Chương 1: Những vấn đề chung về bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm Chương 2: Thực trạng hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế Chương 3: Kiến nghị và giải pháp, nâng cao hiệu quả hoạt động bảo quản tài liệu cổ, quý hiếm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO QUẢN TÀI LIỆU CỔ, QUÝ HIẾM 1. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm bảo quản Thư viện là nơi lưu giữ các di sản thành văn của nhân loại đã ra đời cách đây đã mấy ngàn năm.
Các tài liệu đã được nhiều thế hệ thu thập và tổ chức thành các kho tài liệu. Đồng thời với công việc đó là vấn đề bảo vệ cho các tài liệu không bị hư hỏng, mất mát. Tuy nhiên, cho đến những năm 70 của thế k XX, bảo quản tài liệu mới được phát triển thành một ngành nghề với đầy đủ ý nghĩa của nó. Ngày nay, người ta coi nghề làm bảo quản là một nghề sáng tạo.
Thật đúng như vậy, muốn bảo vệ tốt phải sử dụng kiến thức của nhiều ngành tri thức khác nhau, đặc biệt là hóa học, vật lý và sinh học. Đồng thời các phương pháp bảo quản cũng luôn luôn được nghiên cứu và đổi mới cho phù hợp với sự phát triển của thư viện và khoa học công nghệ hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động bảo quản cũng thu được nhiều kết quả khả quan. Về thuật ngữ bảo quản là tất cả những hoạt động đóng góp vào việc gìn giữ tài liệu.
Các nghiên cứu về bảo quản có thể nhóm thành các nhóm sau: - Môi trường bảo quản - Nhà cửa và kho tàng bảo quản - Các tác nhân phá hoại tài liệu - Các phương pháp bảo quản và sữa chữa tài liệu - Các quy trình và thao tác bảo quản - Chuyển dạng tài liệu để bảo quản Bảo quản là mọi hoạt động nhằm làm chậm hoặc ngăn chặn sự hư hỏng của tài liệu bằng cách cung cấp môi trường hợp lý cho việc lưu giữ tài liệu, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những chính sách xử lý và sử dụng tư liệu đúng cách, những chính sách về sửa chữa, tu bổ, phục chế tài liệu hư hỏng. Khi tài liệu không thể bảo quản, phải chuyển dạng để bảo vệ nội dung tài liệu [3]. Khái niệm tài liệu cổ, quý hiếm HiÖn nay cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau ®-îc ®-a ra trong viÖc ®Þnh nghÜa vÒ tµi liÖu. Nh-ng chung quy l¹i, ta cã thÓ ®-a ra dÞnh nghÜa nh- sau: Tµi liÖu lµ vËt thÓ mang tin trªn ®ã ghi nh÷ng th«ng tin d-íi d¹ng chÝnh v¨n, ©m thanh hoÆc h×nh ¶nh dïng ®Ó truyÒn ®¹t trong thêi gian, kh«ng gian nh»m môc ®Ých b¶o qu¶n vµ sö dông.
Tài liệu được coi là quý có nghĩa là tài liệu đó phải có giá trị thông tin cao. Tuy nhiên, việc xem xét tài liệu quý, có giá trị thông tin hay không còn phụ thuộc vào từng lĩnh vực mà thông tin có trong tài liệu đề cập đến, và giá trị của tài liệu đã đáp ứng nhu cầu của người sử dụng ở mức độ nào. Ví dụ: Đối với lĩnh vực văn học thì những tài liệu quý là những tác phẩm văn học có giá trị nhân văn, mang tính giáo dục cao, phản ánh được mặt trái của xã hội và giúp cho bạn đọc nhận thức đúng đắn hơn về cuộc sống xã hội xung quanh, luôn giúp con người ta hướng tới những cái thiện… Trong lĩnh vực y học, những công trình nghiên cứu tìm ra cái mới trong điều trị, chẩn đoán bệnh, giúp con người tránh khỏi những bệnh hiểm nghèo, các phương thuốc giúp điều trị các bệnh vô phương cứu chữa…luôn là những tài liệu quý để thế hệ các nhà nghiên cứu tìm hiểu, học hỏi, kế thừa và lấy đó làm cơ sở để nghiên cứu ra những cái mới hơn, hữu hiệu hơn. Trong ngành kinh tế, các tài liệu quý là những tài liệu luôn vạch ra được những phương hướng, hoạch định những chính sách khả thi giúp đẩy mạnh phát triển nền kinh tế nước nhà và đáp ứng kịp thời nhu cầu thông tin của các nhà kinh tế.
Như vậy, tài liệu sẽ chỉ là quý với nhóm người này mà có thể không được coi là quý với những nhóm người khác. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài liệu hiếm phải là những tài liệu có số lượng bản rất ít, không đủ đáp ứng nhu cầu của người đọc. Hoặc có thể nói tài liệu hiếm là những tài liệu có thời gian xuất bản quá lâu, hiện nay không xuất bản thêm nữa hoặc xuất bản số lượng ít sẽ trở thành hiếm. Tài liệu quý hiếm là một loại tài liệu đặc biệt và nó phải đáp ứng được hai đặc trưng sau: quý và hiếm.
Th«ng thêng nh÷ng tõ nh ‘‘qúy’’ v¯ ‘‘hiÕm’’ thêng ®îc dïng ®Ó diÔn t¶ nh÷ng thø rÊt cã gi¸ trÞ vÒ néi dung, ®Æc biÖt vÒ h×nh thøc, cæ vÒ thêi gian xuÊt hiÖn hoÆc ®éc nhÊt vÒ sè lîng. Hai tõ ‘‘qúy’’ v¯ ‘‘hiÕm’’ thêng ®i ghÐp víi nhau nh-ng còng cã lóc ®i riªng rÏ bëi v× thùc tÕ chóng ta thÊy cã nh÷ng thø thùc sù võa qúy, võa hiÕm, nh÷ng còng cã nh÷ng thø qúy mµ kh«ng hiÕm hoÆc hiÕm mµ kh«ng qúy. T¯i liÖu ‘‘hiÕm’’ l¯ nh÷ng t¯i liÖu cã gi¸ trÞ ®Æc biÖt vÒ néi dung hoÆc chØ duy nhÊt cã mét b¶n, kh«ng cã b¶n thø hai gièng nã vÒ néi dung th«ng tin, ph-¬ng thøc ghi tin vµ c¸c ®Æc ®iÓm bªn ngoµi. Tài liệu cổ quý hiếm phải là những tài liệu vừa quý lại phải vừa hiếm.
Khi xem xét tài liệu quý hiếm chúng ta không chỉ xem xét ở mỗi góc độ quý vì nhiều tài liệu rất quý, rất có giá trị nhưng chúng không hiếm và ngược lại chỉ xem xét ở khía cạnh hiếm mà không đánh giá xem nội dung của nó có thực quý, có giá trị hay không thì vẫn chưa đủ. Ở đây, chúng ta thấy có mối quan hệ biện chứng giữa quý và hiếm. Một tài liệu được cho là quý hiếm mà được xuất bản với số lượng lớn trên thị trường thì không thể gọi là tài liệu quý hiếm, mặc dù tài liệu đó có giá trị nội dung cao, là kết tinh văn hóa, tri thức của nhân loại, là nền tảng cho sự phát triển của xã hội…, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, học tập của một nhóm đối tượng nào đó. Hoặc ngược lại, tài liệu đó xuất bản số lượng ít nhưng không chứa đựng những thông tin hữu ích, không đáp ứng được nhu cầu tin của người dùng tin thì cũng chỉ là một tài liệu hiếm, chứ không thể gọi là tài liệu quý được.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài liệu chỉ được xem là quý hiếm khi nó có mối quan hệ biện chứng giữa cái quý và cái hiếm. Mối quan hệ này không thể tách rời vì đánh giá một tài liệu là quý hiếm phải bao hàm cả 2 yếu tố: quý về giá trị nội dung và hiếm vì số lượng bản ít, vì hình thức đặc biệt của tài liệu…Khi bàn đến khái niệm cổ quý hiếm, có nghĩa là những tài liệu này ngoài việc bao hàm 2 yếu tố quý, hiếm còn cộng thêm yếu tố cổ, là những tài liệu đã tồn tại trong khoảng thời gian nhất định để được đánh giá là cổ. Hiện nay, có rất nhiều quan điểm được đưa ra khi đề cập tới vấn đề này: * Quan điểm của những người làm việc ở thư viện trong và ngoài nước nhìn nhận về tài liệu quý hiếm: - Th- viÖn Quèc Gia ViÖt Nam ®· coi vèn tµi liÖu xuÊt b¶n tr-íc n¨m 1954 ( cßn gäi lµ kho s¸ch §«ng D-¬ng) ; Kho s¸ch H¸n N«m ; Kho luËn ¸n TiÕn sü, phã tiÕn sü lµ vèn tµi liÖu qúy hiÕm. - Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh đã coi vốn tài liệu bao gồm: sách, báo, tạp chí, bản đồ…đặc biệt có những loại sách được xuất bản từ thế k XVI - XVIII… là vốn tài liệu quý hiếm như: Dell’historria relta china, xuất bản năm 1586.
Có các sách chuyên khảo: Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của xuất bản năm 1875. Bản đồ xưa: Annam đại quốc hoạ đồ; Villages delta Cochinchinois… Tài liệu về Đông Dương: Souvenir d’Annam, xuất bản 1890; Un a de sejour en Cochinchine, xuất bản 1887… - Thư viện Viện Sử học Việt Nam cũng coi các tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu khoa học về lịch sử xuất bản từ thời Pháp thuộc đến năm 1954 là vốn tài liệu quý hiếm… Thư viện Quốc gia Thái Lan coi vốn tài liệu quý hiếm gồm: các tài liệu viết tay (những bản khắc, sách truyền thống Thái Lan, bản thảo viết trên lá cọ), bộ sưu tập sách hiếm (Krommaphra Chanthaburi Naru, Pha Patiwet 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Wisit, Re Admiral Chan Patchusanon, bộ sưu tập sách hiếm của Ông Chalerm Yongbunkoet, bộ sưu tập về hoàng gia “Gazette”, bộ sưu tập tổng thể về tất cả các lĩnh vực, các sách được biên tập từ những bài báo về nhiệm vụ tới Thái Lan của những người nước ngoài, các hiệp ước lịch sử), bộ sưu tập báo, tạp chí từ năm 1844 - 1934. Trên góc độ của những cán bộ thư viện, các cơ quan thông tin - thư viện nêu trên cũng đã nhìn nhận được bản chất giá trị cũng như mức độ quý hiếm của các loại hình tài liệu mà họ đang nắm giữ. Họ cho là quý hiếm vì họ nhìn nhận được giá trị nghiên cứu khoa học, cũng như giá trị thực tiễn của các tài liệu trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
Đồng thời mức độ hiếm của nó được đánh giá từ hình thức đến số lượng bản của tài liệu. Như vậy, hiểu theo đúng nghĩa tài liệu quý hiếm thì các nhà thư viện của chúng ta hoàn toàn có lý khi liệt kê những loại tài liệu trên vào diện tài liệu quý hiếm.