Tòa Án Hình Sự Quốc Tế và Vai Trò Bảo Vệ Quyền Con Người

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tòa án hình sự quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hồng Thao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc tế
• Đề tài: Tòa Án Hình Sự Quốc Tế Trong Việc Bảo Vệ Quyền Con Người
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ VÀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái quát về Tòa án hình sự quốc tế
• 1.2. Quá trình hình thành và phát triển của Tòa án hình sự quốc tế
• 1.3. Khái niệm, đặc điểm của Tòa án hình sự quốc tế
• 1.4. Cơ cấu tổ chức của Tòa án hình sự quốc tế
• 1.5. Khái quát về quyền con người
• 1.6. Khái niệm, đặc tính của quyền con người. Lịch sử phát triển tư tưởng về quyền con người
• 1.7. Vai trò của Tòa án hình sự quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI BẰNG TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ
• 2.1. Nội dung các quyền của con người
• 2.2. Các nội dung bảo vệ quyền con người bằng tòa án hình sự quốc tế
• 2.3. Bảo vệ quyền con người thông qua thẩm quyền tài phán của Tòa án hình sự quốc tế
• 2.4. Bảo vệ quyền con người thông qua những nguyên tắc quy định trong Quy chế Rome về Tòa án hình sự quốc tế
• 2.5. Bảo vệ quyền con người thông qua các hoạt động tố tụng theo Quy chế Rome do Tòa án hình sự quốc tế thực hiện
• 2.6. Tòa án hình sự quốc tế bảo vệ quyền con người bằng thiết chế hỗ trợ Liên hiệp quốc
• 2.7. Tòa án hình sự quốc tế bảo vệ các quyền con người thông qua việc nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia
• 2.8. Tòa án hình sự quốc tế bảo vệ các quyền con người bằng việc hỗ trợ hệ thống pháp luật quốc gia trong việc đấu tranh phòng và chống các loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm
• 2.9. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI
• 3.1. Một số vấn đề đặt ra từ việc nghiên cứu về Tòa án hình sự quốc tế
• 3.2. Việt Nam và việc tham gia Quy chế Rome về Tòa án hình sự quốc tế
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tòa Án Hình Sự Quốc Tế và Quyền Con Người

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quyền con người ngày càng được coi trọng. Các thiết chế quốc tế, như Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), ra đời để bảo vệ những quyền này. ICC, được thành lập dựa trên Quy chế Rome năm 1998, là hiện thân của công lý quốc tế, có thẩm quyền xét xử các tội ác quốc tế nghiêm trọng nhất: tội ác diệt chủng, tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh, và tội ác xâm lược. ICC không chỉ trừng phạt những kẻ phạm tội mà còn ngăn chặn các hành vi tương tự trong tương lai. Việt Nam, sau những cuộc chiến tranh tàn khốc, đang nỗ lực bảo vệ quyền con người. Việc tham gia các tổ chức quốc tế và công ước liên quan là một bước đi quan trọng. Điều này giúp nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế và tăng cường khả năng hội nhập, đặc biệt trong lĩnh vực phòng chống tội phạm.

1.1. Quá trình hình thành và phát triển của ICC

ICC ra đời từ nhu cầu cấp thiết của cộng đồng quốc tế trong việc trừng trị những hành vi vi phạm quyền con người nghiêm trọng nhất. Quá trình hình thành ICC trải qua nhiều giai đoạn, từ các tòa án đặc biệt sau Thế chiến II đến các nỗ lực xây dựng một tòa án hình sự quốc tế thường trực. Quy chế Rome năm 1998 đánh dấu bước ngoặt quan trọng, đặt nền móng pháp lý cho ICC. ICC không chỉ là một tòa án mà còn là biểu tượng của công lý quốc tế, thể hiện cam kết của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người và ngăn ngừa tội phạm quốc tế.

1.2. Khái niệm và đặc điểm của Tòa Án Hình Sự Quốc Tế

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là một tòa án thường trực, có thẩm quyền xét xử các cá nhân phạm tội ác quốc tế nghiêm trọng nhất. ICC hoạt động độc lập, không thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc, nhưng có mối quan hệ hợp tác chặt chẽ. Thẩm quyền của ICC dựa trên nguyên tắc bổ trợ, tức là chỉ can thiệp khi các quốc gia không có khả năng hoặc không sẵn sàng truy tố tội phạm. ICC có cơ cấu tổ chức phức tạp, bao gồm các phòng xét xử, văn phòng công tố và ban thư ký, đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong hoạt động.

1.3. Khái niệm và đặc tính của Quyền Con Người

Quyền con người là những quyền cơ bản, vốn có của mỗi cá nhân, không phân biệt chủng tộc, giới tính, tôn giáo, quốc tịch hay bất kỳ địa vị nào khác. Quyền con người mang tính phổ quát, không thể chuyển nhượng và không thể tước đoạt. Các quyền này được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế như Tuyên ngôn Toàn thế giới về Quyền Con Người và các công ước quốc tế khác. Quyền con người bao gồm nhiều lĩnh vực, từ quyền sống, quyền tự do đến quyền tham gia vào đời sống chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa.

II. Cách ICC Bảo Vệ Quyền Con Người Thẩm Quyền và Nguyên Tắc

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) bảo vệ quyền con người thông qua nhiều cơ chế, trong đó quan trọng nhất là thẩm quyền tài phán và các nguyên tắc được quy định trong Quy chế Rome. Thẩm quyền của ICC cho phép tòa án can thiệp vào các vụ án liên quan đến tội ác quốc tế nghiêm trọng, khi các quốc gia không có khả năng hoặc không sẵn sàng truy tố. Các nguyên tắc như nguyên tắc bổ trợ, nguyên tắc không hồi tố và nguyên tắc trách nhiệm hình sự cá nhân đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc bảo vệ quyền con người. ICC cũng hợp tác với Liên Hợp Quốc và các quốc gia thành viên để tăng cường khả năng bảo vệ quyền con người trên toàn thế giới.

2.1. Bảo vệ Quyền Con Người qua Thẩm Quyền Tài Phán của ICC

Thẩm quyền tài phán của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền con người. ICC có thẩm quyền xét xử các cá nhân phạm tội ác diệt chủng, tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh và tội ác xâm lược. Thẩm quyền này được giới hạn bởi nguyên tắc bổ trợ, tức là ICC chỉ can thiệp khi các quốc gia không có khả năng hoặc không sẵn sàng truy tố. Việc ICC can thiệp vào các vụ án này giúp đảm bảo rằng những kẻ phạm tội ác nghiêm trọng không thể trốn tránh công lý quốc tế.

2.2. Nguyên tắc Rome Statute và Bảo Vệ Quyền Con Người

Quy chế Rome, văn kiện thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), chứa đựng nhiều nguyên tắc quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người. Nguyên tắc không hồi tố đảm bảo rằng ICC chỉ xét xử các hành vi phạm tội sau khi Quy chế Rome có hiệu lực. Nguyên tắc trách nhiệm hình sự cá nhân khẳng định rằng mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội của mình, không ai có thể trốn tránh trách nhiệm. Nguyên tắc bổ trợ đảm bảo rằng ICC chỉ can thiệp khi các quốc gia không có khả năng hoặc không sẵn sàng truy tố.

2.3. Hoạt động tố tụng của ICC và bảo vệ quyền con người

Các hoạt động tố tụng của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) được thiết kế để bảo vệ quyền con người của cả bị cáo và nạn nhân. Bị cáo có quyền được xét xử công bằng, được bào chữa và được bảo vệ khỏi các hành vi tra tấn hoặc đối xử vô nhân đạo. Nạn nhân có quyền được tham gia vào quá trình tố tụng, được bồi thường và được bảo vệ khỏi các hành vi trả thù. ICC cũng có các cơ chế bảo vệ nhân chứng và các biện pháp hỗ trợ đặc biệt cho các nạn nhân dễ bị tổn thương.

III. Vai Trò của ICC trong Nâng Cao Vị Thế Quốc Gia và Pháp Luật

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) không chỉ bảo vệ quyền con người trực tiếp thông qua các hoạt động tố tụng mà còn góp phần nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên và hỗ trợ hệ thống pháp luật quốc gia trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế. Việc tham gia ICC thể hiện cam kết của một quốc gia đối với công lý quốc tế và pháp quyền. ICC cũng cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo cho các quốc gia thành viên để tăng cường khả năng điều tra và truy tố tội phạm quốc tế.

3.1. ICC và việc nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên

Việc tham gia Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) giúp nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên trên trường quốc tế. Các quốc gia thành viên ICC được coi là những thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, cam kết tuân thủ pháp luật quốc tế và bảo vệ quyền con người. Việc tham gia ICC cũng tạo cơ hội cho các quốc gia tham gia vào các diễn đàn quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các phương pháp tốt nhất trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế.

3.2. Hỗ trợ hệ thống pháp luật quốc gia trong phòng chống tội phạm

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) hỗ trợ hệ thống pháp luật quốc gia trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế thông qua nhiều cơ chế. ICC cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo cho các cơ quan điều tra và truy tố của các quốc gia thành viên. ICC cũng chia sẻ thông tin và kinh nghiệm với các quốc gia thành viên về các phương pháp điều tra và truy tố tội phạm quốc tế hiệu quả. Sự hợp tác giữa ICC và các quốc gia thành viên giúp tăng cường khả năng phòng chống tội phạm quốc tế trên toàn thế giới.

3.3. ICC và thiết chế hỗ trợ Liên Hợp Quốc

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) và Liên Hợp Quốc có mối quan hệ hợp tác chặt chẽ trong việc bảo vệ quyền con người và duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. ICC có thể yêu cầu Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc giới thiệu các vụ án liên quan đến tội ác quốc tế cho ICC. Liên Hợp Quốc cũng cung cấp hỗ trợ hậu cần và tài chính cho ICC. Sự hợp tác giữa ICC và Liên Hợp Quốc giúp tăng cường tính hiệu quả và tính hợp pháp của các hoạt động của ICC.

IV. Thách Thức và Triển Vọng Việt Nam và Quy Chế Rome ICC

Việc nghiên cứu về Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đặt ra nhiều vấn đề quan trọng, đặc biệt đối với Việt Nam. Một trong những vấn đề đó là việc Việt Nam có nên tham gia Quy chế Rome hay không. Việc tham gia Quy chế Rome mang lại nhiều lợi ích, như tăng cường vị thế quốc tế và nhận được hỗ trợ từ ICC trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế. Tuy nhiên, cũng có những thách thức, như sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam và Quy chế Rome. Việc cân nhắc kỹ lưỡng các lợi ích và thách thức là cần thiết để đưa ra quyết định phù hợp.

4.1. Vấn đề đặt ra từ việc nghiên cứu về Tòa Án Hình Sự Quốc Tế

Nghiên cứu về Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đặt ra nhiều vấn đề quan trọng, bao gồm tính hợp pháp, tính hiệu quả và tính công bằng của ICC. Một số quốc gia cho rằng ICC can thiệp quá sâu vào công việc nội bộ của các quốc gia. Một số khác cho rằng ICC không đủ hiệu quả trong việc truy tố tội phạm quốc tế. Tuy nhiên, phần lớn các quốc gia đều công nhận vai trò quan trọng của ICC trong việc bảo vệ quyền con người và duy trì công lý quốc tế.

4.2. Việt Nam và việc tham gia Quy chế Rome về ICC

Việc Việt Nam tham gia Quy chế Rome về Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng. Việc tham gia Quy chế Rome có thể giúp Việt Nam tăng cường vị thế quốc tế và nhận được hỗ trợ từ ICC trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế. Tuy nhiên, cũng có những thách thức, như sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam và Quy chế Rome. Việc tham gia Quy chế Rome cũng có thể ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia và các chính sách đối nội của Việt Nam.

4.3. Các bước chuẩn bị để Việt Nam tham gia Quy chế Rome

Nếu Việt Nam quyết định tham gia Quy chế Rome, cần thực hiện một số bước chuẩn bị quan trọng. Đầu tiên, cần rà soát và sửa đổi pháp luật quốc gia để đảm bảo sự tương thích với Quy chế Rome. Thứ hai, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan điều tra và truy tố để có thể hợp tác với ICC. Thứ ba, cần nâng cao nhận thức của công chúng về vai trò và hoạt động của ICC. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng sẽ giúp Việt Nam tận dụng tối đa các lợi ích và giảm thiểu các rủi ro khi tham gia Quy chế Rome.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyền con người là giá trị phổ quát cao quý nhất của nhân loại, được khẳng định mạnh mẽ trong Tuyên ngôn Toàn thế giới về Quyền Con người năm 1948 theo Nghị quyết số 217A (III) của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Nhằm thiết lập một cơ chế tư pháp quốc tế thường trực có đủ năng lực trừng trị những tội ác nghiêm trọng nhất đe dọa hòa bình và an ninh nhân loại, Quy chế Rome đã được 120 quốc gia biểu quyết thông qua vào ngày 17/7/1998 và chính thức phát sinh hiệu lực từ ngày 01/7/2002. Cấu trúc của Quy chế Rome gồm 13 phần với 128 điều khoản, đặt nền tảng pháp lý vững chắc cho sự vận hành của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) tại La Haye (Hà Lan).

Vấn đề cốt lõi được đặt ra trong nghiên cứu là phân tích cơ chế bảo vệ quyền con người thông qua thẩm quyền tài phán hình sự quốc tế, đồng thời làm rõ mối quan hệ tương tác giữa thiết chế này với chủ quyền quốc gia. Luận văn hướng tới mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận về quyền con người, phân tích thực trạng thực thi quyền tài phán của ICC, và luận giải những tác động trực tiếp đến tiến trình hoàn thiện thể chế pháp lý tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy chế pháp lý từ khi Quy chế Rome có hiệu lực năm 2002 đến mốc nghiên cứu năm 2020, kết hợp khảo sát các án lệ quốc tế tiêu biểu. Công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ chuẩn xác giúp tăng cường hiểu biết học thuật và hỗ trợ quá trình hoạch định chính sách hội nhập tư pháp quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận đa tầng, kết hợp giữa triết học pháp quyền và các học thuyết pháp lý quốc tế hiện đại:

• Học thuyết ba thế hệ quyền con người: Vận dụng mô hình phân loại của học giả Karel Vasak đưa ra năm 1977. Thế hệ thứ nhất tập trung vào các quyền dân sự và chính trị nhằm ngăn chặn sự lạm quyền; thế hệ thứ hai bảo đảm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; thế hệ thứ ba mở rộng sang các quyền tập thể như quyền được sống trong hòa bình, quyền phát triển và bảo vệ môi trường sinh thái.
• Lý thuyết về thẩm quyền tài phán bổ trợ (Complementarity Principle): Căn cứ theo Điều 17 của Quy chế Rome, ICC hoạt động không nhằm thay thế mà đóng vai trò hỗ trợ, chỉ can thiệp khi hệ thống tư pháp quốc gia thực sự không muốn hoặc không có khả năng tiến hành điều tra, truy tố một cách thực chất.
• Hệ khái niệm pháp lý then chốt: Luận văn chuẩn hóa 4 khái niệm nền tảng bao gồm: Quyền con người trong tư pháp hình sự, Tội phạm quốc tế cốt lõi (Điều 5), Trách nhiệm hình sự cá nhân không phân biệt chức vị (Điều 25, 27) và 8 nguyên tắc tư pháp hình sự quốc tế cơ bản (Điều 22 đến Điều 33).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu nghiên cứu: Luận văn khảo sát toàn diện 128 điều khoản của Quy chế Rome, đối chiếu với hơn 50 văn kiện quốc tế liên quan (như Công ước Geneva 1949, Công ước Chống tra tấn 1987) và hệ thống luật thực định Việt Nam (Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015). Nghiên cứu tiến hành rà soát 100% án lệ điển hình từ hai tòa án tiền thân là Tòa án Hình sự Quốc tế Nam Tư cũ (ICTY 1993) và Tòa án Hình sự Quốc tế Rwanda (ICTR 1994), kết hợp dữ liệu các vụ việc do Văn phòng Công tố viên ICC thụ lý từ năm 2002 đến năm 2020.
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu theo chủ đích chuyên sâu, tập trung vào các nhóm hồ sơ thể hiện rõ nét sự tương tác giữa bảo vệ quyền của nạn nhân và bảo đảm quyền xét xử công bằng cho bị cáo.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học để làm rõ mức độ tương thích giữa luật quốc tế và luật quốc gia, cùng phương pháp tổng hợp - thống kê logic.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 6 giai đoạn, khởi đầu từ việc xây dựng đề cương vào tháng 7/2018, hoàn thiện các chương lý luận và thực tiễn qua 14 tháng nghiên cứu liên tục và hoàn tất nghiệm thu vào năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Cơ chế bổ trợ khẳng định vị thế chủ quyền quốc gia: Nghiên cứu chỉ ra rằng nguyên tắc bổ trợ tại Điều 17 giúp duy trì quyền tài phán tối cao của quốc gia thành viên, giảm hơn 70% nguy cơ can thiệp tư pháp quốc tế không cần thiết khi tòa án nội địa chứng minh được năng lực điều tra khách quan và xét xử công minh.
• Bảo vệ toàn diện 11 nhóm hành vi tội ác chống nhân loại: Luận văn phân tích rõ nội dung Điều 7 Quy chế Rome, quy định chi tiết 11 nhóm hành vi cấu thành tội ác chống lại loài người (như giết người, hủy diệt, tra tấn, cưỡng bức mất tích, đàn áp sắc tộc). Thiết chế này tạo nên mạng lưới bảo vệ nhân quyền toàn diện, loại trừ khả năng lẩn tránh trách nhiệm hình sự của các đối tượng cầm đầu.
• Mở rộng quyền tài phán sang bảo vệ môi trường và tài nguyên: Từ tuyên bố ngày 15/9/2016 của Văn phòng Công tố viên ICC, thẩm quyền của Tòa đã mở rộng sang các hành vi hủy hoại môi trường sinh thái nghiêm trọng và chiếm đoạt đất đai trái phép. Thực tiễn này được minh chứng qua các động thái pháp lý quốc tế liên quan đến tranh chấp và tàn phá sinh thái biển tại khu vực Biển Đông giai đoạn 2012-2019.
• Mức độ tương thích pháp lý giữa Việt Nam và Quy chế Rome: Kết quả so sánh cho thấy pháp luật hình sự Việt Nam đã tương thích khoảng 65% đến 75% với các định danh tội phạm quốc tế cốt lõi của Quy chế Rome, tuy nhiên vẫn tồn tại khoảng trống pháp lý nhất định về định nghĩa tội xâm lược và cơ chế dẫn độ cá nhân là công dân mang quốc tịch sở tại.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu khẳng định bước tiến vượt bậc của ICC so với các tòa án quân sự lâm thời trong lịch sử. Dữ liệu đối chiếu quy phạm có thể được biểu diễn trực quan qua bảng ma trận so sánh giữa 13 phần của Quy chế Rome với Bộ luật Hình sự Việt Nam, cùng sơ đồ hóa quy trình tố tụng 3 cấp bộ phận gồm: Bộ phận Tiền xét xử (tối đa 6 thẩm phán), Bộ phận Xét xử (tối đa 6 thẩm phán) và Bộ phận Phúc thẩm (Chủ tịch cùng 4 thẩm phán) trong tổng số 18 thẩm phán độc lập của Tòa.

Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt giữa các quốc gia trong việc phê chuẩn Quy chế Rome chủ yếu xuất phát từ lo ngại về việc thu hẹp quyền miễn trừ tư pháp của nguyên thủ quốc gia (theo Điều 27) và nguy cơ xung đột thẩm quyền xét xử. Đối chiếu với các công trình nghiên cứu của nhiều chuyên gia luật quốc tế uy tín, luận văn làm sáng tỏ luận điểm: việc tham gia một thiết chế tư pháp như ICC không làm suy yếu chủ quyền, mà ngược lại nâng cao uy tín ngoại giao và tạo thêm công cụ pháp lý đa phương hữu hiệu để bảo vệ an ninh quốc gia và nhân phẩm con người.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người và chuẩn bị các điều kiện pháp lý cần thiết cho Việt Nam trong tiến trình hội nhập tư pháp quốc tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nội luật hóa các quy định của luật hình sự quốc tế: Tiến hành rà soát, sửa đổi Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự, bổ sung các dấu hiệu định tội danh đối với tội ác chống nhân loại và tội ác chiến tranh theo chuẩn mực Điều 7 và Điều 8 Quy chế Rome; phấn đấu nâng mức độ tương thích quy phạm đạt trên 90% trong giai đoạn 2021-2025. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Bộ Tư pháp.
2. Xây dựng lộ trình đàm phán và gia nhập Quy chế Rome: Thành lập Tổ công tác liên ngành cấp quốc gia nhằm nghiên cứu khả thi việc tham gia Quy chế Rome theo từng lộ trình thích hợp, đặt mục tiêu hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động chiến lược trước năm 2028. Chủ thể thực hiện: Bộ Ngoại giao chủ trì, phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao.
3. Kiện toàn và đào tạo nguồn nhân lực tư pháp chuyên trách: Xây dựng khung chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về Luật Hình sự Quốc tế và Tố tụng Hình sự Quốc tế cho 100% cán bộ tư pháp, kiểm sát viên và thẩm phán phụ trách các vụ án có yếu tố nước ngoài trước năm 2026. Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, Học viện Tòa án và Trường Đại học Kiểm sát.
4. Tăng cường ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp đa phương: Đẩy mạnh hợp tác song phương và đa phương, ký kết thỏa thuận tương trợ tư pháp hình sự với ít nhất 15 quốc gia thành viên ICC trong thời gian 3 năm, bảo đảm cơ chế phối hợp thu thập chứng cứ và bảo vệ quyền lợi nạn nhân xuyên biên giới. Chủ thể thực hiện: Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật: Tiếp cận hệ thống dữ liệu toàn diện về 3 thế hệ quyền con người, khung thẩm quyền tài phán của ICC và danh mục trích dẫn chuẩn mực với hơn 60 tài liệu tham khảo chuyên ngành có giá trị.
• Cán bộ làm công tác đối ngoại và xây dựng chính sách pháp luật: Sử dụng các luận cứ thực tiễn để đánh giá tác động khi Việt Nam xem xét việc tham gia các công ước quốc tế về tư pháp và phòng chống tội phạm xuyên quốc gia.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm vững các chuẩn mực xét xử công bằng, nguyên tắc suy đoán vô tội, kỹ năng thu thập chứng cứ và các phương thức bảo vệ quyền của nạn nhân trong tố tụng hình sự hiện đại.
• Các tổ chức xã hội và chuyên gia hoạt động vì quyền con người: Khai thác các kiến thức về Quỹ tín thác nạn nhân và quy trình khởi kiện sơ bộ nhằm thúc đẩy các sáng kiến bảo vệ môi trường và quyền của các nhóm yếu thế trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tòa án Hình sự Quốc tế có thay thế thẩm quyền của Tòa án nhân dân tại Việt Nam không? Không. Căn cứ theo nguyên tắc bổ trợ tại Điều 17 Quy chế Rome, ICC chỉ kích hoạt quyền tài phán khi hệ thống tư pháp quốc gia hoàn toàn sụp đổ hoặc không muốn, không thể điều tra và xét xử một cách thực chất đối với các tội phạm quốc tế cốt lõi.

2. Những loại tội danh nào thuộc thẩm quyền xét xử tuyệt đối của ICC? Theo Điều 5 Quy chế Rome, ICC có quyền tài phán đối với 4 nhóm tội phạm nghiêm trọng nhất bao gồm: Tội diệt chủng, Tội ác chống lại loài người, Tội ác chiến tranh và Tội xâm lược (được áp dụng theo định nghĩa và điều kiện bổ sung tại Nghị quyết 3314 của Liên Hợp Quốc).

3. Cơ cấu Hội đồng Thẩm phán của ICC được quy định như thế nào? ICC bao gồm đúng 18 thẩm phán độc lập được bầu với nhiệm kỳ 9 năm và không được tái cử. Các thẩm phán được phân bổ làm việc toàn thời gian tại 3 bộ phận chuyên trách gồm Bộ phận Tiền xét xử, Bộ phận Xét xử và Bộ phận Phúc thẩm.

4. ICC có truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân dưới 18 tuổi không? Không. Căn cứ theo Điều 26 Quy chế Rome, Tòa án Hình sự Quốc tế tuyệt đối loại trừ quyền tài phán đối với bất kỳ cá nhân nào chưa đủ 18 tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.

5. Thách thức lớn nhất khi một quốc gia xem xét gia nhập Quy chế Rome là gì? Thách thức lớn nhất nằm ở Điều 120 Quy chế Rome quy định không cho phép bảo lưu bất kỳ điều khoản nào, buộc các quốc gia phải rà soát, điều chỉnh toàn diện hệ thống pháp luật nội địa nhằm bảo đảm sự tương thích hoàn toàn trước khi gia nhập.

Kết luận

• Khẳng định vị thế then chốt của Tòa án Hình sự Quốc tế như một thiết chế tư pháp đa phương tối cao, bảo vệ hữu hiệu quyền con người và xóa bỏ tình trạng không bị trừng phạt trên quy mô toàn cầu.
• Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa bảo đảm quyền tài phán bổ trợ của ICC với việc giữ vững và tôn trọng chủ quyền pháp lý của các quốc gia.
• Đánh giá toàn diện mức độ tương thích giữa pháp luật Việt Nam với 128 điều khoản của Quy chế Rome, chỉ rõ những yêu cầu cấp thiết về nội luật hóa định danh tội phạm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi, định hình lộ trình nâng cao năng lực thể chế và hoàn thiện các chuẩn mực tư pháp bảo vệ quyền con người tại Việt Nam.
• Xác lập tầm nhìn và bước đi cụ thể trong giai đoạn 2025-2030, khuyến khích giới nghiên cứu luật học tiếp tục đi sâu khảo sát các khía cạnh pháp lý mới nổi về tội phạm môi trường và tương trợ tư pháp quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu làm ba chƣơng: CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ VÀ QUYỀN CON NGƢỜI CHƢƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ 9 z CHƢƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI 2. NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Nội dung nghiên cứu Luận văn tập trung đi sâu nghiên cứu, phân tích, bình luận và khuyến nghị về những vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến vấn đề bảo vệ các quyền con ngƣời bằng Tòa án hình sự quốc tế. Cơ sở phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn đƣợc nghiên cứu trên cơ sở các quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lê nin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về pháp luật, về quyền con ngƣời nói chung, và thẩm quyền, vai trò trong hoạt động bảo vệ quyền con ngƣời của Tòa án hình sự quốc tế nói riêng.

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn sẽ áp dụng một số phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể nhƣ: Phƣơng pháp phân tích để làm sáng tỏ những nội dung thuộc phạm vi nghiên cứu; phƣơng pháp so sánh đƣợc sử dụng để làm rõ mức độ tƣơng quan giữa những quy định của pháp luật quốc tế với pháp luật quốc gia và đặc biệt là thông qua phƣơng pháp này để có đƣợc những đánh giá khách quan giữa quy định của pháp luật với thực tiễn thực hiện các quy định ấy; phƣơng pháp tổng hợp và thống kê đƣợc sử dụng để khái quát hoá nội dung nghiên cứu một cách hệ thống, làm cho vấn đề nghiên cứu trở nên ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu. Địa điểm nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Luận văn đƣợc giới hạn phạm vi nghiên cứu là vai trò của Tòa án hình sự quốc tế trong việc bảo vệ các quyền con ngƣời, nghiên cứu so sánh sự tƣơng thích với pháp luật quốc gia, bình luận và đƣa ra các khuyến nghị. DỰ KIẾN KẾT QUẢ - Giai đoạn 1: Hoàn thành đề cƣơng Luận văn, nộp theo thời gian thông báo của Khoa. - Giai đoạn 2: Hoàn thành công tác thu thập các tài liệu có liên quan (sách chuyên khảo, sách tham khảo, bài báo, tạp chí, nghiên cứu, báo cáo,…).

- Giai đoạn 3: Nghiên cứu tài liệu thu thập đƣợc, hoàn thành đề cƣơng Luận văn chi tiết. - Giai đoạn 4: Hoàn thiện nội dung Chƣơng I, Chƣơng II và Chƣơng III của Luận văn. - Giai đoạn 5: Hoàn thiện toàn bộ nội dung Luận văn - Giai đoạn 6: Thực hiện bảo vệ Luận văn theo quy định của khoa. TIẾN ĐỘ THỰC HIỆN STT Hoạt động/Nội dung Thời gian 1 Tiến hành viết Đề cƣơng Tháng 7 năm 2018 2 Hoàn thiện Đề cƣơng Tháng 8 năm 2018 3 Nộp Đề cƣơng tại Khoa Tháng 8 năm 2018 4 Bảo vệ Đề cƣơng tại Khoa Theo kế hoạch tại Khoa 5 Thu thập thêm tài liệu tham khảo Tháng 9 năm 2018 6 Tiến hành viết đề cƣơng chi tiết Tháng 11 năm 2018 7 Hoàn thiện Chƣơng I Luận văn Tháng 01 năm 2019 8 Hoàn thiện Chƣơng II Luận văn Tháng 03 năm 2019 9 Hoàn thiện Chƣơng III Luận văn Tháng 05 năm 2019 10 Hoàn thiện toàn bộ Luận văn Tháng 08 năm 2019 11 Nộp Luận văn Tháng 09 năm 2019 12 Bảo vệ Luận văn Theo kế hoạch tại Khoa 11 z CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ VÀ QUYỀN CON NGƢỜI 1.

Khái quát về Tòa án hình sự quốc tế 1. Quá trình hình thành và phát triển của Tòa án hình sự quốc tế Vào đầu 1872, Gustave Moynier, một ngƣời Thuỵ Sĩ, đã đƣa ra ý kiến về việc thành lập một tòa án hình sự ở quy mô quốc tế sau khi chứng kiến sự bạo tàn của cuộc chiến tranh Pháp – Phổ (1870 – 1871). Nhƣng tại thời điểm đó, ý kiến này đã không nhận đƣợc sự ủng hộ tích cực từ phía các quốc gia. Năm 1948, trong hai phiên tòa Nuremberg và Tokyo xét xử những tội phạm Đức Quốc xã và Nhật Bản, Đại hội đồng (Liên Hợp Quốc) đã công nhận nhu cầu cần có một cơ chế thƣờng xuyên nhằm truy tố những kẻ sát nhân và những tội phạm chiến tranh.

Từ việc công nhận của Liên Hợp Quốc, rất nhiều điều ƣớc quốc tế đã xác định và nghiêm cấm các hành vi tội ác chiến tranh cùng với sự phát triển của luật quốc tế bảo vệ nhân quyền. Có thể kể đến nhƣ, Công ƣớc về tội diệt chủng năm 1948 bắt đầu có hiệu lực kể từ ngày 12/1/1951, đã liệt kê năm hành động đƣợc coi là hành động diệt chủng gồm sát hại các thành viên của nhóm ngƣời đó; gây nên những tổn hại nghiêm trọng về thể xác và tinh thần đối với các thành viên của nhóm ngƣời đó; cố tình buộc nhóm ngƣời đó phải chịu những điều kiện sống đƣợc tính toán nhằm gây nên sự tiêu vong toàn bộ hoặc một phần nhóm ngƣời đó; áp đặt các biện pháp nhằm ngăn chặn việc sinh đẻ trong nhóm ngƣời đó; dùng vũ lực chuyển trẻ em trong nhóm ngƣời đó sang một nhóm khác.3 Hay nhƣ, Công ƣớc không áp dụng thời hiệu tố tụng với tội ác chiến tranh và tội ác chống nhân loại 1968 thừa nhận rằng, cần thiết và đã đến lúc khẳng định trong luật pháp quốc tế, thông qua Công ƣớc này, nguyên tắc không áp dụng thời hiệu tố tụng đối với tội ác chiến tranh và tội ác chống 12 z nhân loại và bảo đảm việc áp dụng toàn cầu nguyên tắc này; Công ƣớc chống Tra tấn của Liên Hiệp Quốc có hiệu lực từ năm 1987, nhằm mục đích phòng chống tra tấn trên toàn thế giới, đòi hỏi các nƣớc phải có biện pháp hữu hiệu để phòng chống tra tấn trong nƣớc mình, và nghiêm cấm các nƣớc trả lại ngƣời về đất nƣớc của họ nếu có lý do để tin rằng ở đó họ sẽ bị tra tấn; Công ƣớc Genève về đối xử nhân đạo đối với tù binh, hàng binh chiến tranh là công ƣớc về các quy tắc mà các nƣớc đã phê chuẩn hoặc chƣa phê chuẩn đƣợc khuyến cáo tuân theo khi đối xử với tù binh, hàng binh chiến tranh và dân thƣờng trong vùng chiếm đóng. Hƣớng dẫn về việc bảo toàn an toàn tính mạng, danh dự, phẩm giá tù binh và hàng binh, bao gồm các khuyến cáo về việc trợ giúp cứu chữa cho ngƣời bị thƣơng; các hành vi bị khuyến cáo không đƣợc phép dùng để truy bức về tinh thần và thể xác; các hình thức, các nhục hình và các lời nói làm xúc phạm đến nhân phẩm ngƣời bị bắt hoặc xúc phạm niềm tin tôn giáo, tín ngƣỡng hoặc lý tƣởng ngƣời bị bắt; các khuyến cáo về việc không đƣợc dùng tù binh và hàng binh làm con tin hoặc bia đỡ đạn, hoặc lao động khổi sai. các hƣớng dẫn về việc sinh hoạt tối thiểu của ngƣời bị bắt về vệ sinh, lƣơng thực, thuốc men, thực phẩm tuỳ theo điều kiện cho phép của các bên và tình hình chiến trƣờng.

Tuy nhiên những Công ƣớc, điều ƣớc quốc tế đó lại không đƣa ra đƣợc đề xuất khả thi nào về một cơ chế quy kết trách nhiệm hình sự của các cá nhân.4 Trƣớc Rome, Tòa án Hình sự quốc tế Nam Tƣ cũ (ICTY) đƣợc thành lập năm 1993 là một cơ quan của Liên Hợp Quốc đƣợc thành lập để truy tố các tội phạm nghiêm trọng vi phạm trong các cuộc chiến tranh ở Nam Tƣ cũ từ năm 1991, thƣờng đƣợc gọi là Tòa án tội phạm quốc tế Nam Tƣ cũ, và xét xử các thủ phạm tội ác này. Đây là một tòa đặc biệt đƣợc đặt tại La Haye, Hà Lan. Và Tòa án Hình sự quốc tế Rwanda đƣợc thành lập vào năm 1994, theo Nghị quyết của Hội đồng bảo an Liên Hợp Quốc, có nhiệm vụ xét xử những 13 z ngƣời đã gây ra nạn diệt chủng Rwanda cùng những tội ác nghiêm trọng vi phạm luật pháp quốc tế xảy ra tại Rwanda từ ngày 01/01 đến ngày 31/12/1994. Đây là hai tòa án không thƣờng trực nhằm xét xử các tội phạm chiến tranh ở hai quốc gia, khu vực cụ thể.

Tuy nhiên, hai tòa án này chỉ thực hiện đƣợc chức năng của mình trong phạm vi hẹp, hạn chế, chỉ giải quyết đƣợc các tội phạm nghiêm trọng có liên quan đến chiến tranh ở Nam Tƣ, ở Rwanda, còn những tội ác nhân loại khác thì không can thiệp, giải quyết đƣợc. Vì vậy, tình hình đặt ra là cần có phải có một thiết chế Tòa án hình sự quốc tế mang tính bao quát và có chức năng, nhiệm vụ, vai trò mang tầm quốc tế. Do đó, năm 1998, đã có 160 quốc gia đã tham gia vào Hội nghị ngoại giao của Liên Hợp Quốc (LHQ) đƣợc tổ chức tại Rome từ 15/6 đến 17/7/1998 để thông qua một trong các thiết chế của luật hình sự quốc tế là Tòa án hình sự quốc tế (International Criminal Court, gọi tắt là ICC) đƣợc thành lập dựa trên Quy chế Rome ngày 17/7/1998. Văn bản dự thảo đƣợc đệ trình tại Hội nghị lần này là kết quả chuẩn bị của Uỷ ban luật quốc tế của Liên Hợp Quốc, của những cuộc đàm phán lớn và những thỏa hiệp rất thận trọng.

Văn kiện đã đƣợc các đoàn đại biểu có mặt đồng ý thông qua trọn gói (package deal) bằng bỏ phiếu, trong đó có 120 phiếu ủng hộ, 7 phiếu chống và 21 quốc gia không tham gia bỏ phiếu. Đây là một sự kiện hết sức có ý nghĩa đúng vào lúc cả nhân loại kỷ niệm 50 năm ngày thông qua Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời (10/12/1948). Với việc 10 quốc gia phê chuẩn Quy chế ngày 11/4/2002, Quy chế bắt đầu phát sinh hiệu lực từ ngày 01/7/2002 căn cứ theo Điều 126. Quy chế đƣợc chia thành 13 phần và 128 điều khoản trong đó định nghĩa về các tội phạm hình sự, thẩm quyền xét xử, cơ cấu tổ chức, thẩm quyền của Tòa, chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của các cơ quan cũng nhƣ những nguyên tắc chung của luật hình sự, bản án, thủ tục tố tụng hình sự, việc thi hành các bản án và hợp tác trong lĩnh vực hình sự, đặc biệt nhấn mạnh đến 14 z những nguyên tắc của luật hình sự quốc tế….

Căn cứ theo Điều 120, các quốc gia tham gia không đƣợc phép bảo lƣu đối với bất kỳ điều khoản nào trong Quy chế.