Chương 1: Cơ sở lý luận về áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước ở Việt Nam Chương 2: Thực trạng pháp luật về áp dụng tập quán và thực tiễn áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước ở Việt Nam hiện nay Chương 3: Quan điểm và giải pháp đảm bảo hiệu quả áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Khi tìm hiểu tình hình nghiên cứu các vấn đề của đề tài luận án, tác giả đã tìm thấy khá nhiều công trình ở các cấp độ khác nhau. Nhằm xác định khoảng trống nghiên cứu và tập hợp những vấn đề lý luận phục vụ cho việc bảo vệ luận điểm chính của luận án, tác giả sử dụng phương pháp thống kê, phân loại để xếp các nghiên cứu này vào ba nhóm, đó là: i) các nghiên cứu lý luận về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; ii) các nghiên cứu về thực trạng áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; iii) các nghiên cứu về giải pháp đảm bảo hiệu quả áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước.
Sau khi phân tích tóm lược các nghiên cứu tiêu biểu nhất trong mỗi nhóm6, tác giả sẽ tổng hợp những nội dung có thể tham khảo, kế thừa và xác định những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ trong luận án. Tình hình nghiên cứu các vấn đề lý luận về áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước Các vấn đề lý luận về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước là chủ đề được nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau, từ chung đến chuyên biệt, và ở các cấp độ khác nhau từ các sách chuyên khảo, các đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, đến các luận án tiến sĩ, các bài báo đăng trên tạp chí chuyên ngành. Nghiên cứu chung về phong tục tập quán trên bình diện Quốc gia hoặc vùng miền, địa phương ở Việt Nam khá phong phú. Một số nghiên cứu nổi bật như cuốn “Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính (Nxb Văn học, Hà Nội, 2014).
Tại phần Tựa tác giả đã lý giải về quá trình hình thành của phong tục, tập quán; những bước thăng trầm của phong tục, tập quán gắn với lịch sử tồn tại và phát triển của dân tộc; nêu ra quan điểm về việc xem xét cái hay, cái dở của phong tục, tập quán, sự cần thiết phải bỏ đi “các tục dở” và giữ lấy “tục gì hay”. Phần nội dung được chia làm ba thiên giới thiệu về các phong tục, tập quán trong phạm vi gia tộc, làng xóm và xã hội; Cuốn “An Nam phong tục sách (Sách phong tục An Nam)” của Đoàn Triển. Tác giả không chỉ giới thiệu những phong tục, tập quán cơ bản, gắn bó nhất trong đời sống hàng ngày của người dân mà còn phân tích, chỉ ra được đến thời tác giả một số phong tục, tập quán đã mất đi ý nghĩa ban đầu, bị quên lãng, bị hiểu sai, do vậy, chúng cần được nhìn nhận lại 6 Do số lượng các công trình liên quan khá lớn nên tác giả sẽ chỉ tóm lược những công trình tiêu biểu nhất liên quan chặt chẽ đến chủ đề luận án. Tập hợp đầy đủ các công trình liên quan đến luận án sẽ được tác giả trình bày trong Danh mục tài liệu tham khảo.
Ngoài ra, việc xếp một công trình cụ thể vào nhóm này hay nhóm kia cũng chỉ mang tính chất tương đối, bởi những vấn đề mà công trình đó luận bàn có thể rất rộng và do vậy có thể được xếp vào tất cả các nhóm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 để áp dụng cho đúng với bản chất và thời điểm hiện tại. Nhất Thanh với “Đất lề quê thói - Phong tục Việt Nam” (Nxb Nhã Nam - Nxb Hồng Đức, 2015). Trong cuốn sách, tác giả đã tập hợp, giải thích rất nhiều phong tục, tập quán tốt đẹp của người Việt từ thời xa xưa.
Đặc biệt, ngay phần Tựa, tác giả đã lý giải, cắt nghĩa về phong tục, tập quán mà chúng ta khó tìm thấy ở đâu sự cắt nghĩa sâu sắc hơn thế. Nghiên cứu về phong tục, tập quán như một bộ phận của văn hóa tổ chức đời sống, trong cuốn “Cơ sở văn hóa Việt Nam” (Nxb Giáo dục, 1999), Trần Ngọc Thêm đã dành riêng một mục viết về phong tục, giải thích khái niệm phong tục. Nội dung cuốn sách đã cung cấp cho người đọc những tri thức cơ bản, đặc trưng nhất về quá trình hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam với các đặc trưng về tính cộng đồng, tính tự trị làng xã là nền tảng cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của phong tục, tập quán. Cuốn “Nếp cũ Làng xóm Việt Nam” (Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2005) của Toàn Ánh cũng là một nghiên cứu về đời sống văn hóa của người Việt nhưng gắn với các làng quê.
Tác giả đã trình bày về diện mạo, nguồn gốc cũng như nếp sinh hoạt của làng quê Việt Nam. Cuốn sách có một phần riêng viết về lệ làng, trong phần này, tác giả đã cho thấy vị trí, vai trò của lệ làng trong đời sống làng xã xưa kia; lý giải tại sao các luật lệ riêng của làng được gọi là hương ước. Ngoài ra, tác giả cũng đề cập đến hình thức tồn tại, nội dung của hương ước. Cũng trong mạch nghiên cứu chung về tập quán, sự thay đổi của tập quán theo thời gian, trong cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương” (Nxb Nhã Nam - Thế Giới, 2014), Đào Duy Anh đã trình bày lược sử văn hóa của người Việt, chỉ ra những biến đổi của văn hóa Việt Nam ở thời đoạn Âu hóa, với sự rạn vỡ, sự biến đổi của những giá trị cũ và sự lên ngôi của những giá trị mới.
Tất cả những sự biến đổi đó đã tác động đến các tập quán sinh hoạt hàng ngày của người dân. Về phần mình, trong cuốn “Luật tục trong đời sống các tộc người ở Việt Nam” (Nxb Tư pháp, 2014), Ngô Đức Thịnh đã phân tích về nguồn gốc, bản chất, đặc trưng cơ bản của luật tục, các hình thức thể hiện, phát triển của luật tục. Ngoài ra, cuốn sách còn phân tích các nội dung của luật tục; các hình thực thực thi luật tục, giá trị của luật tục và mối quan hệ giữa luật tục và pháp luật của Nhà nước; vai trò của luật tục trong phát triển nông thôn hiện nay. Cuốn “Luật tục các dân tộc thiểu số Việt Nam” (Nxb Khoa học Xã hội, 2014) của Phan Đăng Nhật đã lí giải nguồn gốc và các đặc trưng bản chất của luật tục, vai trò của luật tục trong điều chỉnh các quan hệ xã hội ở các cộng đồng người dân tộc thiểu số.
Nghiên cứu giới hạn ở phạm vi hẹp và chuyên sâu về tập quán ở một vùng, địa phương, có thể kể đến cuốn “Luật tục Ê-đê (tập quán pháp)” (Nxb Chính trị Quốc Gia, 1996) của Ngô Đức Thịnh và Chu Thái Sơn; cuốn“Luật tục M’Nông (Tập LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 quán pháp)” do Ngô Đức Thịnh làm chủ biên (Nxb Chính trị Quốc Gia, 1998), hay cuốn “Phong tục Miền Nam” của Vương Đằng (Nxb Văn hóa Thông tin, 2014)… Đây là những nghiên cứu rất sâu sắc về phong tục, tập quán trên khắp các vùng, miền, các dân tộc của Việt Nam. Các nghiên cứu trên đã dựng lên những mảng màu sinh động của bức tranh đời sống văn hóa truyền thống của người Việt với sự phong phú, đa dạng của các phong tục, tập quán. Ngoài ra, các nghiên cứu trên cũng đã đề cập, làm sáng tỏ một số vấn đề về lý luận như khái niệm phong tục, tập quán, luật tục, hương ước, lệ làng; vai trò của chúng trong đời sống xã hội ở các vùng, miền, dân tộc khác nhau trên cả nước. Nghiên cứu tập quán để từ đó áp dụng có hiệu quả tập quán trong QLXH của Nhà nước đã được khá nhiều tác giả nghiên cứu.
Có thể kể đến hai công trình nghiên cứu của Bùi Xuân Đính là “Lệ làng phép nước” (Nxb Pháp lý, 1985) và “Hương ước và quản lý làng xã” (Nxb Khoa học xã hội, 1998). Nội dung hai cuốn sách đề cập đến các hình thức tồn tại của tập quán trong xã hội, đặc biệt là phân tích, đánh giá vai trò của chúng trong quản lý cộng đồng, tác động của chúng lên hiệu quả điều chỉnh của pháp luật. Đề tài cấp Nhà nước “Thể chế xã hội trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta hiện nay” do Dương Thị Thanh Mai làm chủ nhiệm (2011). Đây là công trình nghiên cứu có hệ thống về các thể chế xã hội ở nước ta hiện nay.
Về mặt lý luận, đề tài đã phân tích được nguồn gốc, bản chất, đặc điểm và vai trò của các thể chế xã hội như luật tục, hương ước với tư cách là các thể chế xã hội tự quản của cộng đồng dân cư. Nhóm tác giả Nguyễn Thị Quỳnh, Nguyễn Quốc Việt và Nguyễn Hoàng Phương với “Báo cáo nghiên cứu tập quán pháp - Thực trạng ở Việt Nam và một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán pháp ở Việt Nam” (Chính phủ Việt Nam - Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc đồng tài trợ, 2013). Nghiên cứu đã giới thiệu các cách hiểu khác nhau về tập quán pháp, phân biệt tập quán và tập quán pháp. Nội dung nghiên cứu cũng trình bày về sự hình thành, đặc điểm của tập quán pháp, mối quan hệ giữa tập quán pháp và pháp luật, lợi ích của việc áp dụng tập quán pháp, vấn đề công nhận và áp dụng tập quán pháp.
Vẫn trong mạch nghiên cứu này nhưng phạm vi và đối tượng hẹp và chuyên sâu hơn, cuốn“Vận dụng luật tục dân tộc Chăm trong quản lý nhà nước của chính quyền địa phương” của Trương Tiến Hưng (Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, 2014) đã trình bày các vấn đề về luật tục và luật tục dân tộc Chăm như nguồn gốc hình thành, quá trình phát triển, hình thức thể hiện, các đặc điểm của luật tục; những yếu tố chi phối và đặc điểm cơ bản của luật tục dân tộc Chăm. Đề tài cấp bộ “Nghiên cứu đánh giá những tập quán của đồng bào dân tộc miền núi khu vực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 phía Bắc ảnh hưởng xấu đến đời sống kinh tế - xã hội. Một số giải pháp và kiến nghị” do Nguyễn Văn Trọng làm chủ nhiệm (2013). Về lý luận, đề tài đã trình bày khái niệm tập quán; phân biệt sự khác nhau của phong tục, tập quán và luật tục.