đặt vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích của bản thân. Bởi vì, bị hại là người mà quyền và lợi ích hợp pháp của họ bị xâm hại nặng nề nhất so với những người tham gia vào tố tụng khác và cũng vì quyền và lợi ích của bản thân bị thiệt hại nên có thể bị ảnh hưởng nhiều đến việc cung cấp lời khai của họ, việc đưa ra đồ vật, tài liệu và yêu cầu có liên quan đến vụ án trong đó làm sao trong quá trình giải quyết vụ án phải đảm bảo được quyền, lợi ích của bản thân như họ muốn. Trong những trường hợp vì quyền và lợi ích bị tội phạm xâm hại nên bị hại tham gia tố tụng với mong muốn vụ án được giải quyết kịp thời nhằm bù đắp lại những thiệt hại mà họ đã và đang phải gánh chịu. + Thứ hai, việc khai báo vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của bị hại.
Đây cũng là điểm khác biệt so với những chủ thể khác tham gia TTHS để nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân liên quan đến vụ án. Bị hại có quyền khai báo vào bất cứ thời gian nào và ở bất cứ đâu trong suốt quá trình tiến hành tố tụng, nhưng họ phải chịu trách nhiệm về lời khai của mình. Quyền khai báo ở đây là cho phép bị hại được lựa chọn cách bảo vệ quyền và lợi ích của mình trong điều kiện tốt nhất trước những thiệt hại, còn những nghĩa vụ chịu trách nhiệm trong việc khai báo đòi hỏi bị hại phải khai báo trung thực, đúng đắn trước những thiệt hại đã xảy ra trong vụ án. Như vậy, ở đây có thể xem bị hại 13 đồng thời là người làm chứng trong trách nhiệm khai báo.
+ Thứ ba, bị hại được quyền khiếu nại quyết định và hành vi tố tụng của cơ quan THTT cũng như, đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản theo quy định của pháp luật. Theo đặc điểm này thì cơ quan THTT cho phép bị hại được khiếu nại các quyết định hoặc hành vi tố tụng mà thấy chưa thỏa đáng hoặc thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định khi thấy quyền và lợi ích của mình chưa được đảm bảo hoặc có những vi phạm tố tụng ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Đặc điểm này cũng lý giải phần nào mong muốn của bị hại là nhanh chóng, kịp thời xử lý nghiêm minh tội phạm, những thiệt hại của họ được bồi thường xứng đáng và thỏa đáng. Khái niệm bảo đảm quyền của người bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử Theo từ điển Tiếng Việt thông dụng định nghĩa quyền là: “điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi” [266, tr.
Quyền cơ bản của mỗi công dân được quy định trong Hiến pháp nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. Quyền của người tham gia TTHS, đặc biệt là bị hại được quy định trong chính sách hình sự của quốc gia đó. Cũng theo từ điển Tiếng Việt, “bảo đảm” là: “Làm cho chắc chắn thực hiện được, giữ gìn được hoặc có đầy đủ những gì cần thiết” [26, tr. Theo quy định tại điều 62 BLTTHS năm 2015 về bị hại thì: “Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra”.
[39] Bảo đảm quyền của bị hại là người dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử của tòa án là thành tố quan trọng để vụ án được xét xử khách quan, công bằng thông 14 qua đó góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền, thượng tôn công lý trong xã hội toà án. Bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự được thể hiện trên ba phương diện, đó là: Thứ nhất, hình thành hệ thống pháp luật quốc gia trên cơ sở các tiêu chí quốc tế về quyền con người; Thứ hai, có các biện pháp bảo đảm thực thi có hiệu quả pháp luật về quyền con người; Thứ ba, có cơ chế giám sát thực thi quyền con người. Bảo đảm quyền của người bị hại trong xét xử gắn với phương thức sống của cá nhân, các mối quan hệ xã hội và các hoạt động sống của con người trong xã hội. Những quyền cần thiết và cơ bản để con người tham gia vào quá trình sống và được nhà nước công nhân đó là: quyền được sống, quyền được tôn trọng danh dự nhân phẩm, quyền bất khả xâm phạm về thân thể… Bảo vệ chăm sóc giáo dục người dưới dưới 18 tuổi là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta quan tâm trong suốt sự nghiệp lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam để phù hợp với pháp luật quốc tế và việc xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi là bị hại trong các VAHS thể hiện ở sự thống nhất trong những quy định của pháp luật hình sự về các biện pháp tư pháp, về nguyên tắc, trình tự, thủ tục thực hiện quyền của người dưới 18 tuổi theo những tính chất, đặc thù vốn có. Từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm bảo đảm quyền của bị hại là người dưới 18 tuổi trong xét xử của tòa án như sau: “Bảo đảm quyền của bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử của tòa án là tổng thể các tiền đề , điều kiện nhằm thực hiện hoá quyền của bị hại dưới 18 tuổi trong thực tế”. Đặc điểm về bảo đảm quyền của người bị hại dưới dưới 18 tuổi 15 trong hoạt động xét xử tạị tòa án nhân dân: Bảo đảm quyền của bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử tạị tòa án cấp tỉnh được thể hiện thông qua những đặc điểm sau đây: Theo khoa học về y học, độ tuổi chưa thành niên là độ tuổi khá nhạy cảm. Vì ở lứa tuổi này, các em chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần, do bộ não của các em đang trong quá trình hoàn thiện, cơ thể và tâm sinh lý của các em có những sự thay đổi mạnh mẽ.
Chính vì sự chưa hoàn thiện của hệ thống não bộ dẫn đến người dưới 18 tuổi có những sự khác biệt so với người đã thành niên về trạng thái tâm lý, ý thức, như: đặc điểm về thể chất, nhu cầu và nhận thức. Đặc điểm về thể chất của người bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử Ở người dưới 18 tuổi, sự phát triển cơ thể mất cân bằng nên đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc. Sự phát triển không cân bằng của hệ tim và mạch, tim phát triển nhanh hơn các mạch máu đã dẫn đến sự thiếu máu trong từng bộ phận trên vỏ não và đôi khi còn làm rối loạn chức năng trong hoạt động của hệ tim mạch, dẫn đến sự rối loạn chức năng trong hoạt động của hệ tim mạch. Do đó, các em thường có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, dễ bị kích động, nổi nóng.
Đồng thời, tuyến nội tiết ở các em hoạt động mạnh gây ra sự mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, dễ dẫn đến phát sinh những hành vi bất thường, nhiều em đã không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh nên đã có những hành vi bồng bột, sai lầm. Đặc điểm về nhu cầu của người bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử Sự phát triển của trẻ em trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, ở từng độ tuổi khác nhau, nhưng tựu chung lại có những nhu cầu cơ bản như: nhu cầu được yêu 16 thương, đồng cảm; nhu cầu an toàn; nhu cầu khẳng định bản thân; nhu cầu giao lưu; nhu cầu tự do, độc lập, thích khám phá. Đối với những trường hợp trẻ em được sống trong môi trường giáo dục tốt, có sự định hướng thì những nhu cầu này được đảm bảo để họ phát triển và hoàn thiện bản thân. Tuy nhiên, đối với những trường hợp không được bảo đảm những nhu cầu trên như: Không nhận được sự yêu thương, đồng cảm của cha mẹ, thầy cô, những việc làm của họ không nhận được sự tôn trọng của những người xung quanh hoặc sống trong gia đình có cha mẹ thường xuyên cãi nhau, gia đình không có cấu trúc hoàn chỉnh hoặc những mối quan hệ, giao lưu của các em không được định hướng, chọn lọc thì nguy cơ bị xâm hại cao hơn bình thường.
Đặc điểm về nhận thức của người bị hại dưới 18 tuổi trong hoạt động xét xử Người bị hại dưới 18 tuổi là tất cả những người ở mọi độ tuổi dưới 18 mà không phải chỉ ở độ tuổi 14 – 18 như đối với người bị buộc tội. Người dưới 18 tuổi dễ bị tội phạm xâm hại, dễ bị đưa đến nguy cơ nạn nhân hóa do sức khỏe, khả năng tự bảo vệ bản thân còn hạn chế, do ngây thơ, cả tin, thiếu hiểu biết xã hội. Khi bị tội phạm xâm hại, họ có nguy cơ bị tổn thương cao hơn (cho rằng tổn thất mình phải gánh chịu là quá lớn, xã hội quá bất công, cuộc đời quá bất hạnh, người lớn quá vô tâm, một số bị hại dưới 18 tuổi lại có diễn biến tâm lý tiêu cực theo chiều hướng tự đổ lỗi cho bản thân, tự oán trách bản thân) hoặc ngược lại chưa ý thức được về tổn thất mà mình đã trải qua hoặc những hậu quả mà mình sẽ phải gánh chịu trong những giai đoạn sắp tới của cuộc đời. Thực tiễn cho thấy, những người dưới 18 tuổi còn rất non nớt về nhân sinh quan nên nhận thức của họ thường một chiều và ở một vài khía cạnh chưa đầy đủ.
Do chưa phát triển hoàn thiện về thể lực, trí tuệ, chưa có khả năng nhận thức 17 đầy đủ về những sự vật, hiện tượng trong cuộc sống hàng ngày. Đồng thời, các em chưa có nhận thức đầy đủ về pháp luật nên trong nhiều trường hợp không biết hành vi của người phạm tội là nguy hiểm cho bản thân và xã hội. Cùng với những nhu cầu của cá nhân, dẫn đến các em thường dễ mắc sai lầm, dễ bị các đối tượng phạm tội lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội. Từ những sự khác biệt trong trạng trái thể chất, tâm sinh lý và đặc điểm về nhu cầu, nhận thức mà người dưới 18 tuổi trở thành chủ thể đặc biệt trong các mối quan hệ xã hội, đặc biệt trong quan hệ pháp lý.