Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VIỆC ÁP DỤNG PHONG TỤC, TẬP QUÁN VỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. PHONG TỤC, TẬP QUÁN - KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ ĐIỀU KIỆN ÁP DỤNG 1. Khái niệm phong tục, tập quán và phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình Hiện nay, khái niệm phong tục và khái niệm tập quán vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau. Từ góc độ ngôn ngữ học, khái niệm phong tục, tập quán được hiểu: "Phong tục là lối sống, thói quen đã thành nền nếp, được mọi người công nhận, tuân theo" [81, tr.
"Tập quán là thói quen hình thành từ lâu trong đời sống, được mọi người làm theo" [81, tr. Thói quen hiểu theo nghĩa của tiếng việt chính là lối sống, cách sống hay hoạt động do lặp đi lặp lại lâu ngày thành quen, khó thay đổi, còn hiểu theo ngôn ngữ tâm lý thì "thói quen là một thái độ tâm lý hay hành vi, do kinh nghiệm tạo nên, làm cho con người dễ ứng phó với một số tình huống, một bộ phận ứng xử đã trở thành tự động, một bộ phận vẫn có tính cách hữu ý" [75, tr. Qua đó có thể thấy rằng, khái niệm phong tục, tập quán theo cách định nghĩa của ngôn ngữ học, giữa chúng không có gì khác nhau. Điều đó có nghĩa, phong tục chính là tập quán và tập quán chính là phong tục và phong tục, tập quán chỉ là hai cách gọi khác nhau mà thôi.
Chính vì vậy, có tác giả chỉ định nghĩa một cách chung chung về phong tục tập quán mà không hề có sự phân biệt, chia tách hai khái niệm này, "phong tục tập quán là những quy 6 z ước về đời sống thường ngày, được người dân tuân thủ, lặp đi lặp lại thành thói quen, nếu ai làm trái với phong tục, tập quán thì bị xã hội chê cười, dị nghị, thậm chí bị dư luận lên án, cộng đồng xa lánh" [64, tr. 70] hay "phong tục tập quán là những thói quen, hành vi ứng xử đã hình thành từ lâu đời được mọi người tuân thủ" [54, tr. Có quan niệm cho rằng: Phong tục là những chuẩn mực xã hội được tuân theo mạnh mẽ. Vi phạm phong tục là xúc phạm giá trị tinh thần của cộng đồng.
Các tục lệ đã được phong hóa lâu đời, được cả cộng đồng chấp nhận nên tồn tại lâu bền bất chấp những thay đổi lớn trong xã hội. Đó là các phong tục về chi họ trên dưới trong họ tộc, nam nữ thuộc các trực hệ không được lấy nhau, phong tục cưới hỏi, giỗ chạp, thờ cúng tổ tiên và những người có công giáo dưỡng [80, tr. Tập quán là những tục lệ hình thành từ thói quen, không có sức ép lớn của xã hội. Tập quán ăn bằng đũa hay bằng thìa, quan tâm đến người già và em nhỏ, bắt tay, ôm hôn nhau khi gặp mặt và chia tay, sử dụng dao xắt úp như ở Việt Nam hay cắt ngửa như tại Châu âu… việc vi phạm các tập quán này không gây những xúc phạm lớn về tinh thần trong cộng đồng và dư luận xã hội cũng không điều chỉnh [80, tr.
Khái niệm trên được tác giả đưa ra khi xác định các hình thức của chuẩn mực đạo đức và theo cách định nghĩa về phong tục, tập quán đã nêu thì phong tục có giá trị bắt buộc cao hơn, điều chỉnh mạnh mẽ bởi dư luận xã hội và trở thành chuẩn mực, bắt buộc các thành viên trong cộng đồng phải tuân theo còn tập quán chỉ là thói quen, không mang tính bắt buộc và con người có thể làm hoặc không làm mà không phải chịu bất kỳ một áp lực nào. Khác với cách tiếp cận trên, ở một cách tiếp cận khác - cách tiếp cận từ góc độ triết học, khái niệm phong tục, tập quán lại được hiểu là hai khái 7 z niệm khác nhau song có mối quan hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết với nhau. Khái niệm tập quán được hiểu là: Những cách xử sự lặp đi lặp lại, thói quen của con người trong những tình thế nhất định. Tập quán có bao gồm những thủ pháp trong lao động được mọi người thừa nhận, những hình thức quan hệ phổ biến trong một xã hội nhất định giữa người với người trong sinh hoạt hằng ngày và trong gia đình, những nghi lễ ngoại giao và tôn giáo, và những hành động lặp đi lặp lại khác phản ánh những đặc điểm trong cuộc sống của các bộ lạc, giai cấp, dân tộc.
Cả phong tục của xã hội cũng được biểu hiện trong tập quán. Tập quán được hình thành trong lịch sử - Những nhân tố ảnh hưởng đến sự xuất hiện và tính chất của các tập quán là: những đặc điểm lịch sử của dân tộc, đời sống kinh tế của nó, những điều kiện khí hậu - thiên nhiên, địa vị xã hội của con người, các quan điểm tôn giáo, v. Các tập quán có sức mạnh của một thói quen xã hội và ảnh hưởng đến hành vi của con người. Vì vậy, chúng được đánh giá về mặt đạo đức… [72, tr.
Còn khái niệm phong tục được hiểu là: Những đặc điểm hành vi của một cộng đồng xã hội nào đó của con người và phụ thuộc vào tâm lý xã hội; những tập quán độc đáo tồn tại trong những điều kiện của một hình thái xã hội nhất định hoặc tiêu biểu cho đạo đức của một tập thể, giai cấp, dân tộc nào đó. Phong tục bộc lộ nội dung của hành vi thực tế, chứ không bộc lộ những yêu cầu đạo đức cần hướng tới. Vì sự tồn tại của các giai cấp, các tầng lớp xã hội, vị trí của họ trong hệ thống sản xuất xã hội, trình độ văn hóa của họ là khác nhau, cho nên phong tục cũng khác nhau [72, tr. Theo cách định nghĩa này chúng ta có thể thấy, phong tục là khái niệm rộng, bao hàm mọi mặt của đời sống cá nhân và cộng đồng.
Phong tục tồn tại chủ yếu thông qua thực hành xã hội để qua đó nó được truyền lại cho các thế 8 z hệ sau. Phong tục sẽ trở thành tập quán tương đối bền vững khi và chỉ khi nó thỏa mãn những điều kiện nhất định và qua đó phản ánh tính thống nhất của cộng đồng, được nhìn nhận, đánh giá ở khía cạnh đạo đức. Như vậy, tập quán là khái niệm được thừa nhận ở mức độ cao hơn, nghĩa là từ thói quen (lối, cách sống hay hoạt động do lặp đi lặp lại lâu ngày thành quen, khó thay đổi) đã trở thành quy tắc xử sự (những điều quy định mà mọi người phải tuân theo trong một hoạt động chung nào đó). Từ các cách tiếp cận khác nhau, chúng ta có thể định nghĩa về phong tục, tập quán như sau: Phong tục là thói quen đã thành nếp, hình thành trong những điều kiện kinh tế, xã hội nhất định, có tính ổn định, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được một giai cấp, một tầng lớp, một dân tộc thừa nhận và tuân theo một cách tự giác.
Tập quán là những quy tắc xử sự, được hình thành trong đời sống xã hội hoặc giao lưu quốc tế, đang tồn tại và được các chủ thể thừa nhận như là những quy tắc xử sự chung. Qua đó, có thể định nghĩa phong tục, tập quán dưới góc độ là khái niệm về HN&GĐ như sau: Phong tục về HN&GĐ là thói quen đã thành nếp, hình thành trong những điều kiện kinh tế, xã hội nhất định, thể hiện đậm nét nếp sống, quan niệm của từng địa phương, dân tộc trong việc kết hôn, quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng, giữa cha, mẹ và con, quan hệ nuôi con nuôi, quan hệ khác về hôn nhân và gia đình, được các chủ thể sinh sống trong địa phương, dân tộc đó thừa nhận và tuân theo một cách tự giác. Tập quán về HN&GĐ là quy tắc xử sự, được các chủ thể thừa nhận ở mức độ cao hơn, vượt ra khỏi giới hạn của địa phương, dân tộc, trở thành quy tắc xử sự chung của nhiều dân tộc, nhiều địa phương về kết hôn, quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con, quan hệ nuôi con nuôi, quan hệ khác về hôn nhân và gia đình. Đặc điểm phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình Phong tục, tập quán về HN&GĐ có những đặc điểm của phong tục, tập quán nói chung.
Phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình có hình thức thể hiện bằng truyền miệng (bất thành văn) Phong tục, tập quán vốn được hình thành từ quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt của cộng đồng làng, bản, gắn bó hết sức mật thiết với cuộc sống con người "bất cứ hình thức hoạt động sống nào của con người, từ vật chất, xã hội và tinh thần đều có những phong tục tập quán kèm theo" [64, tr. Là sản phẩm được đúc rút từ các kinh nghiệm thực tiễn nên phong tục, tập quán được con người biết đến từ lúc bé một cách tự nhiên và tuân thủ một cách tự giác. Phong tục, tập quán ăn sâu, bám rễ trong mỗi con người, trở thành thước đo các giá trị đạo đức trong đời sống của họ thông qua dư luận xã hội. Do vậy, phần lớn cư dân trong các làng, bản họ sống và xử sự theo phong tục, tập quán, pháp luật Nhà nước đối với họ thật sự "mơ hồ", "xa lạ".
Sự "xa lạ" ấy được thể hiện ở chỗ "phần lớn các mâu thuẫn tranh chấp giữa người làng với nhau được giải quyết bằng hòa giải theo phương châm nhường nhịn "chín bỏ làm mười", lấy "cái tình" mà xử với nhau, chứ không phải bằng "cái lý", bằng luật, để sao cho "có tình, có lý" [37, tr. Như vậy, phong tục, tập quán tuy chỉ được truyền lại cho các thế hệ sau bằng hình thức "truyền miệng" nhưng có sức sống mãnh liệt, trở thành truyền thống được tuân thủ một cách nghiêm túc, "ai làm trái với phong tục tập quán thì coi như làm trái với tổ tiên, khiến người đó luôn băn khoăn, trong lòng cắn rứt, và lẽ tất nhiên phải điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với phong tục tập quán" [64, tr. Phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình có nội dung phong phú, đa dạng nhưng vẫn mang nặng tính địa phương, tính tộc người Phong tục, tập quán là thể hiện kinh nghiệm sống, sinh hoạt của một cộng đồng nhất định, phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội ở địa phương, bản làng 10 z "mỗi cộng đồng đều có những lợi ích riêng, xuất phát từ những hoàn cảnh xã hội, điều kiện kinh tế, môi trường văn hóa mang tính đặc thù" [64, tr.