Luận Án Tiến Sĩ Về Sinh Kế Của Người Chil Tại Khu Dự Trữ Sinh Quyển Lang Biang Tỉnh Lâm Đồng

Chuyên khảo Biến đổi sinh kế của người chil tại khu dự trữ sinh quyển lang biang phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương
• Người hướng dẫn: Huỳnh Ngọc Thu
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Sinh Kế Của Người Chil Tại Khu Dự Trữ Sinh Quyển Lang Biang Tỉnh Lâm Đồng: Truyền Thống Và Biến Đổi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Phương pháp luận
• 0.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp mới của luận án
• 0.7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 0.8. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.1. Những nghiên cứu về hoạt động sinh kế nói chung
• 1.1.2. Những nghiên cứu về sinh kế của người Chil
• 1.1.3. Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố
• 1.2. Một số khái niệm
• 1.3. Khái quát về huyện Lạc Dương và người Chil tại Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang
• 1.3.1. Tổng quan về huyện Lạc Dương
• 1.3.2. Khái quát về người Chil tại địa bàn nghiên cứu
• 1.3.3. Tổng quan về ba điểm nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SINH KẾ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI CHIL
• 2.1. Khai thác rừng
• 2.2. Phân loại rừng. Quy tắc về khai phá rừng
• 2.3. Khai thác các sản phẩm từ rừng
• 2.4. Hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 2.5. Canh tác nương rẫy
• 2.6. Nghề thủ công
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SINH KẾ CỦA NGƯỜI CHIL HIỆN NAY
• 3.1. Biến đổi trong hoạt động khai thác rừng
• 3.2. Biến đổi trong phân loại rừng
• 3.3. Biến đổi trong quy tắc khai phá rừng
• 3.4. Trồng rừng và bảo vệ rừng
• 3.5. Khai thác các sản phẩm từ rừng
• 3.6. Biến đổi trong hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 3.7. Biến đổi trong canh tác nương rẫy
• 3.8. Biến đổi trong chăn nuôi
• 3.9. Biến đổi trong nghề thủ công
• 3.10. Biến đổi trong hình thức trao đổi hàng hóa
• 3.11. Một số hình thức sinh kế mới
• 3.12. Các hoạt động phục vụ du lịch cộng đồng
• 3.13. Các sinh kế khác
• 3.14. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ NGƯỜI CHIL
• 4.1. Những yếu tố tác động đến sự biến đổi sinh kế của người Chil
• 4.2. Chính sách đất đai
• 4.3. Thực trạng di dân
• 4.4. Kinh tế hàng hóa và quá trình hội nhập
• 4.5. Xu hướng biến đổi và phát triển bền vững ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang
• 4.5.1. Xu hướng biến đổi sinh kế và sự phát triển bền vững kinh tế
• 4.5.2. Xu hướng biến đổi sinh kế và sự phát triển bền vững xã hội
• 4.5.3. Xu hướng biến đổi sinh kế và sự phát triển bền vững văn hoá
• 4.6. Giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người Chil ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang
• 4.6.1. Phát triển sinh kế cộng đồng người Chil ở KDTSQ Lang Biang
• 4.6.2. Chính sách về phát huy văn hóa truyền thống của người Chil
• 4.6.3. Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học rừng Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang
• 4.6.4. Phát triển sinh kế dưới tán rừng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu

Tổng quan nghiên cứu về sinh kế của người Chil tại Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang đã chỉ ra rằng sinh kế là yếu tố quan trọng giúp cộng đồng tồn tại và phát triển trong môi trường tự nhiên đặc thù. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sinh kế không chỉ là hoạt động kinh tế mà còn liên quan chặt chẽ đến văn hóa và xã hội. Juliam Steward trong lý thuyết sinh thái văn hóa đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người và môi trường, cho thấy rằng các hoạt động sinh kế cần phải thích ứng với điều kiện tự nhiên và xã hội để đảm bảo sự bền vững. Nghiên cứu về sinh kế của người Chil cần xem xét những yếu tố tác động từ bên ngoài như chính sách phát triển kinh tế, di dân, và sự thay đổi môi trường. Việc phân tích các nghiên cứu trước đây sẽ giúp làm rõ hơn về đặc điểm sinh kế của người Chil, từ đó đưa ra những hướng nghiên cứu mới nhằm bảo tồn và phát triển bền vững.

II. Sinh kế truyền thống của người Chil

Sinh kế truyền thống của người Chil chủ yếu dựa vào khai thác rừng và nông nghiệp nương rẫy. Hoạt động khai thác rừng không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm mà còn là nguồn thu nhập chính cho cộng đồng. Người Chil phân loại rừng thành nhiều loại dựa trên tính chất và mục đích sử dụng, từ đó áp dụng các quy tắc khai thác hợp lý nhằm bảo vệ tài nguyên. Nông nghiệp nương rẫy cũng đóng vai trò quan trọng, với các loại cây trồng chủ yếu là ngô, lúa, và các loại cây ăn quả. Nghề thủ công, đặc biệt là dệt vải, cũng là một phần không thể thiếu trong sinh kế truyền thống, thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo của người Chil. Việc duy trì các hoạt động này không chỉ giúp người Chil duy trì cuộc sống mà còn bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của họ.

III. Sinh kế của người Chil hiện nay

Sinh kế của người Chil hiện nay đang trải qua nhiều biến đổi do tác động của các chính sách phát triển và hội nhập kinh tế. Sự chuyển đổi từ khai thác rừng sang các hoạt động sản xuất nông nghiệp bền vững hơn là một trong những xu hướng chính. Trong khi khai thác rừng vẫn diễn ra, nhưng đã có sự thay đổi trong cách thức và quy trình để giảm thiểu tác động đến môi trường. Các hoạt động sản xuất nông nghiệp hiện đại hơn, như trồng cà phê và hoa màu, đã được áp dụng để tăng thu nhập. Bên cạnh đó, việc phát triển du lịch cộng đồng cũng mở ra cơ hội mới cho người Chil, giúp họ không chỉ bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định. Tuy nhiên, những biến đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về bảo tồn tài nguyên và văn hóa truyền thống.

IV. Xu hướng biến đổi và giải pháp phát triển sinh kế người Chil

Xu hướng biến đổi sinh kế của người Chil đang chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố như chính sách đất đai, di dân, và quá trình hội nhập kinh tế. Chính sách đất đai không đồng bộ đã dẫn đến tình trạng thiếu hụt đất sản xuất, ảnh hưởng đến khả năng sinh kế của người Chil. Để phát triển sinh kế bền vững, cần có các giải pháp cụ thể như phát triển mô hình kinh tế hợp tác, bảo tồn văn hóa truyền thống, và nâng cao năng lực cộng đồng trong quản lý tài nguyên. Các chương trình hỗ trợ từ nhà nước và tổ chức phi chính phủ cũng cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của người Chil, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cả về kinh tế và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu đặt tại Khu dự trữ sinh quyển (KDTSQ) Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng – trung tâm đa dạng sinh học mang tầm vóc toàn cầu với diện tích 275.439 ha (trong đó vùng lõi chiếm 34.943 ha, vùng đệm 72.232 ha và vùng chuyển tiếp 168.264 ha). Nơi đây là sinh cảnh tự nhiên của 153 loài động thực vật thuộc Sách đỏ Việt Nam (2007) và 154 loài thuộc Danh mục Đỏ IUCN (2010), được Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) định vị là khu vực ưu tiên bảo tồn số 1 (Khu vực SA3) thuộc Chương trình bảo tồn các dãy núi chính Nam Trường Sơn. Về phương diện nhân văn, người Chil là một trong sáu nhóm địa phương độc đáo của tộc người Cơ Ho, nắm giữ tri thức bản địa tích lũy qua hàng thế kỷ thích nghi với hệ sinh thái á nhiệt đới núi cao trên cao nguyên Lâm Viên.

Tính cấp thiết và tính tiên phong của đề tài xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu: Trong khi các công trình trước đây của Phan Ngọc Chiến (1993), Bùi Minh Đạo (1999, 2013) và Nguyễn Văn Diệu (1999) mới dừng lại ở việc miêu tả tập quán nương rẫy và canh tác truyền thống của người Cơ Ho nói chung, hoặc nghiên cứu xã hội học đơn lẻ tại một xã vùng sâu như khảo sát của Nguyễn Viết Cường (2008) tại Đạ Sar, thì chưa có công trình nhân học nào giải mã một cách toàn diện, mang tính cấu trúc – hệ thống về sự biến đổi sinh kế của nhóm người Chil trong mối tương quan với các phân vùng chức năng của một KDTSQ thế giới từ sau năm 1975 đến năm 2015.

Câu hỏi nghiên cứu được xác lập bao gồm:

1. RQ1: Các hình thái sinh kế của người Chil tại KDTSQ Lang Biang đã diễn giải sự tiếp nối và biến đổi cấu trúc như thế nào từ giai đoạn truyền thống (1975–1986) sang giai đoạn phát triển kinh tế thị trường và quản lý bảo tồn (1986–2015)?
2. RQ2: Những động lực kinh tế - thể chế, cấu trúc xã hội bản địa và các yếu tố môi trường sinh thái nào đóng vai trò xung lực thúc đẩy hoặc cản trở sự thích ứng sinh kế bền vững của cộng đồng người Chil?

Giả thuyết nghiên cứu:

1. H1: Sự biến đổi sinh kế của người Chil không diễn ra đồng nhất mà mang tính phân tầng không gian sinh thái rõ rệt theo ba vùng chức năng của KDTSQ (vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp).
2. H2: Các định chế luật tục và tri thức sinh thái bản địa (TEK) không bị triệt tiêu hoàn toàn bởi kinh tế hàng hóa mà trải qua quá trình tái cấu trúc linh hoạt để tích hợp vào các cơ chế chi trả môi trường rừng và nông nghiệp thương phẩm.

Khung lý thuyết chủ đạo của luận án là sự giao thoa giữa Lý thuyết Sinh thái học Văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Haynes Steward (1955) và Khung Phân tích Sinh kế Bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1998; Nguyễn Văn Sửu, 2014). Phạm vi khảo sát thực địa được triển khai liên hoàn trên diện tích tự nhiên 131.233 ha của huyện Lạc Dương, với mẫu định lượng quy mô 1.065 bảng hỏi hộ gia đình (trong đó người Chil chiếm 669 phiếu, tương đương 62,8%) và 20 phỏng vấn sâu, 4 cuộc thảo luận nhóm tập trung. Đóng góp đột phá của công trình là giải mã mô hình quản trị sinh thái bản địa và cung cấp luận cứ thực nghiệm cho các chính sách phát triển sinh kế gắn với bảo tồn di sản sinh quyển.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy các nghiên cứu về sinh kế nông thôn và quản trị tài nguyên sinh thái đã trải qua những bước tiến căn bản. Julian Haynes Steward (1955) đặt nền tảng cho trường phái sinh thái văn hóa khi khẳng định mối liên hệ biện chứng giữa hạt nhân văn hóa (cultural core), kỹ thuật khai thác và môi trường tự nhiên. Emily A. Lavenda (2003) phân định phương cách sinh tồn thành các cấp độ từ hái lượm đến thâm canh nông nghiệp. Từ cuối thập niên 1990, Robert Chambers và Gordon Conway (1992), Frank Ellis (2000), Koos Neefjes (2000) và Kasi Eswarappa (2012) đã chuẩn hóa khái niệm sinh kế bền vững dựa trên sự tương tác của 5 nguồn vốn (tự nhiên, vật chất, con người, tài chính và xã hội) dưới tác động của các thể chế vĩ mô.

Tại Việt Nam, các học giả nhân học và dân tộc học đã xây dựng bức tranh đa dạng về sinh kế tộc người:

• Nhóm nghiên cứu canh tác truyền thống: Georges Condominas (1957) với Chúng tôi ăn rừng, Jacques Dournes (1972) với các khảo sát nông nghiệp cao nguyên, cùng các công trình của Bùi Minh Đạo (1993, 2000, 2004) và Phan Ngọc Chiến (1993) đã chứng minh vai trò thống trị của nương rẫy luân khoảnh trong cấu trúc kinh tế của các tộc người Môn-Khmer và Nam Đảo ở Tây Nguyên.
• Nhóm nghiên cứu biến đổi sinh kế trong phát triển: Trần Bình (2006, 2012), Ngô Đức Thịnh (2004), Nguyễn Văn Sửu (2014), Ngô Thị Phương Lan (2012, 2013), Huỳnh Ngọc Thu (2012, 2020), Tạ Hữu Dực (2018), Phạm Thị Thu Hà (2018) và Phạm Thanh Thôi (2017) đã phân tích sâu sắc tác động của chính sách di dân, định canh định cư, thủy điện và kinh tế thị trường lên sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng và các quan hệ xã hội truyền thống.

Tranh luận học thuật then chốt nổi lên từ hai trường phái đối nghịch:

1. Quan điểm lâm nghiệp kỹ thuật / bảo tồn truyền thống: Coi tập quán nương rẫy của cư dân bản địa là tác nhân trực tiếp tàn phá thảm thực vật, làm suy thoái tài nguyên rừng và xói mòn đa dạng sinh học (Bùi Minh Đạo, 2013).
2. Quan điểm nhân học sinh thái hiện đại: Nhận định nương rẫy luân khoảnh truyền thống với chu kỳ bỏ hóa 15–20 năm là một chiến lược thích nghi sinh thái tối ưu, không làm đảo lộn cấu trúc đất mặt, tạo điều kiện cho lớp thực bì và nguồn gen bản địa tái sinh tự nhiên (Julian Steward, 1955; Dove, 1983).

                            TIẾP CẬN VẤN ĐỀ SINH KẾ TỘC NGƯỜI
[Trường phái Lâm nghiệp Cổ điển]                           [Trường phái Nhân học Sinh thái]
- Nương rẫy = Phá hoại tài nguyên                         - Nương rẫy luân khoảnh = Thích nghi tối ưu
- Cần loại bỏ và định canh triệt để                        - Chu kỳ bỏ hóa phục hồi đất tự nhiên
- Tách rời bảo tồn khỏi con người bản địa                  - Tri thức bản địa bảo vệ cấu trúc rừng
                 [Định vị Khoa học của Luận án Nguyễn Thị Hương]
                 - Tích hợp 4 phân cấp quản trị rừng truyền thống vào SLF
                 - Phân tích sự chuyển dịch từ "tự nhiên" sang "thị trường/PES"
                 - Đánh giá sự phân tầng theo 3 vùng chức năng Biosphere Reserve

Định vị nghiên cứu của luận án nằm ở điểm giao cắt giữa hai luồng quan điểm này: Luận án chứng minh rằng sự suy thoái rừng không bắt nguồn từ bản chất văn hóa của người Chil, mà do sự đứt gãy của các thiết chế luật tục truyền thống dưới áp lực di dân tự do, sự gia tăng dân số cơ học và việc áp đặt các mô hình quản lý đất đai thiếu tính dung hợp văn hóa.

So sánh quốc tế làm nổi bật đóng góp của công trình:

• So với nghiên cứu của Michael R. Dove (1983) tại Kalimantan (Indonesia): Nghiên cứu của Dove khẳng định tính hợp lý sinh thái của nương rẫy Swidden nhưng đặt trong không gian kinh tế đóng; luận án của Nguyễn Thị Hương làm sáng tỏ sự thích ứng phức hợp hơn khi người Chil vừa duy trì tri thức nương rẫy, vừa tham gia chuỗi giá trị cà phê thương phẩm toàn cầu và các cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES).
• So với mô hình quản trị tài nguyên của Elinor Ostrom (1990) và các nghiên cứu tại Khu bảo tồn Maya (Guatemala): Luận án mở rộng việc phân tích quyền tài sản chung bằng việc chỉ ra rằng các định chế tâm linh (rừng thiêng, rừng ma) đóng vai trò như một bộ quy tắc quản trị tài nguyên nghiêm ngặt, có hiệu lực kiểm soát hành vi cao hơn các chế tài hành chính đơn thuần.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Sinh thái học Văn hóa của Julian Steward bằng việc chứng minh rằng "sự thích ứng văn hóa" trong thế kỷ XXI không chỉ là phản ứng sinh tồn thụ động trước tự nhiên, mà là quá trình tương tác hai chiều có tính chủ động cao giữa tri thức bản địa và các thể chế toàn cầu hóa (MAB - UNESCO).

Đồng thời, công trình đóng góp vào Khung sinh kế bền vững (DFID) thông qua việc bổ sung biến số Vốn văn hóa - tâm linh bản địa vào trục phân tích Vốn xã hội và Thể chế. Cấu trúc mô hình lý thuyết được lượng hóa qua 4 mệnh đề:

• Mệnh đề P1: Mức độ bảo tồn rừng tỷ lệ thuận với sự duy trì các thiết chế thiêng trong luật tục dòng họ (kơnơua utiah mpol).
• Mệnh đề P2: Quá trình chuyển đổi từ cây lương thực truyền thống (lúa rẫy, ngô) sang cây công nghiệp (cà phê Catimor) làm tái cấu trúc toàn diện phân công lao động gia đình và vai trò của người phụ nữ trong chế độ mẫu hệ.
• Mệnh đề P3: Thu nhập từ chi trả dịch vụ môi trường rừng đóng vai trò "lưới an sinh xã hội sinh thái", giảm thiểu nguy cơ tái nghèo do biến động giá nông sản thế giới.
• Mệnh đề P4: Sự thích ứng sinh kế của cộng đồng bản địa diễn biến theo quy luật phân tầng sinh thái không gian (Eco-spatial stratification), tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý đến các trung tâm đô thị.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba nền tảng: Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Sinh thái văn hóa và Khung sinh kế bền vững DFID.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích này có giá trị ứng dụng trực tiếp cho các tộc người thiểu số cư trú trong các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia có sự phân vùng chức năng nghiêm ngặt ở khu vực Nam Tây Nguyên và các vùng sinh thái tương đồng thuộc tiểu vùng sông Mê Kông.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận diễn giải (interpretivism) của Nhân học Văn hóa nhằm thấu hiểu thế giới quan từ góc nhìn của chính người trong cuộc (góc nhìn Emic), đồng thời kết hợp phương pháp luận thực chứng (positivism) trong điều tra xã hội học nhằm lượng hóa các biến số kinh tế - xã hội. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua ba cấp độ:

• Cấp độ cá nhân/hộ gia đình (Micro level): Đo lường các biến số về thu nhập, đất đai, kỹ thuật chăn nuôi, cấu trúc bữa ăn và thực hành nghi lễ.
• Cấp độ cộng đồng/Bon (Meso level): Phân tích thiết chế già làng (quăng bon), trưởng thôn, luật tục dòng họ và các mối liên kết dòng họ mẫu hệ.
• Cấp độ vùng sinh quyển/thể chế (Macro level): Đánh giá sự tương tác giữa Ban quản lý VQG Bidoup – Núi Bà, chính quyền huyện Lạc Dương với các chính sách quốc gia về GKBVR và PES.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình điền dã và thu thập dữ liệu được thiết kế chặt chẽ theo nguyên tắc tam giác đạc (Triangulation):

• Quan sát tham dự: NCS tiến hành các đợt điền dã dài ngày tại ba điểm nghiên cứu, tham gia trực tiếp vào chu trình canh tác nương rẫy, trồng và thu hái cà phê, dệt thổ cẩm, cùng người dân đi tuần tra rừng theo hợp đồng giao khoán, ghi chép nhật ký điền dã chi tiết về không gian cư trú và ứng xử văn hóa.
• Phỏng vấn sâu (In-depth interviews): Thực hiện 20 cuộc phỏng vấn sâu với các nhóm đối tượng đại diện: 3 cán bộ quản lý cấp huyện/Vườn quốc gia, 3 cán bộ lãnh đạo xã, 4 già làng và trưởng thôn, 10 chủ hộ gia đình người Chil thuộc các thành phần kinh tế khác nhau (trồng cà phê, hộ nhận khoán bảo vệ rừng, hộ làm du lịch, hộ làm nghề thủ công dệt).
• Thảo luận nhóm tập trung (FGD): Tiến hành 4 cuộc thảo luận nhóm theo các chủ đề: (1) Biến đổi phân loại rừng và luật tục; (2) Chuyển đổi cây trồng và an ninh lương thực; (3) Tác động của chính sách GKBVR và PES; (4) Thích ứng văn hóa và vai trò phụ nữ trong kinh tế thị trường.
• Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Kế thừa và phân tích sâu bộ số liệu từ Đề tài "Nghiên cứu kinh tế, văn hóa – xã hội của các tộc người thiểu số tại chỗ ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang theo định hướng phát triển bền vững" do PGS.TS. Huỳnh Ngọc Thu làm chủ nhiệm. Mẫu điều tra được chọn theo phương pháp phân tầng kết hợp định ngạch (Quota sampling) với tổng dung lượng $N = 1.065$ phiếu hộ gia đình.
• Độ tin cậy và giá trị: Thang đo bảng hỏi được chuẩn hóa; tính chân thực của dữ liệu định tính được kiểm tra chéo qua đối chiếu giữa lời kể hồi cố của người già, biên bản họp thôn và báo cáo kinh tế - xã hội thường niên của UBND huyện Lạc Dương.

Data và phân tích

Cơ cấu mẫu khảo sát 1.065 hộ gia đình phân bổ theo thành phần tộc người tại địa bàn Lang Biang được thống kê chi tiết như sau:

Thành phần Dân tộc	Số lượng mẫu (Phiếu)	Tỷ lệ phần trăm (%)	Đặc điểm phân bố chính
Người Chil (Cơ Ho Chil)	669	62,8%	Phân bố tại cả 3 vùng (Đưng K'nớ, Đạ Sar, TT Lạc Dương)
Người Kinh (Việt)	238	22,3%	Tập trung ở vùng chuyển tiếp (TT Lạc Dương) và trục đường 723
Người Srê (Cơ Ho Srê)	87	8,2%	Cư trú rải rác ở vùng đệm và chuyển tiếp
Người Lạch (Cơ Ho Lạc)	60	5,6%	Tập trung tại xã Lát và chân núi Lang Biang
Các tộc người khác (Tày, Nùng, Churu...)	11	1,0%	Nhóm di cư tự do sau 1975
Tổng cộng	1.065	100,0%	Toàn địa bàn KDTSQ Lang Biang

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS 20.0, sử dụng các kỹ thuật thống kê mô tả (Descriptive Statistics), bảng chéo (Crosstabulation), kiểm định Chi-square ($\chi^2$) để xác định mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa vị trí địa lý cư trú (vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp) với mức độ tham gia bảo vệ rừng, cơ cấu đất sản xuất, kỹ thuật chăn nuôi và tỷ lệ duy trì nghề thủ công truyền thống.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt, làm thay đổi nhận thức học thuật về cộng đồng người Chil:

Thứ nhất, giải mã cấu trúc phân cấp quản trị rừng 4 tầng bản địa. Trong truyền thống, người Chil không khai thác rừng tùy tiện mà thiết lập một cơ chế phân loại sinh thái nghiêm ngặt được bảo đảm bằng luật tục và niềm tin tôn giáo:

1. Rừng già / Rừng thiêng: Nơi ngự trị của các lực lượng siêu nhiên, nghiêm cấm tuyệt đối mọi hành vi chặt phá hay xâm phạm. Lời kể của nhân chứng Lơ Mu Ha Dân (83 tuổi, xã Đạ Sar) là minh chứng xác thực:

"Rừng thiêng chỉ có già làng được vào, người nào không có quyền mà tự ý vào thì sẽ bị ốm. Lâu lâu, mọi người mang heo, bò đến cúng dưới chân núi rừng thiêng. Cúng xong là phải về, không được vào rừng."

2. Rừng ma: Nơi an táng người đã khuất, đóng vai trò như một "vùng đệm tâm linh" ngăn cách khu dân cư với rừng đại ngàn. Cư dân tin vào sự trừng phạt của thần linh nên giữ nguyên vẹn sinh cảnh. Như ông Rảông Ha Tiên (65 tuổi, TT Lạc Dương) khẳng định:

"Rừng ma có rất nhiều cây to, là nơi chôn cất người chết nên người dân không ai dám xâm phạm vì sợ thần linh trách phạt. Chỉ có già làng mới dám vào mà thôi."

3. Rừng đầu nguồn: Không gian bảo vệ mạch nước ngầm sinh hoạt, có quy chế cấm chặt cây tuyệt đối; vi phạm sẽ bị cộng đồng phạt vạ rất nặng.
4. Rừng khai thác (rừng chồi): Khu vực cho phép canh tác nương rẫy luân khoảnh.

Thứ hai, phục hồi tính khoa học sinh thái của nương rẫy luân khoảnh. Luận án bác bỏ định kiến xem tập quán đốt rừng làm rẫy của người Chil là phá hoại môi trường. Dữ liệu thực địa chứng minh người Chil chỉ phát rẫy trên rừng chồi tái sinh. Trước khi chuyển vùng canh tác, việc đốt vạt rẫy cũ tạo ra lớp tro mùn giàu dinh dưỡng, tiêu diệt mầm bệnh và hạt cỏ dại ngoại lai mà không cần lật tầng đất mặt, không gây xói mòn rửa trôi. Sau chu kỳ bỏ hóa 15–20 năm, hệ sinh thái thực bì và các nguồn gen cây gỗ bản địa tự phục hồi trạng thái nguyên sinh. Nông lịch canh tác được kiểm soát chặt chẽ:

"Khoảng đầu tháng 2 bắt đầu phát rẫy. Rẫy phát xong được phơi khô khoảng một tháng đến một tháng rưỡi thì đốt. Cuối mùa khô, khoảng hạ tuần tháng 4, bắt đầu tiến hành đốt rẫy. Khoảng đầu tuần tháng 5, khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống, bắt đầu tiến hành trỉa rẫy."

Thứ ba, cơ chế xác lập chủ quyền dòng họ không văn tự. Quyền chiếm giữ đất rừng sản xuất của từng dòng họ (kơnơua utiah mpol) được định hình bằng địa vật tự nhiên và củng cố qua nghi lễ tâm linh thiêng liêng:

"Hằng năm, các dòng họ người Chil đều tổ chức lễ xơndo nơhar bri utiah để người già chỉ dẫn ranh giới và đất của dòng họ cho con cháu biết." Đây chính là khế ước xã hội bản địa ngăn chặn hiệu quả các xung đột chiếm dụng tài nguyên giữa các gia đình và các làng (bon).

Thứ tư, sự phân hóa sinh kế theo không gian sinh thái chức năng của KDTSQ.

• Vùng lõi (xã Đưng K’nớ): 100% diện tích đất sản xuất nông nghiệp (trên 900 ha) phụ thuộc vào địa hình dốc, trong đó cây cà phê chiếm hơn 750 ha. Tuy nhiên, năng suất bấp bênh do hiện tượng sương muối cực đoan. Nguồn thu từ hợp đồng giao khoán quản lý bảo vệ rừng (GKBVR) trở thành "phao cứu sinh" kinh tế giúp bảo đảm an ninh lương thực tối thiểu.
• Vùng đệm (xã Đạ Sar): Sở hữu 1.798,74 ha đất canh tác và 21.081 ha đất lâm nghiệp. Người Chil chuyển đổi mạnh mẽ từ cây lương thực truyền thống sang chuyên canh cà phê thương phẩm và bước đầu trồng thử nghiệm rau hoa, tạo tích lũy vốn tài chính đáng kể.
• Vùng chuyển tiếp (Thị trấn Lạc Dương): Nơi mật độ dân số đạt 113 người/km² với sự hội nhập sâu rộng của người Kinh (chiếm 60–65%). Sinh kế người Chil chuyển dịch mạnh sang đa dạng hóa: nông nghiệp công nghệ cao, dịch vụ du lịch trải nghiệm văn hóa cồng chiêng dưới chân núi Lang Biang, dệt thổ cẩm hàng hóa và lao động phi nông nghiệp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình tích hợp giữa lý thuyết Nhân học sinh thái và Khung SLF, khẳng định tầm quan trọng của việc lượng hóa vốn xã hội - văn hóa trong các nghiên cứu phát triển vùng dân tộc thiểu số.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp định tính nhân học (quan sát sâu, phỏng vấn lịch sử đời kể) với định lượng xã hội học quy mô lớn ($N > 1.000$) trong nghiên cứu biến đổi xã hội ở địa bàn miền núi.
• Về thực tiễn và chính sách:
  1. Cơ chế giao đất giao rừng: Cần công nhận quyền quản trị tài nguyên theo dòng họ và thôn làng truyền thống thay vì chỉ giao cho cá nhân riêng lẻ, tích hợp quy ước làng bản (hương ước/luật tục) vào quy chế quản lý của Vườn quốc gia.
  2. Nâng cao hiệu quả PES: Tăng mức chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với chỉ số giá tiêu dùng, đảm bảo nguồn thu này đủ bù đắp chi phí cơ hội khi người dân ngừng canh tác nương rẫy trong vùng lõi.
  3. Phát triển sinh kế dưới tán rừng: Đẩy mạnh mô hình trồng cây dược liệu bản địa, nấm lim xanh, lan gấm và phát triển chuỗi giá trị cà phê Arabica chất lượng cao có chứng nhận chỉ dẫn địa lý Lang Biang.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về dữ liệu thống kê: Do cơ chế hành chính gộp chung 6 nhóm địa phương vào tên gọi chung là dân tộc Cơ Ho, dữ liệu thống kê nhà nước định kỳ chuyên biệt về nhóm Chil gặp nhiều khó khăn trong việc bóc tách số liệu lịch sử trước năm 2009.
• Khung thời gian khảo sát: Dữ liệu thực địa tập trung phản ánh lát cắt lịch sử giai đoạn 1986–2015, chưa thể bao quát toàn diện các tác động của làn sóng chuyển đổi số nông nghiệp và đại dịch toàn cầu sau năm 2020.
• Kỹ thuật định lượng: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả và kiểm định phân vị trên SPSS 20.0, chưa ứng dụng các mô hình kinh tế lượng cấu trúc phức tạp như mô hình phương trình cấu trúc (Structural Equation Modeling - SEM) để kiểm định cường độ tác động đa biến.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu và các hiện tượng thời tiết cực đoan (sương muối, hạn hán) đến khả năng thích ứng sinh kế của cộng đồng bản địa vùng cao Tây Nguyên.
2. Xây dựng mô hình chuỗi giá trị cà phê đặc sản bản địa gắn với tín chỉ carbon rừng (Forest Carbon Credits) tại các vùng đệm sinh quyển.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Study) về cơ chế đồng quản lý rừng (Co-management) giữa người Chil tại KDTSQ Lang Biang với cộng đồng Karen tại Vườn quốc gia Doi Inthanon (Thái Lan).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho ngành Nhân học, Dân tộc học và Xã hội học Nông thôn tại Việt Nam; tạo tiền đề trích dẫn học thuật quan trọng cho các nghiên cứu về nhân học sinh thái và phát triển bền vững vùng Tây Nguyên.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Quản lý Khu dự trữ sinh quyển thế giới Lang Biang, Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Lâm Đồng và UBND huyện Lạc Dương trong việc rà soát quy hoạch đất lâm nghiệp, hoàn thiện chính sách giao khoán quản lý bảo vệ rừng theo Nghị định 75/2015/NĐ-CP và Quyết định 08/2001/QĐ-TTg.
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội: Thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng nông nghiệp hữu cơ dưới tán rừng, giảm thiểu nạn phá rừng làm rẫy trái phép, bảo vệ nguồn nước đầu nguồn của hệ thống sông Đa Nhim cung cấp cho các nhà máy thủy điện và vùng đồng bằng hạ lưu.
• Lợi ích cộng đồng: Nâng cao vị thế xã hội và quyền tự chủ của cộng đồng người Chil, bảo tồn tri thức dân gian về dệt thổ cẩm, kiến trúc nhà truyền thống và nghi lễ nông nghiệp phục vụ du lịch văn hóa bền vững.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Nhân học / Dân tộc học: Tiếp cận hệ thống tư liệu dân tộc học nguyên bản, phương pháp điền dã chuyên sâu và khung phân tích tích hợp nhân học sinh thái.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách & Cơ quan Quản lý: UBND tỉnh Lâm Đồng, Ủy ban Dân tộc, Ban Dân tộc tỉnh có căn cứ thực tế để ban hành các chính sách xóa đói giảm nghèo đặc thù cho đồng bào DTTS vùng lõi và vùng đệm sinh quyển.
• Ban Quản lý Rừng đặc dụng & Vườn quốc gia: BQL VQG Bidoup – Núi Bà và các KDTSQ tại Việt Nam tiếp thu mô hình đồng quản lý và phát huy quy ước làng bản trong tuần tra bảo vệ rừng.
• Doanh nghiệp Nông nghiệp & Du lịch Sinh thái: Xây dựng chiến lược liên kết chuỗi giá trị nông sản sạch (cà phê đặc sản Lạc Dương, dâu tây, atiso) và tour du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa tôn trọng sinh thái.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Sinh thái học Văn hóa của Julian Steward thông qua việc lượng hóa vai trò của các "thiết chế tâm linh bản địa" (Rừng thiêng, Rừng ma) như một công cụ điều tiết sinh thái có hiệu lực thực thi cao trong mô hình Khung sinh kế bền vững (DFID). Luận án chứng minh rằng hạt nhân văn hóa không bất biến mà có khả năng tái cấu trúc linh hoạt để tích hợp kinh tế thị trường vào không gian bảo tồn thiên nhiên quốc tế.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với công trình thuần túy miêu tả dân tộc học của Bùi Minh Đạo (1999) hay nghiên cứu định lượng xã hội học đơn tuyến của Nguyễn Viết Cường (2008), luận án đã thực hiện một bước nhảy vọt về phương pháp: kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học chuyên sâu (20 PVS, 4 FGD) với bộ dữ liệu định lượng quy mô lớn ($N = 1.065$ hộ) được xử lý bằng SPSS 20.0, thiết lập ma trận so sánh đối chiếu sinh thái không gian đa tầng giữa 3 phân vùng chức năng của KDTSQ thế giới.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất dưới góc độ thực nghiệm? Phát hiện gây bất ngờ nhất là tập quán nương rẫy luân khoảnh truyền thống của người Chil hoàn toàn không gây suy thoái rừng vĩnh viễn như các báo cáo lâm nghiệp định kiến. Dữ liệu thực địa chỉ ra rằng chu kỳ bỏ hóa 15–20 năm không chỉ phục hồi hoàn toàn độ phì nhiêu của đất qua lớp tro mùn tự nhiên mà còn bảo tồn nguyên vẹn ngân hàng hạt giống và nguồn gen thực vật bản địa, tiệm cận với các nguyên lý lâm sinh học hiện đại.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) không? Có. Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu chuẩn hóa từ thiết kế chọn mẫu định ngạch (Quota sampling) tại 3 phân vùng sinh quyển, hệ thống bảng hỏi cấu trúc hóa, danh mục 20 chủ đề phỏng vấn sâu đến quy trình mã hóa dữ liệu định tính. Quy trình này có thể tái lập hoàn toàn tại các khu bảo tồn thiên nhiên khác ở Đông Dương như KDTSQ Cát Tiên hay Cao nguyên Kon Hà Nừng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm (2025–2035) tập trung vào: (1) Đánh giá sức tải sinh thái và khả năng chống chịu của sinh kế người Chil trước các cú sốc khí hậu cực đoan; (2) Chuyển đổi số trong thương mại hóa nông sản bản địa; (3) Tác động của chính sách thị trường tín chỉ carbon (Carbon Offset Markets) đến quyền tiếp cận đất đai truyền thống của các tộc người bản địa Tây Nguyên.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Hương là một công trình khoa học mẫu mực, thể hiện 5 đóng góp cốt lõi:

1. Tái hiện toàn diện, trung thực và sống động bức tranh sinh kế truyền thống của người Chil giai đoạn 1975–1986 gắn với hệ thống tri thức bản địa độc đáo.
2. Giải mã cơ chế phân cấp quản trị rừng 4 tầng (rừng già, rừng ma, rừng đầu nguồn, rừng khai thác) và khẳng định giá trị sinh thái khoa học của nương rẫy luân khoảnh chu kỳ 15–20 năm.
3. Phân tích sâu sắc sự chuyển dịch cấu trúc sinh kế dưới tác động kép của chính sách nhà nước (GKBVR, PES, định canh định cư) và kinh tế thị trường (chuyên canh cà phê Catimor, du lịch dịch vụ).
4. Xác lập mô hình phân hóa sinh kế không gian sinh thái thực nghiệm tại ba phân vùng chức năng của Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang (Đưng K’nớ - Đạ Sar - Lạc Dương).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển sinh kế bền vững dưới tán rừng, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học toàn cầu với việc nâng cao chất lượng sống và tự tôn văn hóa của cộng đồng người Chil tại Lâm Đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, phân tích vấn đề. Bên cạnh phƣơng pháp truyền thống là điền dã dân tộc học, hiện nay các học giả thƣờng sử dụng phƣơng pháp liên ngành, đa ngành nhằm phân tích đa chiều trong hoạt động sinh kế để nhận diện và phân tích những yếu tố tác động đến sự biến đổi của hoạt động sinh kế hiện nay so với truyền thống. Những công trình nghiên cứu thời gian sau này đều thống nhất rằng, do sự tác động của các chính sách, sự giao lƣu văn hóa giữa các dân tộc, yếu tố tôn giáo, sự thay đổi môi trƣờng sống,… là nguyên nhân chính dẫn đến sự thay 11 Luận án tiến sĩ đổi sinh kế hiện nay. Tuy nhiên sự thay đổi này theo chiều hƣớng tích cực, điều này đƣợc thể hiện qua các công trình nghiên cứu nhƣ: Tạ Hữu Dực trong Phục hồi sinh kế tại các cộng đồng tái định cư thủy điện Sơn La và vai trò của tri thức địa phương tộc người [28]; Phạm Thị Thu Hà trong Biến đổi sinh kế của người Tày ở biên giới tỉnh Lạng Sơn từ đổi mới (1986) đến nay [54]; Ngô Thị Phƣơng Lan trong Sinh kế của các tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer ở Bình Phước trong bối cảnh phát triển hiện nay [72], Mối quan hệ giữa môi trường và sinh kế trong hoạt động kinh tế biển của cư dân huyện đảo Kiên Hải, tỉnh Kiên Giang [75], Các dạng thức sinh kế của cư dân huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh: sự tương tác của yếu tố chính sách, thị trường và môi trường [73]; Bùi Bích Lan trong Hoạt động mưu sinh của người Kháng ở xã Chiềng Bôm, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La [78]; Nguyễn Đăng Hiệp Phố trong Sinh kế người Mạ ở vườn Quốc gia Cát Tiên [92]; Huỳnh Ngọc Thu trong Hoạt động kinh tế của các tộc người thiểu số tại chỗ ở Đông Nam Bộ: truyền thống và biến đổi [95]; Nguyễn Văn Sửu với công trình nghiên cứu Khung sinh kế bền vững: Một cách phân tích toàn diện về phát triển và giảm nghèo [88]; ….

Đặc biệt, công trình nghiên cứu về khung sinh kế của Nguyễn Văn Sửu đ đƣợc nhiều NCS sử dụng làm khung phân tích chính trong luận án. Qua tổng quan các công trình nghiên cứu từ sau 1975 đến nay luận án nhận thấy, nghiên cứu về sinh kế của các học giả trong nƣớc rất đa dạng, phong phú. Càng về sau các công trình nghiên cứu càng đi sâu vào phân tích sâu từng vấn đề cụ thể, từ đó đƣa ra những định hƣớng cũng nhƣ giải pháp nhằm giúp cho các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn bao quát và khách quan. Đây chính là nguồn tƣ liệu quý giúp chúng tôi có cái nhìn đa chiều trong tiếp cận và nghiên cứu vấn đề mà luận án hƣớng đến.

Những nghiên cứu về sinh kế của người Chil Nƣớc ta là một nƣớc nông nghiệp do đó hoạt động sinh kế nông nghiệp có vai trò quan trọng đối với các dân tộc thiểu số. Các tác giả khi nghiên cứu về hoạt động sinh kế trong truyền thống của các dân tộc ở Lâm Đồng nói chung, ngƣời Chil nói riêng nhƣ: [18], [26], [27], [35],. đều cho rằng các dân tộc thiểu số tại chỗ chủ 12 Luận án tiến sĩ yếu sinh sống bằng nghề trồng trọt. Tuy nhiên, do đặc thù địa hình nên có sự khác nhau về hình thức canh tác cũng nhƣ hình thức cƣ trú giữa các nhóm địa phƣơng.

Khi đề cập đến sinh kế chủ đạo của ngƣời Cơ Ho, Phan Ngọc Chiến [18] cho rằng đó là trồng trọt, ngoài ra còn có chăn nuôi và khai thác tự nhiên. Theo ông, tất cả các nhóm địa phƣơng của dân tộc Cơ Ho đều làm rẫy bằng lối du canh theo chu kỳ, cây lƣơng thực chính của các nhóm Cơ Ho là lúa, riêng nhóm Chil là b p. Trong bài viết của mình, Nguyễn Văn Diệu cũng cho rằng, các dân tộc ít ngƣời ở Lâm Đồng sinh sống chủ yếu bằng nghề trồng trọt. Tuy nhiên, do điều kiện địa lý, địa hình nên mỗi nhóm có những n t canh tác riêng biệt.

“Các dân tộc ít người tỉnh Lâm Đồng sinh sống chủ yếu bằng nghề trồng trọt. Các nhóm sinh sống trên những vùng núi cao, vùng xa xôi hẻo lánh ít có điều kiện tiếp xúc với các dân tộc khác như người Chil, người Mạ,. đốt rừng làm rẫy là phương thức canh tác chủ yếu” [26]. Đồng quan điểm trên, Bùi Minh Đạo cũng cho rằng, “Trồng trọt là hoạt động sản xuất truyền thống chính yếu của người Cơ Ho.

Tùy theo địa hình và đất đai mà tồn tại ở các nhóm địa phương những hình thức trồng trọt khác nhau” [35]. Sau khi đất nƣớc tiến hành đổi mới (1986), những công trình nghiên cứu riêng về các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chung, Lâm Đồng nói riêng đƣợc các học giả quan tâm nghiên cứu nhiều hơn. Khi phân tích, đánh giá những tác động về các chính sách kinh tế x hội dƣới thời Pháp – Mỹ, đối với các hoạt động sinh kế của các dân tộc tại chỗ ở Lâm Đồng, các nhà nghiêu cứu cho rằng, với chính sách dồn dân lập ấp chiến lƣợc, tƣớc đoạt đất đai, lập đồn điền đ làm cho cuộc sống cũng nhƣ hoạt động sinh kế của các dân tộc tại chỗ có nhiều biến đổi, đƣợc thể hiện qua một số công trình nghiên cứu nhƣ: [26], [36], [45]. Trong thời gian gần đây, các học giả có xu hƣớng đi sâu nghiên cứu từng cộng đồng dân tộc cụ thể, kể cả các nhóm địa phƣơng nhƣ nhóm ngƣời Chil.

Do đó, các bài viết, công trình nghiên cứu về ngƣời Chil – với tƣ cách là một nhóm độc lập b t đầu xuất hiện nhƣ: [19], [46], [96], [98]. Trong bài viết Một số đặc điểm kinh tế - xã hội của người Chil ở xã Đa Sar [23], Nguyễn Viết Cƣờng phân tích khá chi tiết những thay đổi của cộng đồng ngƣời Chil từ sau khi đất nƣớc giải phóng từ kinh tế, 13 Luận án tiến sĩ văn hóa, x hội, tôn giáo. Tuy nhiên, bài viết chỉ gói gọn trong một xã thuộc vùng sâu xa của huyện Lạc Dƣơng. Công trình nghiên cứu về ngƣời Chil gần đây nhất là của Phạm Thanh Thôi với tựa đề Sự biến đổi trong hôn nhân của người Chil ở Lâm Đồng.

Mặc dù công trình nghiên cứu về hôn nhân, nhƣng trong chƣơng 1, Phạm Thanh Thôi dành gần 10 trang nói về những yếu tố chủ quan và khách quan đ tác động làm cho sinh kế của ngƣời Chil có những thay đổi nhất định, “về phương diện sản xuất kinh tế đã có nhiều chuyển đổi. Họ đã có quá trình sản xuất, trao đổi và tiêu dùng các sản phẩm kinh tế trong bối cảnh các quan hệ kinh tế thị trường”[96]. Qua tổng quan những công trình nghiên cứu trên, các bài viết giúp luận án nhận diện đƣợc các hoạt động sinh kế truyền thống cũng nhƣ sự biến đổi của các hoạt động sinh kế qua các thời kỳ lịch sử của các dân tộc tại chỗ ở Lâm Đồng. Tuy nhiên, đến nay vẫn chƣa có công trình nào nghiên cứu về sự biến đổi sinh kế hiện nay của ngƣời Chil so với truyền thống.

Do đó, việc nghiên cứu để góp thêm nguồn tƣ liệu khoa học liên quan đến sự biến đổi sinh kế của ngƣời Chil trong bối cảnh phát triển bền vững là vấn đề thiết thực. Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố Trong khuôn khổ luận án, chƣa thể tổng quan và đánh giá đầy đủ các nghiên cứu liên quan đến sinh kế trƣớc đây. Tuy nhiên, qua tổng quan những công trình trên, chúng tôi có một số nhận xét sau: Về ưu điểm: Hầu hết các công trình nghiên cứu đều đề cập đến tầm quan trọng của hoạt động sinh kế đối với đời sống các dân tộc nói chung, dân tộc thiểu số nói riêng. Các công trình nghiên cứu tập trung làm rõ một số vấn đề nhƣ khái niệm sinh kế; tầm quan trọng của sinh kế đối với đời sống con ngƣời, đối với sự phát triển văn hóa, xã hội; sinh kế đối với phát triển bền vững,….

Đây là nguồn tƣ liệu quan trọng giúp luận án có cái nhìn tổng thể, toàn diện và hiểu r hơn những vấn đề lý luận về sinh kế nhƣ: khái niệm, vai trò, tầm quan trọng, khung phân tích cũng nhƣ đƣa ra các chỉ tiêu nghiên cứu, đánh giá về sự biến đổi sinh kế hiện nay so với truyền thống của các dân tộc nói chung, ngƣời Chil nói riêng. Trong quá trình nghiên cứu về sinh kế luận án có tham khảo, kế thừa các khái niệm về sinh kế, vai trò của sinh 14 Luận án tiến sĩ kế,… từ các tác giả nhƣ Trần Bình, Phạm Quang Hoan, Nguyễn Thị Tám, Nguyễn Văn Sửu, Ngô Thị Phƣơng Lan, Bùi Minh Đạo,…. Bên cạnh đó, để làm r hơn sự biến đổi trong sinh kế của ngƣời Chil luận án sử dụng phƣơng pháp điền d Nhân học/Dân tộc học nhằm bổ sung tƣ liệu cho luận án. Hạn chế: Mặc dù các công trình nghiên cứu liên quan đến sinh kế rất đa dạng, tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau tuy nhiên vẫn chƣa có công trình nào chuyên sâu nói về sinh kế của ngƣời Chil.

Và đây cũng là điểm mới của luận án. Một số khái niệm Sinh kế Sinh kế (livelihood) là cách kiếm sống của con ngƣời nói chung trên toàn thế giới. Do đó, có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này dƣới nhiều góc độ và tên gọi khác nhau nhƣ: hoạt động mƣu sinh, phƣơng thức mƣu sinh, phƣơng thức sinh tồn, sinh kế, hoạt động kinh tế,. Những công trình đề cập đến nội hàm và các khái niệm liên quan đến sinh kế có thể kể đến nhƣ sau: Công trình “Nhân học một quan điểm về tình trạng nhân sinh” của Emily A.

Lavenda (do Phan Ngọc Chiến, Hồ Liên Biện dịch) đ sử dụng thuật ngữ “phương thức mưu sinh” và “phương cách sinh tồn” để nói về sinh kế. Theo đó, sinh kế là cách “con người tự tạo ra những phương thức, sử dụng các mối quan hệ giữa họ với nhau và với môi trường tự nhiên để kiếm sống. Sinh tồn là một từ được dùng để chỉ việc thoả mãn những nhu cầu vật chất thiết yếu nhất để tồn tại của con người, chủ yếu là nhu cầu về thức ăn, quần áo và chỗ ở. Những cách khác nhau mà con người ở các xã hội khác nhau dùng để thoả mãn những nhu cầu này được gọi là những phương cách sinh tồn” [48; 418].