Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Sơ lược về cây cao su Cây cao su là cây công nghiệp lấy mủ thuộc chi Hevea, họ thầu dầu (Euphorbiaceae), có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazone (Nam Mỹ), phân bồ ở vĩ độ từ 15° Nam đến 6° Bắc, và từ 46° đến 77° kinh Tây. Đây là vùng có đầy đủ các điều kiện khí hậu, điều kiện tự nhiên thích hợp nhất cho cây cao su với lượng mưa hàng năm trên 2.000 mm, nhiệt độ cao và đều quanh năm, có mùa khô hạn kéo dài 3 — 4 tháng, đất thuộc loại đất sét tương đối giàu dinh dưỡng, có độ pH từ 4,5 đến 5,5 và có tầng đất canh tác sâu, thoát nước trung bình (Nguyễn Thị Huệ, 1997). Hiện nay, diện tích cao su đã được mở rộng từ vĩ tuyến 23° Nam (São Paulo, Brazil) đến vĩ tuyến 29° Bắc (Ấn Độ, Myanmar và Trung Quốc) với cao trình từ thấp lên đến 1. Cây cao su được du nhập chính vào Việt Nam từ năm 1897 và cho đến nay, cây cao su đã có mặt ở nhiều tỉnh thành tại Việt Nam từ vùng trồng cao su truyền thống Đông Nam Bộ đến vùng không truyền thống như Tây Bắc, Tây Nguyên và duyên hải miền Trung (Nguyễn Thị Huệ, 1997).
Đặc điểm chung của các loài thuộc chi Hevea là cây lưỡng bội với bộ nhiễm sắc thé 2n = 36, hoa don tính đồng chu, hoa đực và hoa cái phân bồ trên cùng một chùm hoa, giao phan va tự thụ phan đều có thé xảy ra.2 Tình hình sản xuất cao su trên thế giới và trong nước 1.1 Tình hình sản xuất cao su trên thế giới Trong năm 2022, nền kinh tế thế giới nói chung và ngành cao su nói riêng đang ở những bước đầu phục hồi. Thái Lan vẫn là nước dẫn đầu thế giới về sản lượng cao su thiên nhiên năm 2022 (4.37 triệu tấn), đứng thứ hai là Indonesia với 3,04 triệu tan, Việt Nam van giữ vị tri thứ ba với sản lượng 1,22 triệu tấn. Nhu cầu cao su trên thé giới van tăng nhưng tăng với tốc độ chậm vì kinh tế phục hồi yếu. Hiệp hội các nước sản xuất cao su thiên nhiên (ANRPC) đang yêu cầu các nước thành viên cần quản lý chặt chẽ điện tích trồng cao su và sản lượng theo yêu cau thị trường đề tránh dư cung (VRA, 2022).
Theo nhận định của Tổ chức Nghiên cứu Cao su quốc tế (IRSG), tình hình kinh tế năm 2022 và triển vọng cho năm 2023 chịu ảnh hưởng của tình hình dịch bệnh, gián đoạn chuỗi cung ứng, lạm phát, căng thắng chính trị. Ngoài ra, khả năng phục hồi của Trung Quốc cũng được dự báo sẽ tác động đến kinh tế toàn cầu nói chung và ngành cao su nói riêng. Trước bối cảnh trên, thị trường cao su những năm gần đây vẫn ghi nhận tác động của diện tích trồng mới, tái canh thấp, xu hướng giá thấp và biến động. Sự giảm tốc trong tăng trưởng lượng bán xe thương mại hạng trung và hạng nặng tại Trung Quốc cùng nhu cầu lốp thay thế ở các thị trường đã ảnh hưởng đến mức tăng trưởng nhu cầu cao su thiên nhiên năm 2022.
Năm 2023, IRSG dự báo mức tiêu thụ cao su thiên nhiên toàn cầu sẽ đạt 16 triệu tấn, tăng 2,1% so với cùng kỳ, tuy nhiên, tăng trưởng bền vững đài hạn của ngành cao su phụ thuộc vào tình hình kinh tế thế giới và kết quả tăng trưởng thực sự của Trung Quốc trong thời gian tới (VRA, 2022).2 Tình hình sản xuất cao su tại Việt Nam Trong giai đoạn đầy khó khăn của nền kinh tế, bằng tất cả sự nỗ lực ngành cao su Việt Nam tiếp tục giữ vi trí thứ năm về diện tích, thứ ba về sản lượng cao su thiên nhiên trên thế giới và dẫn đầu về năng suất trong khu vực châu Á với hoạt động xuất khâu ba nhóm mặt hàng sản phẩm cao su là cao su thiên nhiên, gỗ và sản phẩm gỗ cao su duy trì mức tăng trưởng tích cực. Theo Tổng cục Thống kê, trong năm 2022, diện tích cao su Việt Nam đạt khoảng 940.000 ha, sản lượng đạt gần 1,29 triệu tấn, tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu toàn ngành ước dat 10,4 tỷ USD, chiếm 2,8% kim ngạch xuất khẩu các loại hàng hóa của cả nước, tăng 9,1% so với năm 2021. Trong đó, sản phẩm cao su đạt kim ngạch cao nhất (4,2 tỷ USD), tiếp đó là cao su thiên nhiên (hơn 3,3 tỷ USD) và gỗ cao su (2,8 tỷ USD). Trung Quốc là thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam, đến năm 2022, Trung Quốc tiếp tục đứng đầu về tiêu thụ cao su của Việt Nam, chiếm 74,62% tổng lượng cao su xuất khâu của cả nước, với 1,6 triệu tấn, trị giá 2,38 tỷ USD, tăng 14,6% về lượng và tăng 4,3% về trị giá so với năm 2021(VRA, 2022).3 Ảnh hưởng của chất kích thích mủ lên cây cao su Mu nước là sản phẩm chính thu được từ cây cao su, là một dung dich thé keo, mảu trắng đục như sữa hoặc có màu hơi vàng hoặc hồng.
Mục đích chính của người trồng cao su trong những năm qua là nỗ lực trong việc tìm ra phương pháp thích hợp nhằm gia tăng năng suất, một trong những cách phô biến là kết hợp với chất kích thích trong chế độ khai thác. Đã có nhiều biện pháp kích thích nhằm gia tăng năng suất mủ cho cây cao su như: Nạo vỏ, bôi phân bò, dầu thực vật, các loại auxin 2,4,5T (2,4,5 Trichlophenoxy acetic acid), NAA (1- Napthalene acetic acid), 2,4 D (Dichlophenoxy acetic acid), IAA (Indol acetic acid), IBA (Indol butiric acid). Ngoài ra một số các nguyên tố vi lượng như Mg, sắt, kẽm, Bo cũng được thử nghiệm kích thích tăng năng suất mủ. Năm 1971, Abraham và ctv đã báo cáo về việc sử dụng 2-chloroethyl phosphonic acid (ethephon) một hoạt chất khi bôi lên cây có tác dụng gia tăng sản lượng mạnh mẽ.
Tất cả những chất kích thích hữu hiệu hoặc tự nó tạo ra ethylene hoặc tự nó kích thích mô cây tạo ra ethylene va chính ethylene đóng vai trò kích thích với tác dụng hạn chế sự bít nút ống mủ, kéo dài thời gian chảy mủ. Năm 2009, Zhu và ctv cũng cho rằng việc kéo dài thời gian chảy mủ và sự tăng tốc trong quá trình chuyền hóa sucrose bằng ethylene có thé là lý do chính kích thích sản xuất mủ cao su bằng ethylene.1 Vai trò của ethephon đối với cây cao su Ethephon là một chất lỏng không màu, không mùi. Nó được ổn định trong dạng acid và bị phân hủy ở pH lớn hơn 3,5. Ethephon không liên kết chặt chẽ trong mô cây trồng và có thé loại bỏ dé dang bang cách rửa.
Ethephon (Ethrel) là chất điều hoà sinh trưởng thực vật thuộc nhóm phosphonate, thâm nhập vào tế bào thực vật thúc day quá trình trao đổi chat và giải phóng Ethylene. Ethylene là hormon nội sinh của thực vật, từ sự hình thành của ethylene sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều quá trình hoạt động của thực vật. Công thức hóa học: 2-Chlorethyl phosphome acid (2-CEPA) O // Cl - CH - CH, - P - OH / OH Ethephon được hap thu bởi mô cây, có thé thủy phân do sự thay đối pH va sản sinh ra ethylene như sản phẩm của sự phân hủy. Tất cả những chất kích thích hữu hiệu đều gia tăng thời gian chảy mủ sau cạo bằng việc hạn chế sự bít nút ống mủ và kéo dai thời gian chảy mủ.
Hoạt động của enzyme invertase sẽ tang lên khi sử dụng chất kích thích cùng với sự thay đổi khả năng thâm thấu của mảng tế bào giúp cho nước đi vào trong mạch mủ từ đó làm gia tăng dòng chảy. Chất kích thích có tác dung lam gia tang vùng huy động mủ và mủ cũng sẽ được huy động từ bảng cạo khác đến dé giúp duy trì được tốc độ cao của dòng chảy. Tuy nhiên không nên lạm dụng quá mức chất kích thích và khi áp dụng chất kích thích cần đảm bảo chế độ chăm sóc cho vườn cây dé tái tạo lại lượng mủ đã mất tránh gây suy kiệt ống mủ. Không sử dụng kích thích khi cây còn ướt, lúc trời sắp mưa, khi thời tiết khô hạn hoặc mùa cao su rụng lá.
Vì những tác động tích cực đến năng suất mủ đồng thời thao tác dễ dàng, nhanh chóng, ít tốn trang thiết bị cũng như công lao động, nên hiện nay, phần lớn các nhà sản xuất cao su đều áp dụng phương pháp bôi trực tiếp chất kích thích mủ lên vỏ cây. Một trong những chất kích thích được sử dụng phổ biến trong ngành cao su là Ethephon do giá thành phù hợp cũng như gia tăng và duy trì năng suất vườn cây. Qua nhiều nghiên cứu cho rằng các dvt khác nhau đáp ứng với kích thích mủ khác nhau, ngoài ra, các yếu tố: môi trường, cường độ cạo, liều lượng và nồng độ kích thích cũng ảnh hưởng đến sự đáp ứng chất kích thích mủ.2 Tác động của việc bôi kích thích đền năng suât mủ cao su Khi sử dụng chất kích thích mủ, tốc độ dòng chảy và thời gian chảy mủ sẽ gia tăng. Do chất kích thích sẽ làm gia tăng áp suất thâm thấu va áp suất trương trong hệ thống mạch mủ, giảm thấp độ nhay của latex cho dong chảy dé dàng hơn, tăng tính thẩm thấu của màng tế bảo trong tế bào mach mủ cho phép nước và các chất hoà tan đi vào lớn hơn và làm mủ trong mạch mủ sẽ di ra dé dàng hơn.
Vì vậy, tác động đầu tiên của chất kích thích là kéo dài thời gian chảy mủ, tăng cường sự trao đối chất, hoạt hóa các quá trình biến dưỡng trong hệ thống ống mủ và thúc day quá trình sinh tổng hợp cao su làm tăng năng suất (d’Auzac và Jacob, 1989). Mục tiêu của việc sử dung chất kích thích là giảm nhịp độ cạo nhưng vẫn duy trì được năng suất hợp lý kết hợp với việc giảm mức hao dim cao dé giảm lao động cạo mủ, trong tình trạng thiếu hụt lao động. Sau khi bôi chất kích thích, sản lượng mủ thường gia tăng ngay lát cạo đầu tiên, sau đó tăng cao trong những lần cạo kế tiếp và giảm dan trở lại bình thường, hàm lượng cao su khô (DRC) của mủ nước thường giảm từ 1 — 3 đơn vi, DRC giảm càng lớn khi cây đang ở tình trạng kém dinh dưỡng, bị khai thác quá độ và chăm sóc không đầy đủ. Việc bôi kích thích mủ ngay trên vỏ tái sinh làm gia tăng tốc độ tái sinh vỏ ngay trong thời gian đầu nhưng sau đó hiệu quả không rõ.