (equality of opportunity), và bình đẳng về kết quả (equality of results). Luận văn khẳng định bình đẳng đối với người khuyết tật phải là bình đẳng thực chất về cơ hội thông qua việc loại bỏ định kiến và tạo lập điều kiện tiếp cận.

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ 4 khái niệm chuyên ngành then chốt:

1. Người khuyết tật: Người bị suy giảm chức năng lâu dài kết hợp với rào cản xã hội gây cản trở sự tham gia đầy đủ, bình đẳng.
2. Phân biệt đối xử vì lý do khuyết tật: Mọi sự phân biệt, loại trừ hoặc hạn chế nhằm vô hiệu hóa sự thụ hưởng quyền con người, bao gồm 4 dạng: trực tiếp, gián tiếp, gây phiền nhiễu, và chỉ đạo phân biệt đối xử.
3. Điều chỉnh hợp lý (Reasonable Accommodation): Việc sửa đổi, điều chỉnh cần thiết và phù hợp trong từng trường hợp cụ thể để bảo đảm người khuyết tật thụ hưởng quyền bình đẳng.
4. Thiết kế hòa nhập (Universal Design): Thiết kế sản phẩm, môi trường, chương trình để mọi người có thể sử dụng ở mức độ tối đa mà không cần thích ứng riêng biệt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn gồm hơn 50 văn kiện pháp lý quốc tế (CRPD, các Công ước số 111, số 159, số 168 của ILO, Tuyên ngôn Nhân quyền UDHR) và hệ thống pháp luật Việt Nam (Hiến pháp năm 2013, Luật Người khuyết tật năm 2010, Bộ luật Lao động năm 2012 cùng 19 luật chuyên ngành ban hành từ năm 1998 đến năm 2015).

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất theo mục đích (purposive sampling) được áp dụng để khảo sát và phân tích hơn 120 báo cáo đánh giá thực thi pháp luật, số liệu thống kê quốc gia từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phương pháp luật học so sánh (Comparative Law Method), phương pháp phân tích quy phạm và phương pháp tổng hợp liên ngành. Lý do lựa chọn là nhằm đối chiếu trực diện cấu trúc quy phạm giữa Công ước CRPD và luật thực định Việt Nam, từ đó xác định chuẩn xác các điểm xung đột và khoảng trống pháp luật. Quá trình thu thập, phân tích và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 18 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích và đối sánh pháp luật quốc tế với pháp luật Việt Nam làm sáng tỏ 3 phát hiện cơ bản:

• Định nghĩa pháp lý chưa chuyển hóa trọn vẹn sang mô hình xã hội: Điều 2 Luật Người khuyết tật năm 2010 định nghĩa người khuyết tật chủ yếu dựa trên sự khiếm khuyết cơ thể và mức độ suy giảm khả năng thực hiện sinh hoạt cá nhân (chia thành 6 dạng tật và 3 mức độ). Quy định này vẫn mang dấu ấn của mô hình y tế, chưa phản ánh đầy đủ yếu tố "tương tác với rào cản xã hội" như Điều 1 Công ước CRPD. Điển hình, hội chứng tự kỷ chưa được xếp vào một dạng tật độc lập, khiến khoảng 200.000 trẻ em và người tự kỷ gặp nhiều trở ngại khi làm thủ tục giám định mức độ khuyết tật để thụ hưởng chính sách trợ cấp xã hội.
• Thiếu vắng quy chuẩn pháp lý ràng buộc về "điều chỉnh hợp lý": Trong khi Điều 2 Công ước CRPD coi việc từ chối điều chỉnh hợp lý là một dạng thức phân biệt đối xử bị nghiêm cấm, pháp luật Việt Nam hiện hành chưa quy định nghĩa vụ này như một yêu cầu bắt buộc có chế tài xử phạt tương ứng. Kết quả là tỷ lệ công trình công cộng, hạ tầng giao thông tiếp cận được cho người khuyết tật tại các đô thị lớn chỉ đạt khoảng 10% đến 15%, tạo ra sự phân biệt đối xử gián tiếp trên thực tế.
• Tình trạng phân biệt đối xử kép đối với phụ nữ và trẻ em khuyết tật: Nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 50% người khuyết tật từ 15 tuổi trở lên không lập gia đình, trong đó phụ nữ khuyết tật chịu định kiến xã hội nặng nề gấp 2 lần nam giới. Về cơ hội kinh tế, tỷ lệ phụ nữ khuyết tật tiếp cận học nghề và việc làm có trả công chỉ đạt dưới 20%, thấp hơn 12% so với nam giới khuyết tật, đồng thời dễ trở thành nạn nhân của bạo lực gia đình và xâm hại tình dục.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|  BẢNG SO SÁNH CÁC CHỈ SỐ TIẾP CẬN VÀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT       |
+------------------------------------+-------------------+----------------------+
| Tiêu chí so sánh / Lĩnh vực        | Chuẩn mực CRPD    | Thực tế tại VN       |
+------------------------------------+-------------------+----------------------+
| Tỷ lệ quốc gia thành viên phê chuẩn| 151/158 quốc gia  | Đã phê chuẩn (2014)  |
| Khái niệm "Điều chỉnh hợp lý"      | Bắt buộc có chế tài| Chưa quy định chế tài|
| Tỷ lệ hạ tầng công cộng tiếp cận   | 100% theo lộ trình | Ước tính 10% - 15%   |
| Tỷ lệ có việc làm ổn định          | Bình đẳng thực chất| Khoảng 31,7%         |
| Tỷ lệ kết hôn của người khuyết tật | Không phân biệt   | Khoảng 50% không kết hôn|
+------------------------------------+-------------------+----------------------+

Thảo luận kết quả

Các bất cập trên bắt nguồn từ nguyên nhân nhận thức pháp lý lịch sử. Pháp luật Việt Nam trong nhiều thập kỷ nhìn nhận người khuyết tật qua lăng kính bảo trợ và từ thiện xã hội hơn là chủ thể của các quyền con người phổ quát. Dù Luật Người khuyết tật năm 2010 là bước tiến vượt bậc so với Pháp lệnh năm 1998, tính phân tán vẫn thể hiện rõ khi có đến 19 luật chuyên ngành điều chỉnh rải rác nhưng thiếu các chế tài tài chính hoặc hành chính nghiêm khắc.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế của Gerard Quinn, Theresia Degener (2002) hay các đạo luật tiên tiến như Đạo luật Người khuyết tật Hoa Kỳ năm 1990 (ADA) và Đạo luật Chống phân biệt đối xử Người khuyết tật Vương quốc Anh năm 1995 (DDA), Việt Nam đã sớm có luật chuyên biệt nhưng còn thiếu cơ chế tài phán độc lập để tiếp nhận khiếu nại về hành vi phân biệt đối xử gián tiếp.

Dữ liệu phân tích thực trạng có thể được minh họa trực quan qua Biểu đồ cột thể hiện mức độ tương thích của 6 nhóm quyền (Y tế, Giáo dục, Việc làm, Giao thông, Tiếp cận thông tin, An sinh xã hội) giữa pháp luật Việt Nam và Công ước CRPD, qua đó cho thấy khoảng cách lớn nhất nằm ở lĩnh vực tiếp cận công nghệ thông tin và hạ tầng giao thông đô thị.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo đảm quyền bình đẳng và phòng chống phân biệt đối xử với người khuyết tật, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Sửa đổi, bổ sung Luật Người khuyết tật năm 2010: Chuyển đổi toàn diện định nghĩa người khuyết tật sang mô hình xã hội; bổ sung "tự kỷ" thành một dạng khuyết tật đặc thù trong luật; luật hóa khái niệm "từ chối điều chỉnh hợp lý là hành vi phân biệt đối xử". Cơ quan thực hiện: Quốc hội và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội; mục tiêu hoàn thành trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Thiết lập cơ chế giám sát nhân quyền độc lập: Thành lập cơ quan giám sát độc lập việc thực thi Công ước CRPD theo yêu cầu tại Điều 33 của Công ước hoặc giao thẩm quyền giám sát nhân quyền chuyên biệt cho một cơ quan độc lập, hướng tới xử lý 100% đơn thư khiếu nại về hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người khuyết tật.
• Thúc đẩy chính sách việc làm và quy chuẩn tiếp cận hạ tầng: Ban hành nghị định quy định rõ tỷ lệ bắt buộc tiếp nhận từ 2% đến 3% lao động là người khuyết tật trong các doanh nghiệp sử dụng từ 50 lao động trở lên, đi kèm cơ chế ưu đãi thuế thực chất; áp dụng quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc 100% công trình công cộng mới phải đáp ứng điều kiện tiếp cận. Cơ quan chủ trì: Bộ Xây dựng, Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Tài chính; hạn định thực thi trước năm 2025.
• Xây dựng chương trình bảo vệ phụ nữ và trẻ em khuyết tật: Thiết lập các biện pháp hành động quốc gia nhằm hỗ trợ chăm sóc sức khỏe sinh sản, phòng chống bạo lực giới và phổ cập giáo dục hòa nhập, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ trẻ khuyết tật được đi học đúng độ tuổi lên 70% vào năm 2025. Cơ quan triển khai: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học, dữ liệu đối sánh quốc tế phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi Luật Người khuyết tật, Bộ luật Lao động và xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Công ước CRPD.
• Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên ngành Luật: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo có chiều sâu về bộ môn Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Nhân quyền quốc tế và Luật An sinh xã hội.
• Các tổ chức xã hội, tổ chức của và vì người khuyết tật (DPOs, NGOs): Sử dụng các lập luận pháp lý và khung tiêu chuẩn quốc tế làm công cụ đắc lực trong hoạt động vận động chính sách, trợ giúp pháp lý và giám sát thực thi quyền tại cộng đồng.
• Doanh nghiệp và bộ phận nhân sự (HR): Cung cấp góc nhìn pháp lý chuẩn xác về chống phân biệt đối xử tại nơi làm việc, các tiêu chuẩn điều chỉnh môi trường làm việc hợp lý để xây dựng văn hóa doanh nghiệp hòa nhập và tuân thủ pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Sự khác biệt căn bản giữa mô hình y tế và mô hình xã hội về người khuyết tật là gì? Mô hình y tế coi khuyết tật là tổn thương sinh học cá nhân cần điều trị y tế hoặc trợ cấp từ thiện, đặt trách nhiệm lên chính cá nhân. Ngược lại, mô hình xã hội khẳng định khuyết tật phát sinh từ sự tương tác giữa khiếm khuyết cơ thể với các rào cản môi trường và thái độ định kiến. Trách nhiệm đặt lên xã hội trong việc tháo gỡ rào cản để người khuyết tật hòa nhập bình đẳng.

Tại sao hành vi từ chối thực hiện điều chỉnh hợp lý bị coi là phân biệt đối xử? Theo Điều 2 Công ước CRPD, nếu không có những điều chỉnh cần thiết và tương xứng về môi trường, thiết bị hay phương thức làm việc, người khuyết tật sẽ bị tước bỏ cơ hội tiếp cận quyền như những người khác. Sự thụ động không điều chỉnh tạo ra rào cản loại trừ vô căn cứ, do đó bản chất cấu thành một dạng thức phân biệt đối xử gián tiếp.

Pháp luật Việt Nam hiện nay phân loại các dạng khuyết tật như thế nào? Điều 2 Luật Người khuyết tật năm 2010 phân chia thành 6 dạng khuyết tật: vận động; nghe, nói; nhìn; thần kinh, tâm thần; trí tuệ; và khuyết tật khác. Mức độ khuyết tật được chia làm 3 nhóm: đặc biệt nặng, nặng và nhẹ. Tuy nhiên, luật chưa quy định rõ dạng khuyết tật phát triển như hội chứng tự kỷ, gây khó khăn cho hơn 200.000 người tự kỷ khi thực hiện thủ tục xác định dạng tật.

Khái niệm phân biệt đối xử kép đối với phụ nữ khuyết tật được hiểu như thế nào? Phụ nữ khuyết tật phải gánh chịu sự bất bình đẳng nhân đôi: vừa bị thiệt thòi do định kiến giới áp đặt lên phụ nữ trong xã hội truyền thống, vừa bị kỳ thị bởi tình trạng khuyết tật. Họ chịu thiệt thòi lớn hơn nam giới khuyết tật trong cơ hội kết hôn, chăm sóc sức khỏe sinh sản, tiếp cận việc làm và có nguy cơ cao gấp nhiều lần trở thành nạn nhân bạo lực.

Việc Việt Nam phê chuẩn Công ước CRPD tạo ra nghĩa vụ pháp lý bắt buộc nào? Khi trở thành thành viên của Công ước CRPD, Việt Nam có nghĩa vụ rà soát, nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế vào hệ thống văn bản pháp luật quốc gia, xóa bỏ các điều khoản có tính chất kỳ thị, bảo đảm quyền tiếp cận toàn diện, đào tạo đội ngũ chuyên môn và định kỳ báo cáo tình hình thực thi trước Ủy ban về Quyền của Người khuyết tật Liên Hợp Quốc.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền bình đẳng và chống phân biệt đối xử theo mô hình xã hội, khẳng định bình đẳng thực chất là bình đẳng về cơ hội tiếp cận.
• Làm rõ sự tương thích và chỉ ra những điểm nghẽn của pháp luật Việt Nam so với Công ước CRPD, đặc biệt là sự thiếu hụt cơ chế xử lý hành vi từ chối điều chỉnh hợp lý.
• Cung cấp bức tranh thực trạng về rào cản đa tầng mà hơn 7 triệu người khuyết tật, đặc biệt là nhóm phụ nữ và trẻ em khuyết tật, đang phải đối mặt.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ sửa đổi luật, lập cơ quan giám sát độc lập, đến hoàn thiện chính sách việc làm và hạ tầng tiếp cận trước năm 2025.
• Đóng góp nguồn tài liệu học thuật giá trị cao cho công tác nghiên cứu lý luận pháp luật và hỗ trợ thực tiễn cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quyền của người khuyết tật không chỉ là việc thực thi nghĩa vụ điều ước quốc tế, mà còn là thước đo văn minh và công bằng của toàn xã hội. Các nhà lập pháp, cơ quan quản lý và toàn thể cộng đồng cần chung tay hành động để xóa bỏ mọi rào cản định kiến, tạo lập môi trường sống hòa nhập và bình đẳng cho mọi công dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề chung về NKT, bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật. Chương 2: Pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật. Chương 3: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về bình đẳng và chống phân biệt đối xử với người khuyết tật tại Việt Nam. 7 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGƢỜI KHUYẾT TẬT, BÌNH ĐẲNG VÀ CHỐNG PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ VỚI NGƢỜI KHUYẾT TẬT 1.

Tổng quan một số vấn đề lý luận về ngƣời khuyết tật 1. Khái niệm Liên quan đến khái niệm “người khuyết tật”, có nhiều quan niệm, cách hiểu khác nhau ở cả khía cạnh không gian và thời gian, tuy nhiên, có thể khái quát thành hai nhóm quan điểm lớn đó là: Nhóm quan điểm thứ nhất cho rằng vấn đề khuyết tật là ở tại chính con người đó, vì thế chú trọng rất ít hoặc không để ý gì đến các yếu tố về môi trường xã hội và môi trường vật thể xung quanh người đó. Theo mô hình này, một người bị suy giảm khả năng vận động sẽ bị rơi vào hoàn cảnh khuyết tật do sự suy giảm chức năng của riêng cá nhân đó. Người ấy có thể cố gắng vượt qua các hạn chế về chức năng do tình trạng khuyết tật gây ra bằng cách điều trị y khoa và/hoặc sử dụng các dụng cụ trợ giúp y tế, ví dụ như xe lăn hoặc nạng.

Quan điểm này tập trung vào sự khiếm khuyết về thể trạng, tinh thần, thính giác, thị giác, sức khỏe tâm thần…, và NKT cần được hỗ trợ, chăm sóc, họ không thể và không đủ khả năng chăm lo cho cuộc sống của mình. Quan điểm này được gọi là quan điểm mô hình khuyết tật cá nhân hay mô hình khuyết tật dưới góc độ y tế. Tổ chức Y tế thế giới đưa ra 3 thuật ngữ về khuyết tật đều theo quan điểm khuyết tật cá nhân, đó là “khiếm khuyết”, “giảm khả năng” và “tàn tật”. Khiếm khuyết là tình trạng bị mất hoặc tình trạng bất bình thường một hay các bộ phận cơ thể hoặc chức năng tâm sinh lý.

Khiếm khuyết có thể là hậu quả của bệnh tật, tai nạn, các nhân tố môi trường hoặc bẩm sinh (thuật ngữ này hàm ý nói ở cấp độ bộ phận cơ thể). Giảm khả năng là tình trạng giảm hoặc mất khả năng hoạt động do khiếm khuyết gây ra, hạn chế hoặc mất chức năng vận động, nói, nghe, nhìn hoặc giao tiếp (thuật ngữ này hàm ý nói ở cấp độ bộ phận cơ thể). Tàn tật là những thiệt thòi mà một người phải chịu do bị khuyết tật (thuật ngữ này hàm ý nói ở cấp độ xã hội). Luật thành văn của các nước sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau để mô tả 8 z NKT như "tàn phế", "tật nguyền", hoặc "chậm phát triển".

Ví dụ, Điều 2 Luật của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa về bảo vệ NKT ban hành năm 1990 quy định: “Người khuyết tật là một trong những người bị bất thường, mất mát một cơ quan nhất định hoặc chức năng, tâm lý hay sinh lý, hoặc trong cấu trúc giải phẫu và những người đã mất toàn bộ hoặc một phần khả năng tham gia vào các hoạt động một cách bình thường. “Người khuyết tật” là những người có thính giác, thị giác, lời nói hoặc khuyết tật về thể chất, chậm phát triển tâm thần, rối loạn tâm thần, khuyết tật nhiều và/hoặc khuyết tật khác”. Luật về người khuyết tật ban hành năm 1995 của Ấn Độ (về cơ hội bình đẳng, bảo vệ quyền và đảm bảo cho NKT tham gia mọi hoạt động xã hội) định nghĩa khuyết tật bao gồm những tình trạng bị mù, nghe kém, lành bệnh phong; thị lực kém; suy giảm khả năng vận động; chậm phát triển trí óc và mắc bệnh về tâm thần. Trong khi đó, NKT lại được định nghĩa là “một người bị bất kỳ một khuyết tật nào không dưới 40% theo xác nhận của cơ quan y tế có thẩm quyền”.

Theo đạo luật số 7277 của Phillipines năm 1991 thì “Người khuyết tật – là người có sự khác biệt về khả năng và hạn chế do khiếm khuyết về giác quan, vận động và tâm thần để thực hiện một hoạt động được coi là bình thường”. Nhược điểm của các quan điểm nêu trên là nhìn nhận NKT là một vấn đề của xã hội và cần có giải pháp để làm người đó “bình thường” [5, tr10], vì vậy dễ làm NKT cảm thấy bị xúc phạm. Luật pháp cần sử dụng thuật ngữ một cách nhất quán và phải thể hiện sự tôn trọng nhân phẩm con NKT. Nhóm quan điểm thứ hai cho rằng khuyết tật là một sản phẩm của xã hội.

Vấn đề khuyết tật bắt nguồn từ việc môi trường vật thể và môi trường xã hội không đáp ứng được những nhu cầu của từng cá nhân hoặc các nhóm đối tượng cụ thể. Theo mô hình xã hội về khuyết tật, sự suy giảm khả năng đi lại cần được xem xét trong bối cảnh xã hội và môi trường xung quanh. Xóa bỏ những rào cản xã hội và đảm bảo sự tiếp cận với môi trường vật thể có ý nghĩa tích cực trong việc giảm bớt hoặc vượt qua được những hạn chế giúp NKT hoạt động và tham gia vào mọi mặt cuộc sống [13]. 9 z Khái niệm này mang ý nghĩa bao quát hơn khái niệm mô hình khuyết tật cá nhân, và có ý nghĩa bảo vệ những NKT khỏi bị phân biệt đối xử.

Khái niệm có đối tượng bảo vệ rộng hơn, bao gồm cả những người có khuyết tật nhẹ, những người sống chung với NKT, những người bị gán cho danh nghĩa khuyết tật cũng có thể bị ảnh hưởng bởi sự phân biệt đối xử. Có một số văn kiện pháp lý quốc tế định nghĩa về NKT theo quan niệm này, chẳng hạn như: Công ước số 159 của ILO về phục hồi chức năng lao động và việc làm của người khuyết tật (năm 1983) quy định: “Người khuyết tật dùng để chỉ một cá nhân mà khả năng có một việc làm phù hợp, trụ lâu dài với công việc đó và thăng tiến với nó bị giảm sút đáng kể do hậu quả của một khiếm khuyết về thể chất và tâm thần được thừa nhận” (khoản 1, Điều 1); Công ước về Quyền của người khuyết tật của Liên hợp quốc (năm 2006) quy định: “Người khuyết tật bao gồm những người bị suy giảm về thể chất, thần kinh, trí tuệ hay giác quan trong một thời gian dài, có ảnh hưởng qua lại với hàng loạt những rào cản có thể cản trở sự tham gia đầy đủ và hiệu quả của người khuyết tật vào xã hội trên cơ sở bình đẳng với những người khác” (Điều 1). Kế thừa quan điểm này trong pháp luật quốc tế, pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới cũng nhìn nhận vấn đề khuyết tật dưới góc độ xã hội. Ở Cộng hòa Liên bang Đức, Bộ luật xã hội định nghĩa: “Người khuyết tật là người có các chức năng về thể lực, trí lực hoặc tâm lý tiến triển không bình thường so với người có cùng độ tuổi trong thời gian trên 6 tháng và sự không bình thường này là nguyên nhân dẫn đến việc họ bị hạn chế tham gia vào cuộc sống xã hội”.

Luật bình đẳng về việc làm của Nam Phi định nghĩa người khuyết tật là “người bị suy giảm khả năng về thể lực hoặc trí lực trong một thời gian dài hoặc tiếp diễn nhiều lần, khiến người đó bị hạn chế đáng kể về khả năng tham gia hoặc phát triển nghề nghiệp”. Đạo luật về người khuyết tật của Hoa Kỳ năm 1990 (ADA-Americans with Disabilities Act of 1990) định nghĩa “người khuyết tật là người có sự suy yếu về thể chất hay tinh thần gây ảnh hưởng đáng kể đến một hay nhiều hoạt động quan trọng trong cuộc sống”. Hay Bộ Luật chống phân biệt đối xử với người khuyết tật của Vương Quốc Anh năm 1995 điều chỉnh đối tượng là người có tiền sử hoặc hiện đang mang tật về trí não 10 z hay thể lực khiến cho khả năng thực hiện các công việc thường ngày bị ảnh hưởng đáng kể và lâu dài. Khi được sửa đổi mới đây, Bộ luật được mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với người dị dạng mức độ nặng và những người nhiễm HIV/AIDS.

Bản thân CRPD không có định nghĩa khuyết tật, nhưng thuật ngữ đó được hiểu là “những người khiếm khuyết lâu ngày về thể chất, thần kinh, trí tuệ hoặc các giác quan mà khi tác động tương hỗ với những rào cản khác nhau có thể gây cản trở cho việc tham gia hiệu quả và đầy đủ vào xã hội, trên cơ sở bình đẳng với những người khác”. CRPD đặc biệt loại ra mô hình y tế mà coi một người khuyết tật là một bệnh nhân cần điều trị hoặc cần từ thiện. Thay vào đó, CRPD công nhận “mô hình xã hội” của khuyết tật. Theo mô hình xã hội này, khuyết tật là một phần của trải nghiệm nhân loại; khuyết tật tự nó không giảm bớt quyền của trẻ em và người lớn được lựa chọn và kiểm soát cuộc đời mình, được sống trong một môi trường hòa nhập, được tham gia đầy đủ và đóng góp cho cộng đồng của mình thông qua kết nhập và hòa nhập đầy đủ vào dòng chảy cuộc sống về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa và giáo dục.

Hơn thế nữa, mô hình xã hội, như CRPD thừa nhận, đặt trách nhiệm lên toàn xã hội (chứ không phải lên cá nhân NKT) phải tháo gỡ những rào cản lý tính và thái độ đang “làm khuyết tật” những con người có chút khiếm khuyết và cản trở họ thực hiện quyền của họ, cản trở họ hòa nhập đầy đủ vào xã hội. Như vậy, khái niệm người khuyết tật phụ thuộc rất nhiều vào mục tiêu mà luật hoặc các chính sách cụ thể đó theo đuổi. Do vậy, không có một khái niệm chung nào về khuyết tật có thể được áp dụng cho tất cả các văn bản pháp luật. Mỗi quốc gia phải xem xét kỹ lưỡng các yếu tố kinh tế, văn hóa, lịch sử, chính sách của quốc gia mình để đưa khái niệm phù hợp.

Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng định nghĩa về NKT, dù tiếp cận dưới bất cứ góc độ nào, nhất thiết phải phản ánh một thực tế là NKT có thể gặp các rào cản do yếu tố xã hội, môi trường hoặc con người khi tham gia vào mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Và họ phải được đảm bảo rằng, họ có quyền và trách nhiệm tham gia vào mọi hoạt động của đời sống như bất cứ công dân nào với tư cách là các quyền của con người [5].