Thành Phần và Biện Pháp Phòng Trừ Bệnh Nấm Hại Quýt Khốp và Cam Khe Mây Tại Hà Tĩnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần và biện pháp phòng trừ bệnh nấm chính hại quýt khốp và cam khe may, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Đỗ Văn Huy
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Viết Cường
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Thành Phần Và Biện Pháp Phòng Trừ Bệnh Nấm Hại Quýt Khốp Và Cam Khe Mây Tại Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục hình
• 1.6. Trích yếu luận văn
• 1.7. Thesis abtract
• 1.8. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.9. Mục đích, yêu cầu
• 1.10. Tổng quan tài liệu
• 1.10.1. Tổng quanh cây có múi
• 1.10.2. Nguồn gốc và lịch sử cây cam quýt
• 1.10.3. Tình hình sản xuất cây có múi ở Hà Tĩnh
• 1.10.4. Bệnh chảy gôm (Phytophthora) trên cây có múi
• 1.10.4.1. Lịch sử và thiệt hại của bệnh chảy gôm
• 1.10.4.2. Thành phần Phytophthora gây bệnh chảy gôm
• 1.10.4.3. Đặc điểm sinh học Phytophthora gây bệnh chảy gôm
• 1.10.4.4. Triệu chứng bệnh chảy gôm
• 1.10.4.5. Phòng trừ bệnh chảy gôm bằng biện pháp hóa học
• 1.10.4.6. Nghiên cứu Phytophthora và bệnh chảy gôm tại Việt Nam
• 1.10.4.6.1. Lịch sử và phân bố bệnh chảy gôm tại Việt Nam
• 1.10.4.6.2. Triệu chứng bệnh chảy gôm ghi nhận tại Việt Nam
• 1.10.4.6.3. Xác định nguyên nhân gây bệnh chảy gôm tại Việt Nam
• 1.10.4.6.4. Biện pháp phòng chống bệnh chảy gôm tại Việt Nam
• 1.10.5. Bệnh đốm đen do nấm Phyllosticta citricarpa
• 1.10.5.1. Tầm quan trọng
• 1.10.5.2. Phòng chống
• 1.10.6. Bệnh đốm nâu do nấm Phyllosticta ở Việt Nam
• 1.10.7. Đặc điểm hình thái
• 1.10.8. Nghiên cứu về nấm Colltotrichum sp. gây bệnh thán thư trên cây ăn quả có múi
• 1.10.8.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.11. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 1.11.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.11.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.11.3. Điều tra tình hình bệnh
• 1.11.4. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái và phân loại
• 1.11.5. Nghiên cứu về sinh học nấm
• 1.11.6. Nghiên cứu về phòng trừ
• 1.11.7. Vật liệu nghiên cứu
• 1.11.8. Phương pháp nghiên cứu
• 1.11.8.1. Phương pháp điều tra đồng ruộng
• 1.11.8.2. Phương pháp thu thập mẫu
• 1.11.8.3. Phương pháp điều chế môi trường
• 1.11.8.4. Phương pháp phân lập nấm
• 1.11.8.5. Phương pháp cấy ria
• 1.11.8.6. Phương pháp đo nồng độ bào tử bằng buồng đếm hồng cầu (Haemocytometer)
• 1.11.8.7. Phương pháp kích thích sinh bào tử
• 1.11.8.8. Phương pháp lây nhiễm kèm các chỉ tiêu đánh giá
• 1.11.8.9. Phương pháp và các chỉ tiêu hình thái cần đánh giá
• 1.11.8.10. Phương pháp đánh giá biện pháp phòng chống bằng thuốc hóa học
• 1.12. Kết quả và thảo luận
• 1.12.1. Thành phần và biện pháp phòng trừ bệnh nấm chính hại quýt Khốp
• 1.12.1.1. Thành phần bệnh hại trên quýt Khốp tại huyện Kỳ Anh
• 1.12.1.2. Mức độ nhiễm bệnh nấm gây hiện tượng vàng lá quýt Khốp tại Kỳ Anh, Hà Tĩnh
• 1.12.1.3. Xác định nguyên nhân gây hiện tượng vàng lá (chảy gôm, thối rễ) quýt
• 1.12.1.4. Đặc điểm sinh học, sinh thái của Phytopthora, Pythium và (P2, P1)
• 1.12.1.5. Kết quả của phương pháp đánh giá hiệu quả thuốc trong phòng thí nghiệm theo phương pháp của Uesugi Yasuhiko (1997)
• 1.12.2. Thành phần và biện pháp phòng trừ bệnh nấm chính hại cam Khe Mây
• 1.12.2.1. Thành phần bệnh hại trên cam Khe Mây tại huyện Hương Khê
• 1.12.2.2. Diễn biến bệnh nấm chính trên cam Khe Mây tại huyện Hương Đô
• 1.12.2.3. Đặc điểm hình thái của một số nấm chính gây hại trên cam Khe Mây
• 1.12.2.4. Một số đặc điểm sinh học của nấm chính hại cam Khe Mây
• 1.12.2.5. Phòng trừ bệnh nấm hại cam Khe Mây bằng thuốc hóa học
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Nấm Hại Quýt Khốp Cam Khe Mây Tại Hà Tĩnh

Quýt Khốp và Cam Khe Mây là hai giống cây có múi đặc sản của Hà Tĩnh, mang lại giá trị kinh tế cao cho người dân. Tuy nhiên, việc canh tác theo hướng quảng canh, dưới tán rừng hoặc ven rừng, đã tạo điều kiện cho nhiều loại sâu bệnh phát triển, đặc biệt là các bệnh do nấm bệnh gây ra. Các bệnh này đang đe dọa nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng quả, ảnh hưởng đến thu nhập của bà con nông dân. Việc nghiên cứu và đưa ra các biện pháp phòng trừ bệnh nấm hiệu quả là vô cùng cấp thiết để bảo tồn và phát triển hai giống cây quý này. Theo nghiên cứu của Học viện Nông nghiệp Việt Nam, hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ về thành phần bệnh hại trên hai giống cây này tại Hà Tĩnh.

1.1. Tầm quan trọng của việc phòng trừ bệnh nấm cho quýt cam

Phòng trừ bệnh nấm hại quýt khốp và cam khe mây không chỉ giúp bảo vệ năng suất và chất lượng quả mà còn góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng. Việc áp dụng các biện pháp phòng trừ hiệu quả sẽ giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra, từ đó tăng thu nhập và ổn định đời sống cho bà con nông dân. Ngoài ra, việc phòng trừ bệnh nấm còn giúp bảo tồn nguồn gen quý của hai giống cây đặc sản này, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Hà Tĩnh. Các biện pháp phòng trừ cần được thực hiện theo quy trình phòng trừ nấm bệnh cho quýt và quy trình phòng trừ nấm bệnh cho cam một cách khoa học.

1.2. Thực trạng bệnh nấm hại trên cây có múi ở Hà Tĩnh

Hà Tĩnh là một trong những vùng trồng cây ăn quả lớn của cả nước, tuy nhiên, đang phải đối mặt với nhiều khó khăn do các bệnh hại, đặc biệt là các bệnh do nấm bệnh gây ra. Các biện pháp phòng trừ hiện tại còn nhiều hạn chế, chưa mang lại hiệu quả cao, dẫn đến năng suất và sản lượng quả giảm sút. Theo thống kê, nhiều vườn quýt và cam tại Hà Tĩnh đang bị nhiễm bệnh nặng, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu để xác định chính xác các loại nấm bệnh thường gặp trên cây có múi và đưa ra các giải pháp phòng trừ phù hợp.

II. Nhận Diện Các Bệnh Nấm Hại Quýt Khốp Cam Khe Mây Thường Gặp

Việc nhận diện chính xác các loại bệnh nấm hại là bước quan trọng để có thể áp dụng các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Trên cây quýt Khốp và cam Khe Mây, một số bệnh nấm thường gặp bao gồm: bệnh chảy gôm, bệnh thán thư, bệnh đốm lá, bệnh đốm đen, bệnh héo rũ. Mỗi loại bệnh có những triệu chứng đặc trưng riêng, đòi hỏi người trồng phải có kiến thức và kinh nghiệm để phân biệt. Việc chẩn đoán sai bệnh có thể dẫn đến việc sử dụng thuốc không đúng cách, gây lãng phí và ảnh hưởng đến môi trường. Cần chú ý đến dấu hiệu bệnh nấm trên quýt và dấu hiệu bệnh nấm trên cam để có biện pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Bệnh Chảy Gôm Phytophthora trên cây có múi

Bệnh chảy gôm do nấm Phytophthora gây ra là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trên cây có múi. Nấm tấn công vào gốc, thân và cành cây, gây ra các vết loét chảy nhựa (gôm). Bệnh làm suy yếu cây, giảm năng suất và có thể gây chết cây. Điều kiện thời tiết ẩm ướt, đất thoát nước kém là những yếu tố thuận lợi cho bệnh phát triển. Cần có các biện pháp phòng ngừa như chọn giống kháng bệnh, cải tạo đất, thoát nước tốt và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khi cần thiết. Theo tài liệu nghiên cứu, Phytophthora có nhiều chủng loại và gây hại khác nhau trên cây có múi.

2.2. Bệnh Đốm Đen do nấm Phyllosticta citricarpa

Bệnh đốm đen do nấm Phyllosticta citricarpa gây ra, gây hại chủ yếu trên lá và quả. Trên lá, bệnh tạo ra các vết đốm nhỏ màu đen, sau đó lan rộng ra và có thể gây rụng lá. Trên quả, bệnh làm giảm giá trị thương phẩm và ảnh hưởng đến khả năng bảo quản. Bệnh thường phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết ẩm ướt, mưa nhiều. Để phòng trừ bệnh, cần cắt tỉa cành tạo độ thông thoáng, phun thuốc bảo vệ thực vật định kỳ và thu gom tiêu hủy các bộ phận bị bệnh. Nấm Phyllosticta citricarpa gây bệnh đốm đen là một trong những tác nhân gây hại quan trọng trên cây có múi.

2.3. Bệnh Thán Thư do nấm Colletotrichum sp.

Bệnh thán thư do nấm Colletotrichum sp. gây ra, gây hại trên nhiều bộ phận của cây, bao gồm lá, cành và quả. Trên lá, bệnh tạo ra các vết đốm tròn màu nâu đen, có thể gây rụng lá. Trên cành, bệnh làm khô cành và chết ngọn. Trên quả, bệnh gây thối quả và làm giảm năng suất. Bệnh thường phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết ẩm ướt, mưa nhiều. Để phòng trừ bệnh, cần cắt tỉa cành tạo độ thông thoáng, phun thuốc bảo vệ thực vật định kỳ và thu gom tiêu hủy các bộ phận bị bệnh. Cần lưu ý đến nấm bệnh trên cây quýt và nấm bệnh trên cây cam để có biện pháp phòng trừ phù hợp.

III. Phương Pháp Phòng Trừ Bệnh Nấm Hại Quýt Cam Hiệu Quả Tại Hà Tĩnh

Để phòng trừ bệnh nấm hại quýt khốp và cam khe mây hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp tổng hợp, bao gồm: biện pháp canh tác, biện pháp sinh học và biện pháp hóa học. Biện pháp canh tác bao gồm việc chọn giống kháng bệnh, cải tạo đất, bón phân cân đối, tưới nước hợp lý và cắt tỉa cành tạo độ thông thoáng. Biện pháp sinh học bao gồm việc sử dụng các loại nấm đối kháng, vi khuẩn có lợi để ức chế sự phát triển của nấm bệnh. Biện pháp hóa học bao gồm việc sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật có tác dụng phòng trừ nấm bệnh. Cần tuân thủ nguyên tắc 4 đúng khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật để đảm bảo hiệu quả và an toàn. Cần tìm hiểu về biện pháp phòng bệnh cho quýt và biện pháp phòng bệnh cho cam để có kế hoạch phòng trừ hiệu quả.

3.1. Biện pháp canh tác phòng trừ bệnh nấm

Biện pháp canh tác đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và hạn chế sự phát triển của bệnh nấm hại. Việc chọn giống kháng bệnh là yếu tố then chốt để giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh. Cải tạo đất, bón phân cân đối giúp cây khỏe mạnh, tăng sức đề kháng. Tưới nước hợp lý, tránh tưới quá nhiều gây ẩm ướt tạo điều kiện cho nấm bệnh phát triển. Cắt tỉa cành tạo độ thông thoáng giúp giảm độ ẩm và ánh sáng chiếu vào cây, hạn chế sự phát triển của nấm bệnh. Cần chú ý đến kinh nghiệm trồng quýt khốp và kinh nghiệm trồng cam khe mây để áp dụng các biện pháp canh tác phù hợp.

3.2. Biện pháp sinh học phòng trừ bệnh nấm

Biện pháp sinh học là một giải pháp an toàn và thân thiện với môi trường để phòng trừ bệnh nấm hại. Việc sử dụng các loại nấm đối kháng, vi khuẩn có lợi giúp ức chế sự phát triển của nấm bệnh một cách tự nhiên. Các loại nấm đối kháng như Trichoderma có khả năng cạnh tranh dinh dưỡng, ký sinh hoặc tiết ra các chất kháng sinh để tiêu diệt nấm bệnh. Các loại vi khuẩn có lợi như Bacillus subtilis cũng có tác dụng tương tự. Cần tìm hiểu về biện pháp sinh học phòng trừ nấm bệnh để áp dụng hiệu quả.

3.3. Biện pháp hóa học phòng trừ bệnh nấm

Biện pháp hóa học là một giải pháp nhanh chóng và hiệu quả để phòng trừ bệnh nấm hại khi các biện pháp khác không mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, cần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật một cách cẩn thận và tuân thủ nguyên tắc 4 đúng để đảm bảo an toàn cho người, cây trồng và môi trường. Chọn các loại thuốc có tác dụng đặc trị đối với từng loại nấm bệnh. Sử dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng phương pháp. Cần tìm hiểu về thuốc trị nấm cho quýt và thuốc trị nấm cho cam để lựa chọn sản phẩm phù hợp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Phòng Trừ Nấm Bệnh Tại Hà Tĩnh

Các kết quả nghiên cứu về bệnh nấm hại quýt khốp và cam khe mây tại Hà Tĩnh đã được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất, mang lại những hiệu quả tích cực. Nhiều mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp đã được triển khai, giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra và nâng cao năng suất, chất lượng quả. Các kết quả nghiên cứu cũng cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loại nấm bệnh, giúp người trồng có thể đưa ra các biện pháp phòng trừ phù hợp. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp phòng trừ bệnh nấm hiệu quả hơn để đáp ứng nhu cầu sản xuất.

4.1. Kết quả phân lập và xác định các loại nấm bệnh

Nghiên cứu đã phân lập được nhiều loại nấm bệnh gây hại trên quýt Khốp và cam Khe Mây tại Hà Tĩnh, bao gồm Phytophthora, Colletotrichum, Phyllosticta. Các loại nấm này đã được xác định dựa trên đặc điểm hình thái và sinh học. Kết quả phân lập và xác định các loại nấm bệnh là cơ sở quan trọng để xây dựng các biện pháp phòng trừ phù hợp. Cần tiếp tục nghiên cứu để xác định thêm các loại nấm bệnh khác có thể gây hại trên cây có múi tại Hà Tĩnh.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các loại thuốc bảo vệ thực vật

Nghiên cứu đã đánh giá hiệu quả của nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật trong việc phòng trừ bệnh nấm hại trên quýt Khốp và cam Khe Mây. Kết quả cho thấy một số loại thuốc có hiệu quả cao trong việc ức chế sự phát triển của nấm bệnh. Tuy nhiên, cần sử dụng thuốc một cách cẩn thận và tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất để đảm bảo an toàn và hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu để tìm ra các loại thuốc mới có hiệu quả cao hơn và an toàn hơn.

4.3. Xây dựng mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp

Nghiên cứu đã xây dựng các mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp cho quýt Khốp và cam Khe Mây, kết hợp các biện pháp canh tác, sinh học và hóa học. Các mô hình này đã được triển khai tại nhiều vườn trồng và mang lại những hiệu quả tích cực. Việc áp dụng các mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra, nâng cao năng suất và chất lượng quả, đồng thời bảo vệ môi trường. Cần tiếp tục hoàn thiện và nhân rộng các mô hình này để áp dụng rộng rãi trong sản xuất.

V. Kết Luận Và Định Hướng Nghiên Cứu Về Phòng Trừ Nấm Bệnh

Việc phòng trừ bệnh nấm hại quýt khốp và cam khe mây là một nhiệm vụ quan trọng để bảo vệ và phát triển hai giống cây đặc sản này. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp phòng trừ bệnh nấm hiệu quả hơn, an toàn hơn và thân thiện với môi trường hơn. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn cho người trồng về các biện pháp phòng trừ bệnh nấm để nâng cao nhận thức và kỹ năng của họ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người trồng để đạt được hiệu quả cao nhất trong công tác phòng trừ bệnh nấm.

5.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã xác định được các loại nấm bệnh chính gây hại trên quýt Khốp và cam Khe Mây tại Hà Tĩnh, đánh giá hiệu quả của các loại thuốc bảo vệ thực vật và xây dựng các mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp. Các kết quả nghiên cứu này là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp phòng trừ bệnh nấm hiệu quả và bền vững.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loại nấm bệnh, tìm kiếm các loại thuốc bảo vệ thực vật mới có hiệu quả cao hơn và an toàn hơn, phát triển các biện pháp sinh học phòng trừ bệnh nấm và xây dựng các mô hình phòng trừ bệnh tổng hợp phù hợp với điều kiện sản xuất của từng vùng. Cần chú trọng đến phân bón cho quýt khốp và phân bón cho cam khe mây để tăng cường sức đề kháng cho cây.

5.3. Kiến nghị và giải pháp cho sản xuất

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn cho người trồng về các biện pháp phòng trừ bệnh nấm, hỗ trợ người trồng tiếp cận với các loại thuốc bảo vệ thực vật có chất lượng và giá cả hợp lý, xây dựng các vùng sản xuất quýt Khốp và cam Khe Mây theo hướng an toàn và bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người trồng để đạt được hiệu quả cao nhất trong công tác phòng trừ bệnh nấm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây ăn quả có múi giữ vai trò chiến lược trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hà Tĩnh, mang lại nguồn sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ nông dân. Trong giai đoạn 2012 - 2016, diện tích trồng cam tại huyện Hương Khê đã tăng trưởng ấn tượng từ 546 ha lên 1.346 ha (tăng 146,5%), với diện tích cho thu hoạch đạt 746 ha và sản lượng chạm mốc 2.086 tấn. Cùng thời điểm, vùng sản xuất quýt tại huyện Kỳ Anh mở rộng từ 58 ha lên 170 ha, cung ứng cho thị trường 323 tấn quả. Hai nguồn gen bản địa đặc sản là quýt Khốp (đạt giá trị thu nhập 70 - 100 triệu đồng/hộ) và cam Khe Mây (năng suất 25 - 30 kg/cây, giá bán 50.000 - 60.000 đồng/kg) sở hữu hàm lượng đường brix từ 10 - 12,1% cùng hương vị đặc trưng, tạo lợi thế cạnh tranh vượt trội.

Tuy nhiên, tập quán canh tác quảng canh ven tán rừng, địa hình trũng thấp và khí hậu nóng ẩm mưa nhiều đã tạo điều kiện cho các bệnh nấm bùng phát dữ dội. Dịch bệnh vàng lá thối rễ, xì mủ chảy gôm và đốm nâu quả làm suy giảm nghiêm trọng 30 - 45% năng suất, gây rụng quả hàng loạt và đe dọa trực tiếp sự tồn tại của hai nguồn gen quý. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Bảo vệ thực vật được thực hiện nhằm điều tra thành phần loài, quy luật phát sinh và xác định chính xác các tác nhân nấm hại chính; từ đó xây dựng các biện pháp phòng trừ hóa học và sinh học in vitro đạt hiệu lực tối ưu.

Nghiên cứu được triển khai liên tục từ tháng 3/2018 đến tháng 10/2019 tại các vùng sinh thái trọng điểm thuộc huyện Kỳ Anh (xã Kỳ Thượng, Kỳ Lâm, Kỳ Sơn) và huyện Hương Khê (xã Hương Đô, Phúc Trạch), kết hợp thực nghiệm chuyên sâu tại Trung tâm Nghiên cứu Bệnh cây Nhiệt đới thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Công trình cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp giảm tỷ lệ thất thoát quả xuống dưới 5%, nâng tỷ lệ quả đạt chuẩn thương phẩm lên trên 85% và bảo tồn nguồn giống cây có múi bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng toàn diện tam giác bệnh cây (Plant Disease Triangle) để phân tích mối tương tác giữa cây ký chủ có múi (Citrus reticulata, Citrus sinensis), vi sinh vật gây bệnh vùng rễ và thân lá, cùng các yếu tố môi trường nhiệt đới ẩm. Cơ sở dịch tễ học bệnh cây của Vanderplank được tích hợp nhằm làm sáng tỏ chu trình lây nhiễm sơ cấp từ đất và hiện tượng lây nhiễm thứ cấp trên tán lá qua giọt nước mưa.

Bên cạnh đó, mô hình xâm nhiễm tiềm sinh (latent infection) giải thích cơ chế nảy mầm hình thành giác bám kỵ nước của vi nấm trên bề mặt biểu bì quả non trước khi bộc phát triệu chứng trong giai đoạn chín. Luận văn chuẩn hóa và vận dụng sâu sắc 4 khái niệm khoa học then chốt:

1. Bệnh chảy gôm - thối rễ do vi sinh vật giống nấm Oomycetes tạo động bào tử có roi bơi trong đất ngập nước.
2. Bệnh đốm nâu quả do nấm Ascomycetes hình thành quả cành và bào tử phân sinh có gai đỉnh.
3. Bệnh thán thư gây hoại tử mô vỏ qua vết thương cơ học.
4. Hiệu lực ức chế sinh trưởng và nảy mầm bào tử của các hoạt chất trừ nấm.

Phương pháp nghiên cứu

Điều tra đồng ruộng được thiết kế nghiêm ngặt theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-38:2010/BNNPTNT và QCVN 01-119:2012/BNNPTNT. Tần suất điều tra định kỳ 7 ngày/lần tại các vườn cố định, thực hiện lấy mẫu theo phương pháp đường chéo góc tại 10 điểm đại diện (mỗi cây quan sát 4 hướng tán, tổng cỡ mẫu khảo sát trên 500 cây và hàng nghìn quả). Quy trình đánh giá mức độ bệnh tuân thủ thang phân cấp chuẩn từ 0 đến 5 cấp tương ứng tỷ lệ nhiễm từ 0% đến trên 75%.

Nguồn mẫu bệnh đất và rễ được thu thập ở độ sâu 10 - 30 cm quanh hình chiếu tán cây, ứng dụng kỹ thuật bẫy sinh học bằng cánh hoa hồng trong dung dịch đất pha loãng tỷ lệ 1:2 để chẩn đoán nhanh mầm bệnh. Mẫu mô bệnh được khử trùng bề mặt bằng cồn 70% và NaOCl 1% trong 1 - 3 phút, sau đó phân lập trên môi trường chọn lọc PSM chứa 3 loại kháng sinh chuyên biệt (Piramicin 10 ppm, Rifampicin 50 ppm, Hymexazol 50 ppm) cùng các môi trường dinh dưỡng PCA, PDA, S10 và T20.

Mật độ bào tử được định lượng chính xác bằng buồng đếm hồng cầu Haemocytometer. Khả năng gây bệnh được kiểm chứng qua lây bệnh nhân tạo Koch's postulates trên cây cam CS1 và bưởi thực sinh 3 tuần tuổi. Hiệu lực ức chế của 7 loại hoạt chất hóa học và phương pháp chiếu xạ chùm tia điện tử (dải liều 1 - 5 kGy) được đánh giá theo phương pháp đĩa thạch khuếch tán của Uesugi Yasuhiko (1997).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 4 phát hiện mang tính đột phá về thành phần mầm bệnh và hiệu lực kiểm soát:

Thứ nhất, xác định chính xác phức hệ gây hiện tượng vàng lá thối rễ và xì mủ gốc trên quýt Khốp tại huyện Kỳ Anh gồm hai tác nhân chính: Phytophthora nicotianae (mẫu P2) và Pythium sp. (mẫu P1). Cả hai loài đều sinh trưởng mạnh nhất trên môi trường thạch đậu tương S10 và thạch khoai tây cà rốt PCA ở dải nhiệt độ 25 - 28 °C.

Thứ hai, định danh loài nấm Phyllosticta citriasiana là tác nhân chính gây bệnh đốm nâu trên cam Khe Mây tại huyện Hương Khê. Bào tử phân sinh đơn bào có kích thước chuẩn 10 - 16 × 5 - 8 µm mang phụ bộ gai đỉnh đặc trưng. Tỷ lệ bệnh trên đồng ruộng tăng vọt từ 8,2% ở giai đoạn quả xanh lên trên 45,6% khi quả chuyển sang giai đoạn chín vàng (độ brix đạt trên 10%).

Thứ ba, thí nghiệm lây nhiễm mô học chứng minh bào tử phân sinh của nấm Phyllosticta citriasiana không có khả năng gây nhiễm thứ cấp tạo vết bệnh mới trên quả chín, khẳng định sự lây nhiễm đã hoàn tất từ giai đoạn quả non 4 - 16 tuần tuổi và tồn tại tiềm sinh dưới biểu bì. Đối với nấm thán thư Colletotrichum sp., bệnh chỉ gây thối nhũn nghiêm trọng khi có vết thương cơ học trên vỏ quả chanh và cam CS1.

Thứ tư, thử nghiệm in vitro chứng minh 3 loại thuốc Ridomil Gold 68WG, Agri-Fos 400 và Nano copper đạt hiệu lực ức chế tuyệt đối 100% đối với sự sinh trưởng sợi nấm và sinh bào tử của Phytophthora nicotianae. Đối với bệnh đốm nâu và thán thư, hoạt chất trong Score 250EC và Nativo 750WG đạt hiệu lực ức chế 100% sinh trưởng sợi nấm, đồng thời triệt tiêu hoàn toàn khả năng nảy mầm tạo giác bám. Chiếu xạ chùm tia điện tử ở dải liều 4 - 5 kGy ức chế 100% sự phát triển của tản nấm đốm nâu.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng bùng phát bệnh rễ do Phytophthora nicotianae tại Kỳ Anh bắt nguồn từ tập quán đắp gốc giữ ẩm và đất trũng thoát nước kém trong mùa mưa bão miền Trung, tạo điều kiện thuận lợi cho động bào tử 2 roi di chuyển xâm nhập vào rễ tơ. Kết quả phân lập này tương đồng với các phát hiện tại vùng trồng cam Cao Phong (tỷ lệ nhiễm 20 - 30%) và đồng bằng sông Cửu Long.

Đối với bệnh đốm nâu do Phyllosticta citriasiana, đặc tính mẫn cảm của quả trong 16 tuần đầu sau khi rụng cánh hoa kết hợp với độ ẩm không khí bão hòa là điều kiện tiên quyết hình thành giác bám kỵ nước. Khi quả chín, hàm lượng đường hòa tan tăng cao kích hoạt sợi nấm tiềm sinh phá vỡ mô vỏ tạo vết đốm hoại tử lõm 3 - 10 mm, phù hợp với quy luật sinh học được ghi nhận tại Thái Lan và miền Nam Trung Quốc.

Dữ liệu diễn biến bệnh trên đồng ruộng được trình bày tối ưu qua biểu đồ đường thể hiện tương quan tuyến tính giữa ẩm độ không khí và tỷ lệ quả nhiễm bệnh theo chu kỳ 7 ngày. Đồng thời, bảng ma trận phân tích so sánh đối chiếu giữa 5 công thức thuốc hóa học cho thấy Score 250EC và Nativo 750WG vượt trội hoàn toàn so với Amistar Top 325SC và Topan 70WP trong việc ức chế hình thành giác bám.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát toàn diện dịch bệnh nấm trên hai vùng đặc sản quýt Khốp và cam Khe Mây, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật cụ thể:

1. Cải tạo hệ thống rãnh thoát nước nội đồng với độ sâu 40 - 50 cm quanh các gốc quýt Khốp nhằm hạ ẩm độ đất xuống dưới 70%, tuyệt đối không để ngập úng gốc trong mùa mưa; tiến hành quét vôi pha Boóc-đô 1% lên thân cây từ mặt đất lên 80 cm vào tháng 2 và tháng 8 hàng năm; do các hộ nông dân và tổ hợp tác nông nghiệp trực tiếp thực hiện.
2. Áp dụng quy trình phun thuốc phòng trừ nấm Phyllosticta citriasiana bằng thuốc Score 250EC (nồng độ 0,2%) luân phiên với Nativo 750WG (nồng độ 0,15%) ở giai đoạn hoa rụng cánh 80% và định kỳ lặp lại 2 lần cách nhau 14 ngày nhằm duy trì tỷ lệ bảo vệ quả trên 95%; do các chủ vườn cam Khe Mây và kỹ thuật viên bảo vệ thực vật phối hợp triển khai từ tháng 4 đến tháng 6.
3. Tưới phòng trừ nấm Phytophthora nicotianae vùng rễ bằng chế phẩm Agri-Fos 400 (liều lượng 20 - 30 ml/gốc) hoặc Ridomil Gold 68WG định kỳ 2 lần/năm vào đầu và cuối mùa mưa, kết hợp bón bổ sung chế phẩm sinh học Trichoderma 1 g/kg đất nhằm giảm tỷ lệ bệnh xì mủ rễ xuống dưới 3%; do Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ Khoa học Công nghệ và Chi cục Trồng trọt Hà Tĩnh hướng dẫn.
4. Triển khai công nghệ bảo quản sau thu hoạch bằng phương pháp ngâm nước nóng 42 - 45 °C trong 3 phút kết hợp xử lý chiếu xạ chùm tia điện tử ở liều lượng 4 - 5 kGy nhằm triệt tiêu hoàn toàn mầm bệnh tiềm sinh, giữ tỷ lệ thối hỏng quả sau thu hoạch dưới 5% trong 30 ngày bảo quản; do các hợp tác xã sản xuất và doanh nghiệp tiêu thụ nông sản thực hiện từ tháng 11 đến tháng 1 năm sau.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên ngành có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cán bộ khuyến nông và chuyên viên Chi cục Trồng trọt & Bảo vệ thực vật: Tiếp cận quy trình bẫy sinh học cánh hoa hồng để chẩn đoán nhanh mầm bệnh vùng rễ chỉ trong 24 - 48 giờ, từ đó xây dựng kế hoạch dự tính dự báo dịch hại và hướng dẫn nông dân xử lý dứt điểm các ổ dịch.
2. Chủ trang trại và nông hộ canh tác quýt Khốp, cam Khe Mây: Nắm vững quy luật phát sinh bệnh tiềm sinh để chuyển đổi thời điểm phun thuốc từ giai đoạn quả chín sang giai đoạn quả non, giúp tiết kiệm 30% chi phí thuốc bảo vệ thực vật và gia tăng năng suất thương phẩm lên 25 - 30 kg/cây.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Nông học, Bệnh cây: Sử dụng công trình như một cẩm nang phương pháp luận chuẩn xác về kỹ thuật phân lập nấm chuyên tính Oomycetes trên môi trường kháng sinh PSM và quy trình thử nghiệm in vitro theo phương pháp Uesugi.
4. Doanh nghiệp kinh doanh chuỗi cung ứng và chế biến hoa quả: Ứng dụng các thông số công nghệ về nhiệt độ xử lý nước ấm và dải liều chiếu xạ tia điện tử 4 - 5 kGy để xây dựng quy trình đóng gói đạt tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật phục vụ thị trường cao cấp.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh vàng lá thối rễ trên quýt Khốp tại huyện Kỳ Anh do những tác nhân cụ thể nào gây ra? Kết quả phân lập đất và mô rễ xác định bệnh do phức hệ vi sinh vật gồm Phytophthora nicotianae và Pythium sp. gây ra. Vi sinh vật xâm nhập phá hủy hệ thống rễ tơ khiến vỏ rễ bị mủn tuột, mạch gỗ hóa nâu làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, dẫn đến hiện tượng vàng lá và xì mủ gốc làm chết cây hàng loạt.

Thời điểm nào trong năm cam Khe Mây dễ bị nấm đốm nâu xâm nhiễm nhất? Nấm Phyllosticta citriasiana xâm nhiễm mạnh nhất vào giai đoạn 4 đến 16 tuần sau khi rụng cánh hoa (tháng 4 đến tháng 7). Bào tử nảy mầm hình thành giác bám bám chặt trên vỏ quả non và chuyển sang trạng thái tiềm sinh, chỉ bộc phát triệu chứng đốm nâu rõ rệt khi quả bước vào giai đoạn chín chuyển màu vàng.

Thuốc bảo vệ thực vật nào đạt hiệu lực ức chế nấm Phytophthora cao nhất trong phòng thí nghiệm? Trong các thử nghiệm in vitro, ba loại thuốc Ridomil Gold 68WG, Agri-Fos 400 và Nano copper đều thể hiện hiệu lực vượt trội khi đạt tỷ lệ ức chế tuyệt đối 100% đối với cả sự phát triển sợi nấm và khả năng sinh bọc động bào tử của mẫu nấm Phytophthora nicotianae trên môi trường PDA.

Công nghệ chiếu xạ chùm tia điện tử có tác dụng như thế nào đối với nấm gây bệnh đốm nâu? Chiếu xạ chùm tia điện tử làm chậm rõ rệt tốc độ tăng trưởng của tản nấm Phyllosticta citriasiana. Đặc biệt, khi xử lý ở dải liều bức xạ từ 4 kGy đến 5 kGy, toàn bộ hệ sợi nấm bị bất hoạt hoàn toàn, không ghi nhận bất kỳ sự phát triển nào của tản nấm trên môi trường thạch sau nhiều ngày nuôi cấy.

Phương pháp bẫy sinh học bằng cánh hoa hồng có ưu điểm gì trong chẩn đoán bệnh rễ? Phương pháp bẫy cánh hoa hồng cho phép phát hiện sự hiện diện của động bào tử Phytophthora trong mẫu đất chỉ sau 24 đến 72 giờ ủ ở nhiệt độ 20 - 25 °C. Cánh hoa bị mất màu và xuất hiện bọc bào tử đặc trưng dưới kính hiển vi, giúp chẩn đoán mầm bệnh nhanh chóng mà không cần quy trình phân lập phức tạp.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác thành phần nấm hại chủ yếu trên hai giống cây ăn quả bản địa tại Hà Tĩnh: Phytophthora nicotianae và Pythium sp. gây bệnh thối rễ chảy gôm trên quýt Khốp; Phyllosticta citriasiana gây bệnh đốm nâu và Colletotrichum sp. gây bệnh thán thư trên cam Khe Mây.
• Làm sáng tỏ đặc tính dịch tễ học then chốt: nấm đốm nâu Phyllosticta citriasiana xâm nhiễm tiềm sinh từ giai đoạn quả non và không hình thành chu trình lây nhiễm thứ cấp trên quả chín, tạo bước ngoặt trong tư duy phòng trừ dịch hại.
• Đánh giá thành công hiệu lực in vitro của các chế phẩm Score 250EC, Nativo 750WG, Ridomil Gold 68WG và Agri-Fos 400 đạt tỷ lệ ức chế 100%, đồng thời xác lập ngưỡng chiếu xạ electron beam 4 - 5 kGy diệt trừ nấm sau thu hoạch.
• Kế hoạch giai đoạn tiếp theo cần tập trung khảo nghiệm diện rộng các công thức thuốc trên vườn sản xuất kinh doanh, chuyển giao quy trình xử lý sau thu hoạch cho các hợp tác xã và xây dựng mô hình phòng trừ tổng hợp IPM đạt chuẩn VietGAP.
• Các cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương và người trồng cây có múi tại Hà Tĩnh cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật của luận văn để bảo vệ năng suất, nâng tầm thương hiệu cam Khe Mây và quýt Khốp trên thị trường nông sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ĐỖ VĂN HUY THÀNH PHẦN VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ BỆNH NẤM CHÍNH HẠI QUÝT KHỐP VÀ CAM KHE MÂY TẠI HÀ TĨNH Chuyên ngành Bảo vệ thực vật Mã số 8620112 Người hướng dẫn khoa học : 1. Hà Viết Cường 2. Vũ Việt Hưng NHÀ XUẤT BẢN HỌC VİỆN NÔNG NGİỆP - 2019 c LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày. năm 2019 Tác giả luận văn Đỗ Văn Huy i c LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS. Hà Viết Cường và TS.

Vũ Việt Hưng đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Bệnh cây, Khoa Nông học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các cán bộ Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới – Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn.

Hà Nội, ngày. năm 2019 Tác giả luận văn Đỗ Văn Huy ii c MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt.

vi Danh mục bảng. vii Danh mục hình. ix Trích yếu luận văn. xi Thesis abtract.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích, yêu cầu. Tổng quan tài liệu. Tổng quanh cây có múi.

Nguồn gốc và lịch sử cây cam quýt. Tình hình sản xuất cây có múi ở Hà Tĩnh. Bệnh chảy gôm (Phytophthora) trên cây có múi. Lịch sử và thiệt hại của bệnh chảy gôm.

Thành phần Phytophthora gây bệnh chảy gôm. Đặc điểm sinh học Phytophthora gây bệnh chảy gôm. Triệu chứng bệnh chảy gôm. Phòng trừ bệnh chảy gôm bằng biện pháp hóa học.

Nghiên cứu Phytophthora và bệnh chảy gôm tại Việt Nam. Lịch sử và phân bố bệnh chảy gôm tại Việt Nam. Triệu chứng bệnh chảy gôm ghi nhận tại Việt Nam. Xác định nguyên nhân gây bệnh chảy gôm tại Việt Nam.

Biện pháp phòng chống bệnh chảy gôm tại Việt Nam. Bệnh đốm đen do nấm Phyllosticta citricarpa. Tầm quan trọng. Phòng chống.

Bệnh đốm nâu do nấm Phyllosticta ở Việt Nam. Đặc điểm hình thái. Nguyên cứu về nấm Colltotrichum sp. gây bệnh thám thứ trên cây ăn quả có múi.

Tình hình nghiên cứu trong nước. Nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Điều tra tình hình bệnh. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái và phân loại. Nghiên cứu về sinh học nấm. Nghiên cứu về phòng trừ.

Vật liệu nghiên cứu .