Ảnh hưởng của rủi ro công nghệ thông tin đến chất lượng thông tin kế toán trong các doanh nghiệp tại việt nam

Sự phát triển của công nghệ thông tin (CNTT), đặc biệt trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0… 316 trang · Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh · 2022.

• Tác giả: Đồng Quang Chung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Công Nghệ Thông Tin Đến Chất Lượng Thông Tin Kế Toán Tại Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Dữ liệu thu thập và công cụ phân tích dữ liệu
• 0.7. Ý nghĩa của nghiên cứu
• 0.8. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về các nghiên cứu trước
• 1.2. Các nghiên cứu về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan đến hệ thống thông tin kế toán và chất lượng hệ thống thông tin kế toán
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến CLTTKT
• 1.5. Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT
• 1.6. Nhận xét chung về các nghiên cứu
• 1.7. Khoảng trống nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.7.1. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.7.2. Định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.1.1. Hệ thống thông tin kế toán
• 2.1.2. Rủi ro công nghệ thông tin
• 2.1.2.1. Rủi ro phần cứng
• 2.1.2.2. Rủi ro phần mềm
• 2.1.2.3. Rủi ro dữ liệu
• 2.1.2.4. Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT
• 2.1.2.5. Rủi ro nguồn lực con người
• 2.1.2.6. Rủi ro cam kết quản lý
• 2.1.2.7. Rủi ro văn hoá tổ chức
• 2.1.3. Chất lượng hệ thống thông tin kế toán
• 2.1.4. Chất lượng thông tin kế toán
• 2.2. Quản lý rủi ro HTTTKT trong môi trường máy tính
• 2.2.1. Mục tiêu của HTTTKT trong môi trường máy tính
• 2.2.2. Quản lý rủi ro
• 2.2.2.1. Nhận diện rủi ro
• 2.2.2.2. Đánh giá rủi ro
• 2.2.2.3. Phòng ngừa rủi ro
• 2.3. Các lý thuyết nền có liên quan đến nghiên cứu
• 2.3.1. Lý thuyết cấu trúc
• 2.3.2. Lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.4. Các giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu
• 2.4.1. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3 – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Mục tiêu nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu tài liệu
• 3.2.3. Phỏng vấn chuyên gia
• 3.2.3.1. Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.3.2. Đối tượng tham gia phỏng vấn
• 3.2.3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.2.3.4. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.2.3.5. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.2.4. Xây dựng thang đo các khái niệm nghiên cứu
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.3.1.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.3.1.2. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.3.1.3. Phương pháp chọn mẫu và kích thước mẫu
• 3.3.1.4. Công cụ xử lý dữ liệu
• 3.3.2. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.3.2.1. Phương pháp và công cụ thu thập dữ liệu
• 3.3.2.2. Phương pháp chọn mẫu và kích thước mẫu
• 3.3.2.3. Công cụ xử lý dữ liệu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4 – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.2.1. Nghiên cứu sơ bộ
• 4.2.1.1. Đánh giá độ tin câ ̣y của thang đo
• 4.2.1.2. Đánh giá giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của thang đo
• 4.2.1.3. Kế t luâ ̣n về kế t quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.2.2. Nghiên cứu chính thức
• 4.2.2.1. Mô hình nghiên cứu và thang đo các khái niệm nghiên chính thức
• 4.2.2.2. Kế t quả thố ng kê mô tả
• 4.2.2.3. Đánh giá độ tin câ ̣y của thang đo
• 4.2.2.4. Đánh giá giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của thang đo
• 4.2.2.5. Phân tích nhân tố khẳng định
• 4.2.2.6. Kiểm định mô hình nghiên cứu và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.2.7. Kiểm định sự khác biệt trung bình giữa các tổng thể bằng phân tích One-Way ANOVA
• 4.2.3. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• 4.2.3.1. Tóm tắt những điểm chính của kết quả nghiên cứu
• 4.2.3.2. Bàn luận kết quả các nhân tố tác động đến CLHTTTKT
• 4.2.3.3. Bàn luận kết quả sự khác biệt trong đánh giá về mức độ ảnh hưởng của các rủi ro CNTT đến CLHTTTKT giữa các nhóm đối tượng khảo sát
• 4.2.3.4. Bàn luận kết quả về CLTTKT
• 4.3. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5 – KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN LÝ
• 5.1. Hàm ý đối với doanh nghiệp
• 5.2. Hàm ý đối với các hội nghề nghiệp kế toán và kiểm toán
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1 – Tổng kết NC về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán
• Phụ lục 2 – Tổng kết NC liên quan đến HTTTKT và CLHTTTKT
• Phụ lục 3 – Tổng kết NC liên quan đến CLTTKT
• Phụ lục 4 – Tổng kết NC về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT
• Phụ lục 5 – Tóm tắt các khái niệm và thang đo sử dụng trong NC
• Phụ lục 6 – Danh sách các chuyên gia tham gia phỏng vấn, thảo luận
• Phụ lục 7 – Kết quả thảo luận về các khái niệm NC trong mô hình và thang đo các khái niệm NC
• Phụ lục 8 – Mẫu dàn bài thảo luận với chuyên gia ở giai đoạn NC định tính
• Phụ lục 9 – Danh sách công ty tham gia khảo sát sơ bộ
• Phụ lục 10 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần cứng (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 11 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 12 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro dữ liệu (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 13 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 14 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro nguồn lực con người (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 15 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro cam kết quản lý (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 16 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro văn hoá tổ chức (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 17 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLHTTTKT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 18 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLTTKT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 19 – Kết quả phân tích EFA cho nhóm biến độc lập (giai đoạn NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 20 – Kết quả phân tích EFA cho nhóm biến phụ thuộc (giai đoạn NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 21 – Thống kê chi tiết về các cá nhân và DN tham gia khảo sát
• Phụ lục 22 – Phiếu khảo sát được sử dụng ở giai đoạn NC định lượng sơ bộ và chính thức
• Phụ lục 23 – Danh sách công ty tham gia khảo sát chính thức
• Phụ lục 24 - Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần cứng (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 25 - Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 26 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 27 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro dữ liệu (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 28 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 29 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro nguồn lực con người (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 30 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro cam kết quản lý (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 31 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro văn hoá tổ chức (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 32 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLHTTTKT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 33 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLTTKT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 34 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s của nhân tố độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 35 – Tổng phương sai trích của các biến độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 36 – Ma trận xoay các nhân tố độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 37 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s của nhân tố độc lập lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 38 – Tổng phương sai trích của các biến độc lập lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 39 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s nhân tố phụ thuộc (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 40 – Tổng phương sai trích của biến phụ thuộc (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 41 – Bảng các chỉ số CMIN/DF, GFI, CFI, RMSEA và PCLOSE tính cho các biến độc lập
• Phụ lục 42– Bảng các chỉ số CMIN/DF, GFI, CFI, RMSEA và PCLOSE tính cho biến phụ thuộc

Tóm tắt

I. Tổng Quan Rủi Ro CNTT Ảnh Hưởng Đến Kế Toán Việt Nam

Sự phát triển của công nghệ thông tin (CNTT), đặc biệt trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, mang lại nhiều cơ hội cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những thách thức và rủi ro CNTT liên quan. Bất kỳ doanh nghiệp nào cũng cần xây dựng một hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT), và hệ thống này ít nhiều chịu sự chi phối của CNTT. Nếu rủi ro CNTT không được kiểm soát tốt, HTTTKT sẽ bị đe dọa, làm giảm chất lượng hệ thống thông tin kế toán và ảnh hưởng đến chất lượng thông tin kế toán. Nhà quản lý có thể đưa ra quyết định sai lầm nếu sử dụng thông tin kém chất lượng. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), rủi ro CNTT nằm trong top 5 rủi ro hàng đầu ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu, bên cạnh các rủi ro về kinh tế, môi trường, địa chính trị và xã hội.

1.1. Tầm Quan Trọng Của An Ninh Thông Tin Kế Toán

Quản lý dữ liệu trên nền tảng điện toán đám mây là xu hướng tất yếu của nền kinh tế số. Các đe dọa liên quan đến an ninh thông tin kế toán là khó tránh khỏi. Báo cáo của Bkav năm 2020 cho thấy thiệt hại do virus máy tính gây ra ở Việt Nam lên đến hơn 1 tỷ USD. Các ngân hàng cũng chịu thiệt hại lớn do các cuộc tấn công mạng. Dịch Covid-19 năm 2020 thúc đẩy làm việc trực tuyến, tạo cơ hội cho các hành vi tấn công và trộm cắp thông tin. Do đó, việc bảo vệ an ninh thông tin kế toán trở nên vô cùng quan trọng.

1.2. Vai Trò Của CNTT Trong Hệ Thống Thông Tin Kế Toán

Hệ thống thông tin kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chất lượng cho nhà quản trị. Để làm được điều này, kế toán cần quan tâm đến chất lượng thông tin được tạo ra từ các ứng dụng CNTT. Cần nhận diện các rủi ro CNTT và phòng ngừa chúng để đảm bảo tính chính xác, tin cậy và kịp thời của thông tin kế toán. Việc ứng dụng CNTT giúp doanh nghiệp tạo lợi thế cạnh tranh và quản lý hiệu quả các nguồn lực.

II. Thách Thức Rủi Ro CNTT Ảnh Hưởng Chất Lượng Thông Tin

Mặc dù CNTT mang lại nhiều lợi ích, nhưng nó cũng tạo ra những thách thức lớn về rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Các hệ thống phức tạp dễ bị tấn công, và việc bảo vệ dữ liệu trở nên khó khăn hơn. Các gian lận kế toán liên quan đến CNTT cũng ngày càng tinh vi và khó phát hiện. Doanh nghiệp cần phải đối mặt với các rủi ro hệ thống thông tin kế toán như lỗi phần mềm, sự cố phần cứng, và các cuộc tấn công mạng. Việc thiếu kiểm soát và quản lý rủi ro CNTT có thể dẫn đến mất mát dữ liệu, sai sót trong báo cáo tài chính, và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của doanh nghiệp.

2.1. Các Loại Rủi Ro CNTT Phổ Biến Trong Kế Toán

Các loại rủi ro CNTT phổ biến bao gồm rủi ro phần cứng, rủi ro phần mềm, rủi ro dữ liệu, rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT, rủi ro nguồn lực con người, rủi ro cam kết quản lý, và rủi ro văn hóa tổ chức. Mỗi loại rủi ro này có thể gây ra những hậu quả khác nhau cho hệ thống thông tin kế toán. Ví dụ, rủi ro phần mềm có thể dẫn đến sai sót trong tính toán, trong khi rủi ro dữ liệu có thể dẫn đến mất mát thông tin quan trọng.

2.2. Tác Động Của Rủi Ro An Ninh Mạng Đến Thông Tin Kế Toán

Rủi ro an ninh mạng là một trong những thách thức lớn nhất đối với thông tin kế toán. Các cuộc tấn công mạng có thể dẫn đến đánh cắp dữ liệu, phá hoại hệ thống, và gây ra những thiệt hại tài chính lớn. Doanh nghiệp cần phải đầu tư vào các giải pháp bảo mật để bảo vệ dữ liệu kế toán của mình khỏi các mối đe dọa từ bên ngoài. Việc tuân thủ các quy định về an ninh mạng cũng là một yếu tố quan trọng.

2.3. Rủi Ro Tuân Thủ Trong Kế Toán Liên Quan Đến CNTT

Rủi ro tuân thủ trong kế toán liên quan đến CNTT bao gồm việc không tuân thủ các chuẩn mực kế toán, các quy định về bảo mật dữ liệu, và các quy định về kiểm soát nội bộ. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến các hình phạt pháp lý, mất uy tín, và ảnh hưởng đến khả năng hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần phải xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ để đảm bảo tuân thủ các quy định liên quan.

III. Phương Pháp Kiểm Soát Rủi Ro CNTT Nâng Cao Chất Lượng

Để giảm thiểu ảnh hưởng của rủi ro công nghệ đến thông tin kế toán, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp kiểm soát rủi ro hiệu quả. Điều này bao gồm việc đánh giá rủi ro CNTT trong doanh nghiệp, xây dựng các chính sách bảo mật, và đào tạo nhân viên về an ninh thông tin. Việc triển khai các hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ cũng là một yếu tố quan trọng. Doanh nghiệp cần phải liên tục theo dõi và cập nhật các biện pháp bảo mật để đối phó với các mối đe dọa mới.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ Hiệu Quả

Hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả giúp doanh nghiệp ngăn chặn và phát hiện các gian lận kế toán liên quan đến CNTT. Hệ thống này bao gồm các quy trình, chính sách, và thủ tục được thiết kế để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của thông tin kế toán. Việc kiểm tra và đánh giá định kỳ hệ thống kiểm soát nội bộ là cần thiết để đảm bảo tính hiệu quả của nó.

3.2. Đào Tạo Nâng Cao Nhận Thức Về An Ninh Thông Tin

Đào tạo nhân viên về an ninh thông tin kế toán là một biện pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Nhân viên cần được trang bị kiến thức về các mối đe dọa an ninh mạng, các biện pháp phòng ngừa, và các quy trình báo cáo sự cố. Việc nâng cao nhận thức về an ninh thông tin giúp nhân viên trở thành một phần của hệ thống phòng thủ.

3.3. Ứng Dụng Các Giải Pháp Bảo Mật CNTT Tiên Tiến

Việc ứng dụng các giải pháp bảo mật CNTT tiên tiến giúp doanh nghiệp bảo vệ dữ liệu kế toán khỏi các cuộc tấn công mạng. Các giải pháp này bao gồm tường lửa, phần mềm diệt virus, hệ thống phát hiện xâm nhập, và các công cụ mã hóa dữ liệu. Doanh nghiệp cần phải lựa chọn các giải pháp phù hợp với nhu cầu và ngân sách của mình.

IV. Ứng Dụng CNTT Tác Động Đến Chất Lượng Thông Tin Kế Toán

Nghiên cứu cho thấy rủi ro CNTT như nguồn lực con người, phần cứng, ứng dụng tiến bộ CNTT, văn hóa tổ chức, cam kết quản lý, phần mềm và dữ liệu có ảnh hưởng ngược chiều lên chất lượng hệ thống thông tin kế toán. Điều này cũng cho thấy ảnh hưởng cùng chiều của CLHTTTKT lên CLTTKT. Kết quả nghiên cứu bổ sung vào khoảng trống về CLHTTTKT nói chung và CLTTKT nói riêng. Các doanh nghiệp tại Việt Nam có thể nhận ra những rủi ro CNTT cần đối phó để tăng cường CLHTTTKT và CLTTKT.

4.1. Phân Tích Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Phần Mềm Đến Kế Toán

Rủi ro phần mềm có thể gây ra những sai sót nghiêm trọng trong thông tin kế toán. Các lỗi phần mềm, lỗ hổng bảo mật, và việc sử dụng phần mềm không được cập nhật có thể dẫn đến mất mát dữ liệu, sai lệch trong báo cáo tài chính, và các vấn đề tuân thủ. Doanh nghiệp cần phải đảm bảo rằng phần mềm kế toán của mình được kiểm tra và bảo trì thường xuyên.

4.2. Tác Động Của Rủi Ro Nguồn Lực Con Người Đến Hệ Thống

Rủi ro nguồn lực con người bao gồm các vấn đề như thiếu kỹ năng, thiếu kinh nghiệm, và các hành vi gian lận của nhân viên. Nhân viên không được đào tạo đầy đủ về an ninh thông tin có thể vô tình gây ra các sự cố bảo mật. Doanh nghiệp cần phải đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân viên để giảm thiểu rủi ro nguồn lực con người.

4.3. Vai Trò Của Văn Hóa Tổ Chức Trong Quản Lý Rủi Ro CNTT

Văn hóa tổ chức đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý rủi ro CNTT. Một văn hóa tổ chức chú trọng đến an ninh thông tin và tuân thủ các quy định sẽ giúp giảm thiểu rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Doanh nghiệp cần phải xây dựng một văn hóa tổ chức mà trong đó tất cả nhân viên đều nhận thức được tầm quan trọng của an ninh thông tin.

V. Kết Luận Quản Trị Rủi Ro CNTT Cho Thông Tin Kế Toán

Quản trị rủi ro CNTT là một yếu tố quan trọng để đảm bảo chất lượng thông tin kế toán trong môi trường kinh doanh hiện đại. Doanh nghiệp cần phải nhận thức được các rủi ro CNTT tiềm ẩn, xây dựng các biện pháp kiểm soát hiệu quả, và liên tục theo dõi và cập nhật các biện pháp này. Việc đầu tư vào an ninh thông tin không chỉ giúp bảo vệ dữ liệu kế toán mà còn giúp nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Rủi Ro CNTT Kế Toán

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc kiểm toán CNTT trong kế toán, rủi ro hệ thống thông tin kế toán, và tác động của chuyển đổi số đến kế toán. Việc nghiên cứu các phương pháp mới để đánh giá rủi ro CNTT trong doanh nghiệp cũng là một hướng đi tiềm năng. Các nghiên cứu này sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về các thách thức và cơ hội liên quan đến CNTT trong lĩnh vực kế toán.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Toán CNTT Trong Kế Toán

Kiểm toán CNTT trong kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và tin cậy của thông tin kế toán. Kiểm toán viên CNTT có thể đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát rủi ro CNTT và đưa ra các khuyến nghị để cải thiện hệ thống. Việc thực hiện kiểm toán CNTT định kỳ giúp doanh nghiệp phát hiện và khắc phục các lỗ hổng bảo mật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào vận hành hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT) đã trở thành điều kiện tiên quyết giúp doanh nghiệp quản lý hiệu quả nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, mức độ phức tạp và tinh vi của CNTT ngày càng gia tăng cũng kéo theo nhiều rủi ro tiềm ẩn đe dọa trực tiếp đến tính an toàn của hệ thống và chất lượng dữ liệu. Các báo cáo rủi ro toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2020) và báo cáo an ninh mạng của Bkav (2020) đều nhấn mạnh rủi ro CNTT, sự cố mã độc và tấn công mạng gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho các tổ chức kinh doanh.

HTTTKT giữ vai trò hạt nhân trong việc thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin kế toán (TTKT) phục vụ quá trình ra quyết định của nhà quản trị. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế và trong nước đã xem xét nhiều nhân tố tác động đến chất lượng hệ thống thông tin kế toán (CLHTTTKT) hoặc chất lượng thông tin kế toán (CLTTKT), phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận dưới góc độ các nhân tố tổ chức mang tính tích cực (như sự hỗ trợ của lãnh đạo, văn hóa tổ chức, trình độ nhân sự) hoặc chỉ mô tả rủi ro CNTT ở mức độ định tính khám phá. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm về việc nhận diện đầy đủ và đo lường mức độ ảnh hưởng của các loại rủi ro CNTT đến CLHTTTKT, từ đó đánh giá tác động lan truyền đến CLTTKT tại các doanh nghiệp trong bối cảnh thực tế ở Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro CNTT đối với CLTTKT trong các doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Nhận diện các rủi ro CNTT ảnh hưởng đến HTTTKT;
  2. Đo lường mức độ ảnh hưởng của các rủi ro CNTT đến CLHTTTKT và CLTTKT;
  3. Đề xuất các hàm ý quản lý từ kết quả nghiên cứu cho các bên có liên quan.

Câu hỏi nghiên cứu

• Câu hỏi 1: Các rủi ro CNTT nào ảnh hưởng đến HTTTKT?
• Câu hỏi 2: Các rủi ro CNTT được nhận diện ảnh hưởng như thế nào đến CLHTTTKT và CLTTKT?
• Câu hỏi 3: Các hàm ý quản lý nào được đưa ra cho các bên có liên quan từ kết quả của nghiên cứu?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các rủi ro CNTT ảnh hưởng đến CLTTKT trong các doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Đối tượng khảo sát: Kế toán viên, kiểm toán viên, nhà quản lý kế toán – tài chính và các nhà quản lý doanh nghiệp đang trực tiếp vận hành hoặc sử dụng thông tin từ HTTTKT.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, không phân biệt quy mô, loại hình sở hữu và ngành nghề kinh doanh.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các yếu tố rủi ro phát sinh trong phạm vi môi trường nội bộ doanh nghiệp, không mở rộng phân tích các yếu tố môi trường bên ngoài như quy định pháp lý hay công nghệ điện toán đám mây.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát định lượng được triển khai từ tháng 02/2020 đến tháng 03/2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo bốn dòng nghiên cứu chính:

Các hướng nghiên cứu trước

1. Nghiên cứu về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán:

   • Davis (1997), Korvin và cộng sự (2004) nhận diện các mối đe dọa đối với kiểm soát nội bộ (KSNB) trong HTTTKT gồm rủi ro dữ liệu và con người, rủi ro phần mềm, rủi ro phần cứng, rủi ro môi trường và rủi ro do ứng dụng tiến bộ CNTT vượt trước khả năng kiểm soát.
   • Rajeshwaran và Gunawardana (2008), Wang và He (2011), Muhrtala và Ogundeji (2013) làm rõ nguy cơ sụp đổ hệ thống và mất mát dữ liệu kế toán bắt nguồn từ lỗi phần cứng, lỗi phần mềm, mã độc và năng lực hạn chế của con người.
   • Yang và Jiang (2014), Zhuang (2014), Fang và Shu (2016) phân tích các rủi ro trong môi trường mạng như rủi ro vật lý, rủi ro hệ điều hành, rủi ro can thiệp trái phép và bóp méo tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử.
   • Abu-Musa (2006, 2007, 2009), Talal H. Hayale và cộng sự (2008), Hanini (2012), Hossin và Ayedh (2016), Bawaneh (2018), Bansah (2018) nghiên cứu rủi ro đối với HTTTKT trong lĩnh vực ngân hàng tại Jordan, Ghana, Libya, ghi nhận đe dọa chủ yếu từ hành vi bất cẩn hoặc cố ý của nhân viên nội bộ và sự cố kỹ thuật.

2. Nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán và CLHTTTKT:

   • Tại Việt Nam: Các công trình về ERP và HTTTKT của Nguyễn Bích Liên (2012), Ngụy Thị Hiền và Phạm Quốc Trung (2013), Phan Đức Dũng và Phạm Anh Tuấn (2015), Vũ Quốc Thông (2017), Trịnh Viết Giang (2017), Nguyễn Phước Bảo Ấn (2018), Lương Đức Thuận (2018), Trần Văn Tùng và Võ Tấn Liêm (2019) chứng minh vai trò của phần cứng, phần mềm, sự hỗ trợ của lãnh đạo và năng lực người dùng đối với hiệu quả HTTTKT.
   • Trên thế giới: Wongsim (2013), Carolina (2014), Wisna (2015), Napitupulu (2015), Omar và cộng sự (2016), Darma và cộng sự (2018), Meiryani và Susanto (2018), Nguyen và Nguyen (2020) xác định các nhân tố tổ chức (văn hóa, cơ cấu, cam kết quản lý, đào tạo) tác động có ý nghĩa đến CLHTTTKT.

3. Nghiên cứu liên quan đến CLTTKT:

   • Al-Hiyari và cộng sự (2013), Rapina (2014), Meiryani (2014), Shien (2015), Fitriati và Mulyani (2015), Fitrios (2016), Mkonya và cộng sự (2018) chứng minh rằng CLHTTTKT tốt kết hợp cùng cam kết quản lý và văn hóa tổ chức sẽ cải thiện các đặc tính của TTKT như tính chính xác, tính kịp thời, tính liên quan và sự đầy đủ.

4. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT, CLHTTTKT và CLTTKT:

   • AL-Amro và cộng sự (2017), Bansah (2018), Al Haija (2021) phân tích sự phụ thuộc của báo cáo tài chính vào HTTTKT và khẳng định các rủi ro nhập liệu, xử lý dữ liệu và quản trị hệ thống tác động tiêu cực đến tính trung thực của báo cáo tài chính.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Đa số nghiên cứu về rủi ro CNTT dừng lại ở mức mô tả định tính hoặc khảo sát thống kê đơn giản, chưa sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính để lượng hóa mức độ tác động của từng loại rủi ro đến CLHTTTKT.
• Các nghiên cứu về CLHTTTKT và CLTTKT chủ yếu xem xét các nhân tố thuận lợi thuộc về tổ chức, thiếu vắng việc đánh giá đồng thời cả nhân tố tổ chức và nhân tố kỹ thuật dưới góc nhìn "rủi ro tiêu cực".
• Tại Việt Nam, chưa có công trình nào kiểm định thực nghiệm một mô hình toàn diện kết nối giữa các thành phần rủi ro CNTT, CLHTTTKT và CLTTKT với dữ liệu thu thập từ các loại hình doanh nghiệp khác nhau.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm nghiên cứu

Luận án kết hợp các lý thuyết nền tảng và chuẩn mực quản trị rủi ro:

• Lý thuyết cấu trúc (Structuration Theory): Giải thích sự tương tác hai chiều giữa cấu trúc công nghệ/tổ chức và hành vi của con người trong quá trình vận hành HTTTKT.
• Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Luận giải tính thích ứng của HTTTKT và hiệu quả kiểm soát rủi ro trước các điều kiện đặc thù về quy mô, loại hình và văn hóa của từng tổ chức.
• Mô hình thành công hệ thống thông tin DeLone & McLean (D&M cập nhật 2016): Cung cấp khung đo lường chất lượng hệ thống và chất lượng thông tin đầu ra.
• Khuôn mẫu COBIT (ISACA), COSO ERM và Thông tư 09/2020/TT-NHNN: Cơ sở xác lập định nghĩa và phân loại rủi ro CNTT trong quản trị doanh nghiệp.

Khái niệm nghiên cứu	Bản chất và nguồn tham chiếu chính
Hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT)	Hệ thống thu thập, ghi nhận, lưu trữ và xử lý dữ liệu để tạo ra thông tin cho người ra quyết định (Romney & Steinbart, 2018; Bodnar & Hopwood, 2013).
Rủi ro công nghệ thông tin	Khả năng xảy ra tổn thất gắn liền với việc quản lý, sử dụng phần cứng, phần mềm, dữ liệu, vận hành và con người (ISACA, 2009; Thông tư 09/2020/TT-NHNN).
Rủi ro phần cứng	Rủi ro hỏng hóc thiết bị lưu trữ, lỗi vi xử lý, sự cố mất điện, ảnh hưởng môi trường vật lý (Wang & He, 2011; Loch & cs, 1992).
Rủi ro phần mềm	Rủi ro lỗi hệ điều hành, phần mềm ứng dụng kế toán, thiếu linh hoạt, lỗi bản quyền và mã độc (Wongsim, 2013; Laudon & Laudon, 2018).
Rủi ro dữ liệu	Rủi ro dữ liệu nhập sai, không đầy đủ, bị chỉnh sửa hoặc phá hủy, vi phạm an toàn thông tin (Xu, 2003; Lee & Strong, 2003; Zhang & cs, 2002).
Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT	Sự phức tạp của công nghệ mới, thiếu tính tương thích hoặc sự phát triển công nghệ đi nhanh hơn năng lực kiểm soát (Korvin, 2004; Alter, 2004).
Rủi ro nguồn lực con người	Thiếu kỹ năng, đào tạo không đầy đủ, sai sót bất cẩn hoặc hành vi cố ý vi phạm quy định an toàn (Xu & cs, 2003).
Rủi ro cam kết quản lý	Thiếu sự hỗ trợ, đầu tư ngân sách và quan tâm đúng mức từ lãnh đạo cấp cao đối với HTTTKT (Al-Hiyari & cs, 2013; Rapina, 2014).
Rủi ro văn hóa tổ chức	Thiếu nhận thức an toàn thông tin, thiếu sự chia sẻ và phối hợp giữa các bộ phận trong doanh nghiệp (Carolina, 2014; Wisna, 2015).
Chất lượng HTTTKT (CLHTTTKT)	Tính dễ sử dụng, tính linh hoạt, tính tích hợp, độ tin cậy và khả năng đáp ứng của hệ thống (DeLone & McLean, 2016).
Chất lượng thông tin kế toán (CLTTKT)	Tính chính xác, kịp thời, đầy đủ, dễ hiểu, liên quan và đáng tin cậy của thông tin kế toán cung cấp (Xu, 2003; Fitriati & Mulyani, 2015).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp tuần tự giữa định tính và định lượng:

1. Nghiên cứu định tính:

   • Phương pháp: Nghiên cứu tài liệu kết hợp phỏng vấn sâu thông qua điện thoại và email bằng dàn bài bán cấu trúc.
   • Đối tượng phỏng vấn: Kế toán trưởng, kiểm toán viên CNTT, giám đốc IT, CFO, CEO và các học giả tại các trường đại học có thâm niên công tác từ 10 năm trở lên. Phỏng vấn dừng lại khi dữ liệu đạt điểm bão hòa.
   • Mục đích: Hiệu chỉnh các khái niệm, xây dựng bảng hỏi và hoàn thiện thang đo nháp lần 2.

2. Nghiên cứu định lượng:

   • Giai đoạn sơ bộ: Thu thập dữ liệu thử nghiệm nhằm đánh giá sơ bộ thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA).
   • Giai đoạn chính thức: Khảo sát diện rộng qua email với bảng hỏi chi tiết, thu về 368 phiếu hợp lệ từ các cá nhân đại diện cho các doanh nghiệp tại Việt Nam.
   • Kỹ thuật phân tích: Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), phân tích EFA, phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để kiểm tra giá trị hội tụ (CR, AVE) và giá trị phân biệt (MSV, căn bậc hai của AVE), phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết, và phân tích phương sai một yếu tố (One-Way ANOVA) để so sánh sự khác biệt giữa các nhóm doanh nghiệp.
   • Công cụ phần mềm: SPSS 20.0 và AMOS (phiên bản 20 và 24).

---

Nội dung chính theo từng chương

PHẦN MỞ ĐẦU

Trình bày bối cảnh kinh tế số, tính cấp thiết của việc kiểm soát rủi ro CNTT trong HTTTKT nhằm bảo đảm CLTTKT. Xác lập mục tiêu nghiên cứu tổng quát và 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nội bộ doanh nghiệp. Giới thiệu tổng quan quy trình nghiên cứu hỗn hợp và ý nghĩa lý luận, thực tiễn của đề tài.

CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương này tổng kết có hệ thống 4 dòng nghiên cứu liên quan đến an toàn thông tin, HTTTKT, CLTTKT và mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với hiệu quả hệ thống. Phân tích chi tiết các kết quả đạt được từ các học giả quốc tế và Việt Nam. Chỉ rõ các hạn chế của nghiên cứu trước và định hình khoảng trống: sự cần thiết phải kiểm định mô hình định lượng đo lường tác động của các loại rủi ro CNTT đến CLHTTTKT và CLTTKT tại Việt Nam.

CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Xây dựng cơ sở lý luận dựa trên Lý thuyết cấu trúc, Lý thuyết ngẫu nhiên và mô hình D&M (2016). Định nghĩa chi tiết 7 nhóm rủi ro CNTT dự kiến ban đầu (phần cứng, phần mềm, dữ liệu, tiến bộ CNTT, con người, cam kết quản lý, văn hóa tổ chức), CLHTTTKT và CLTTKT. Thiết lập các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ tác động tiêu cực của các rủi ro CNTT lên CLHTTTKT và mối quan hệ tác động tích cực của CLHTTTKT lên CLTTKT. Đề xuất sơ đồ mô hình nghiên cứu ban đầu.

CHƯƠNG 3 – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu qua hai giai đoạn định tính và định lượng. Mô tả quy trình phỏng vấn chuyên gia để điều chỉnh thang đo gốc từ tài liệu nước ngoài sang bối cảnh Việt Nam. Trình bày phương pháp lấy mẫu, công cụ thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi và các tiêu chí đánh giá độ tin cậy, giá trị hội tụ, giá trị phân biệt và mức độ phù hợp mô hình (CMIN/DF, GFI, CFI, RMSEA, PCLOSE) trong CFA và SEM.

CHƯƠNG 4 – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

Trình bày kết quả nghiên cứu định tính và định lượng. Kết quả phân tích EFA và CFA cho thấy hai nhân tố "Rủi ro phần mềm" và "Rủi ro dữ liệu" hội tụ thành một nhân tố mới: "Rủi ro phần mềm và dữ liệu". Kiểm định SEM xác nhận các rủi ro CNTT (nguồn lực con người, phần cứng, ứng dụng tiến bộ CNTT, văn hóa tổ chức, cam kết quản lý, phần mềm và dữ liệu) đều có ảnh hưởng ngược chiều lên CLHTTTKT, và CLHTTTKT có ảnh hưởng cùng chiều mạnh mẽ lên CLTTKT. Kết quả One-Way ANOVA cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong đánh giá rủi ro giữa các nhóm doanh nghiệp theo loại hình, quy mô và phần mềm sử dụng.

CHƯƠNG 5 – KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN LÝ

Tổng hợp toàn bộ kết quả nghiên cứu giải quyết các câu hỏi đặt ra. Đề xuất các nhóm hàm ý quản lý cụ thể cho doanh nghiệp (về hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nhân sự, cam kết lãnh đạo, xây dựng văn hóa kiểm soát) và các hội nghề nghiệp kế toán - kiểm toán. Trình bày các hạn chế về phạm vi khảo sát và gợi mở các hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu định lượng

Sau quá trình xử lý dữ liệu qua EFA, CFA và phân tích mô hình cấu trúc SEM trên cỡ mẫu 368 quan sát, mô hình nghiên cứu đã điều chỉnh và lượng hóa các mối quan hệ tác động như sau:

STT	Mối quan hệ tác động	Chiều hướng	Kết quả kiểm định
1	Rủi ro nguồn lực con người $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
2	Rủi ro phần cứng $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
3	Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
4	Rủi ro văn hóa tổ chức $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
5	Rủi ro cam kết quản lý $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
6	Rủi ro phần mềm và dữ liệu $\rightarrow$ CLHTTTKT	Ngược chiều (Âm)	Chấp nhận
7	CLHTTTKT $\rightarrow$ CLTTKT	Cùng chiều (Dương)	Chấp nhận

Ghi chú: Kết quả kiểm định phân tích phương sai One-Way ANOVA cho thấy có sự khác biệt trong đánh giá mức độ ảnh hưởng của các rủi ro CNTT đến CLHTTTKT giữa các nhóm doanh nghiệp có loại hình doanh nghiệp, quy mô và loại phần mềm kế toán khác nhau.

Những đóng góp mới về lý luận và khoa học

1. Kiểm định mô hình tích hợp: Luận án bổ sung vào hệ thống lý thuyết về HTTTKT bằng cách kiểm định thực nghiệm mô hình đo lường tác động của các rủi ro CNTT đến CLHTTTKT và CLTTKT tại các doanh nghiệp ở một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.
2. Phát hiện nhân tố mới: Quá trình phân tích nhân tố khám phá và khẳng định đã chỉ ra sự hội tụ của hai nhóm biến quan sát ban đầu (rủi ro phần mềm và rủi ro dữ liệu) thành một nhân tố thống nhất là "Rủi ro phần mềm và dữ liệu", phản ánh tính gắn kết chặt chẽ không thể tách rời giữa cơ sở dữ liệu và ứng dụng phần mềm trong thực tế vận hành kế toán máy tính.
3. Hiệu chỉnh hệ thống thang đo: Kế thừa và chuẩn hóa bộ thang đo đo lường các khía cạnh rủi ro CNTT nội bộ, CLHTTTKT và CLTTKT phù hợp với điều kiện thực tế của các doanh nghiệp Việt Nam, cung cấp công cụ đo lường đáng tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo.

Kiến nghị và hàm ý quản lý đề xuất

1. Đối với doanh nghiệp:
   • Kiểm soát phần cứng, phần mềm và dữ liệu: Đầu tư đồng bộ trang thiết bị máy tính, hệ thống lưu trữ dự phòng; lựa chọn phần mềm kế toán/ERP có bản quyền, nguồn gốc rõ ràng và tính linh hoạt cao; thiết lập cơ chế sao lưu dữ liệu tự động, mã hóa thông tin và phân quyền truy cập nghiêm ngặt.
   • Quản trị nguồn lực con người: Chú trọng tuyển dụng, tổ chức các chương trình đào tạo định kỳ về kỹ năng sử dụng phần mềm và nâng cao nhận thức an toàn thông tin mạng cho nhân viên kế toán.
   • Nâng cao cam kết quản lý và văn hóa an toàn thông tin: Ban lãnh đạo cần coi trọng an toàn thông tin như một mục tiêu chiến lược, dành ngân sách thích đáng cho bảo trì hệ thống và xây dựng văn hóa tuân thủ quy trình bảo mật trong toàn đơn vị.
   • Ứng phó tiến bộ công nghệ: Thận trọng đánh giá tính tương thích và khả năng kiểm soát trước khi áp dụng các giải pháp CNTT mới.
2. Đối với các hội nghề nghiệp kế toán và kiểm toán:
   • Ban hành các tài liệu hướng dẫn, cẩm nang nghiệp vụ về kiểm soát nội bộ và kiểm toán rủi ro CNTT trong HTTTKT.
   • Định kỳ tổ chức các khóa bồi dưỡng, hội thảo cập nhật kiến thức an toàn thông tin và kỹ năng kiểm toán trong môi trường tin học hóa cho hội viên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi nghiên cứu: Luận án chỉ giới hạn khảo sát các nhân tố rủi ro CNTT phát sinh từ môi trường nội bộ doanh nghiệp; chưa mở rộng đánh giá các yếu tố rủi ro từ môi trường bên ngoài như khung pháp lý, công nghệ điện toán đám mây hay các dịch vụ lưu trữ bên ngoài.
• Phương pháp thu thập mẫu: Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có thể giới hạn phần nào tính khái quát hóa cho toàn bộ các phân khúc doanh nghiệp đặc thù.
• Thời gian khảo sát: Dữ liệu khảo sát được thu thập tập trung trong khoảng thời gian ngắn (tháng 02/2020 đến tháng 03/2020), phản ánh nhận thức của các đối tượng tại thời điểm nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mô hình nghiên cứu bao gồm các nhân tố rủi ro từ môi trường bên ngoài, đặc biệt là các rủi ro an ninh mạng liên quan đến dịch vụ điện toán đám mây và hệ thống làm việc từ xa.
• Khảo sát chuyên sâu theo từng ngành nghề kinh doanh cụ thể (như ngân hàng, sản xuất, logistics) hoặc phân tích dữ liệu theo chuỗi thời gian để đánh giá sự biến động của nhận thức rủi ro CNTT qua các giai đoạn phát triển công nghệ khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Luận án cung cấp khung lý thuyết kết hợp giữa Lý thuyết cấu trúc, Lý thuyết ngẫu nhiên và mô hình D&M (2016) trong nghiên cứu hệ thống thông tin kế toán. Hệ thống thang đo các loại rủi ro CNTT và quy trình xử lý dữ liệu định lượng (EFA, CFA, SEM, ANOVA) là tài liệu tham khảo phương pháp luận cho các đề tài cùng chuyên ngành Kế toán và Hệ thống thông tin quản lý.
• Đối với nhà quản trị doanh nghiệp, giám đốc tài chính (CFO), kế toán trưởng: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng về các nguồn nguy cơ gây suy giảm chất lượng thông tin kế toán, từ đó hỗ trợ việc thiết kế hệ thống kiểm soát nội bộ, phân bổ ngân sách CNTT và xây dựng quy chế an toàn dữ liệu phù hợp với quy mô và loại hình doanh nghiệp.
• Đối với các tổ chức nghề nghiệp và cơ quan quản lý: Luận án cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng các chương trình đào tạo liên tục và hoàn thiện các chuẩn mực, quy định về an toàn HTTT trong doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những nhóm rủi ro CNTT nào trong mô hình nghiên cứu ban đầu?

Ban đầu, tác giả kế thừa tài liệu để xây dựng 7 nhóm rủi ro CNTT bao gồm: (1) Rủi ro phần cứng, (2) Rủi ro phần mềm, (3) Rủi ro dữ liệu, (4) Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT, (5) Rủi ro nguồn lực con người, (6) Rủi ro cam kết quản lý, và (7) Rủi ro văn hóa tổ chức.

2. Cấu trúc các nhóm rủi ro đã thay đổi như thế nào sau phân tích định lượng?

Sau khi tiến hành phân tích EFA và CFA ở giai đoạn định lượng chính thức, hai nhân tố "Rủi ro phần mềm" và "Rủi ro dữ liệu" đã hội tụ thành một nhân tố duy nhất là "Rủi ro phần mềm và dữ liệu". Do đó, mô hình cấu trúc SEM chính thức gồm 6 nhóm rủi ro tác động đến CLHTTTKT.

3. Cỡ mẫu và đối tượng khảo sát định lượng chính thức của luận án là gì?

Cỡ mẫu định lượng chính thức gồm 368 phiếu khảo sát hợp lệ từ các cá nhân là kế toán viên, kiểm toán viên, nhà quản lý kế toán – tài chính và giám đốc điều hành làm việc tại các doanh nghiệp ở Việt Nam, với đơn vị phân tích là doanh nghiệp.

4. Mối quan hệ giữa CLHTTTKT và CLTTKT được kiểm định ra sao?

Kết quả phân tích mô hình SEM khẳng định CLHTTTKT có ảnh hưởng cùng chiều (dương) có ý nghĩa thống kê lên CLTTKT. Điều này chứng minh rằng việc giảm thiểu các rủi ro CNTT để nâng cao chất lượng hệ thống thông tin kế toán là điều kiện tiên quyết để cải thiện chất lượng của thông tin kế toán đầu ra.

5. Luận án sử dụng những phần mềm thống kê nào để xử lý dữ liệu?

Tác giả đã sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 20.0 để phân tích thống kê mô tả, Cronbach's Alpha, EFA, One-Way ANOVA và phần mềm AMOS (phiên bản 20 và 24) để thực hiện phân tích CFA và mô hình cấu trúc tuyến tính SEM.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đồng Quang Chung đã làm rõ ảnh hưởng tiêu cực của các rủi ro công nghệ thông tin (bao gồm nguồn lực con người, phần cứng, tiến bộ CNTT, văn hóa tổ chức, cam kết quản lý, phần mềm và dữ liệu) đến chất lượng hệ thống thông tin kế toán, đồng thời khẳng định tác động tích cực của chất lượng hệ thống đến chất lượng thông tin kế toán trong doanh nghiệp tại Việt Nam. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp kỹ thuật phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính trên mẫu 368 đối tượng khảo sát, công trình đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT và thông tin kế toán. Các kết quả và hàm ý quản lý trong luận án cung cấp căn cứ khoa học giúp các nhà quản trị doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp xây dựng chính sách kiểm soát rủi ro CNTT, bảo vệ an toàn hệ thống và nâng cao độ tin cậy của thông tin kế toán phục vụ quá trình ra quyết định kinh doanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Nội dung của chương đề cập đến tổng quan những NC trước đây có liên quan với chủ đề NC của luận án. Các NC này được trình bày theo trình tự 4 dòng NC: (1) Các NC về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán; (2) Các NC liên quan đến HTTTKT và CLHTTTKT; (3) Các NC liên quan đến CLTTKT; và (4) Các NC về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT. Từ việc tổng kết các NC trước sẽ giúp đưa ra được những luận giải cần thiết cho chủ đề NC, cung cấp cơ sở lý thuyết, PPNC và kế thừa các kết quả NC tạo tiền đề cho việc chỉ ra khoảng trống NC; định hướng và phát triển cho NC của luận án. Tổng quan về các nghiên cứu trước 1.

Các nghiên cứu về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán Từ khi Internet, hệ thống ERP, các hệ thống hỗ trợ ra quyết định ra đời ở thập niên 1990 của thế kỷ 20 thì cũng là lúc bắt đầu xuất hiện các NC về rủi ro CNTT ảnh hưởng đến HTTT nói chung và HTTTKT nói riêng. An toàn thông tin trong môi trường máy tính đã trở thành mối quan tâm cho DN kinh doanh và các tổ chức phi lợi nhuận. Rủi ro đối với an toàn thông tin đang thay đổi đáng kể vì công nghệ phát triển liên tục (Davis, 1997). Cạnh tranh toàn cầu gia tăng và những thay đổi liên tục trong công nghệ xử lý thông tin đặt ra những thách thức mới cho cả kiểm toán viên và nhà quản lý, những ai có nhiệm vụ thiết lập, thực hiện, và giám sát các giải pháp KSNB trong tổ chức.

Do tốc độ thay đổi nhanh chóng, nhiều tổ chức gặp khó khăn trong việc đồng thời có được các kỹ năng kỹ thuật hiện tại trong việc vận hành hệ thống mới và hiểu được ảnh hưởng từ công nghệ mới trong xử lý thông tin cho các chính sách và thủ tục KSNB. CNTT mang lại những cơ hội rõ rệt cho xử lý những vấn đề trong kinh doanh mang tính chiến thuật và chiến lược, nhưng nó cũng mở ra cánh cửa cho các mối đe dọa mới đối với KSNB và gây nguy hiểm cho uy tín của HTTTKT (Korvin và cs, 2004). 10 Trong đánh giá về an toàn TTKT (Davis, 1997) và đánh giá rủi ro từ các đe doạ đối với KSNB trong HTTTKT trên môi trường máy tính (Korvin và cs, 2004) đã chỉ ra 5 rủi ro đe doạ đối với an toàn thông tin gồm có: (1) Rủi ro dữ liệu và con người (phá huỷ dữ liệu không chủ ý của nhân viên, ghi nhận sai dữ liệu bởi nhân viên, tiếp cận dữ liệu không được phép bởi nhân viên và người bên ngoài); (2) Rủi ro phần mềm (vi rút máy tính, lỗi phần mềm); (3) Rủi ro phần cứng (kiểm soát không đầy đủ đối với các thiết bị lưu trữ, lỗi phần cứng); (4) Rủi ro về môi trường (hoả hoạn, lũ lụt, mất điện) và (5) Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (tiến bộ CNTT thì đi nhanh hơn kiểm soát trên thực tiễn). Với thực tế này kế toán viên phải làm quen với rủi ro an toàn thông tin để bảo vệ các ứng dụng và việc sử dụng máy tính.

Bên cạnh đó thì kế toán viên cũng sẽ là người đưa ra tư vấn đối với khách hàng và những người khác trong tổ chức của mình về những rủi ro đã chỉ ra. Sự phát triển nhanh chóng của CNTT, sự sẵn có của phần mềm kế toán thân thiện với người dùng và sự cạnh tranh gia tăng đã buộc các công ty phải thích ứng với HTTTKT trên nền máy tính để duy trì tính cạnh tranh trong khi các mối đe dọa đối với HTTTKT là không thể tránh khỏi trong môi trường đầy năng động. Trong trường hợp này, các biện pháp kiểm soát an ninh HTTTKT trên nền máy tính như chính sách an ninh, kiểm soát an toàn phần cứng, kiểm soát an toàn phần mềm, kiểm soát an toàn dữ liệu, phân chia trách nhiệm, kiểm soát an toàn đầu ra, kiểm soát an toàn xử lý trong các ứng dụng là rất cấp bách cho các tổ chức. Điều này giúp cho các kế toán viên, kiểm toán viên, nhà quản lý và người dùng CNTT hiểu rõ hơn và bảo vệ được HTTTKT của họ để đạt được những thành công (Rajeshwaran N và Gunawardana K.

Hệ thống kế toán dựa trên nền máy tính phụ thuộc hệ thống phần cứng và hệ thống phần mềm. Con người là hạt nhân của hệ thống kế toán trên máy tính. Tính an toàn của hệ thống kế toán dựa trên nền máy tính là rất quan trọng. Tuy nhiên, nếu hệ thống phần cứng bị lỗi, hệ thống phần mềm bị lỗi, mất điện đột ngột, bộ nhớ bị hư hỏng, vi rút máy tính và tấn công mạng, sự thiếu chất lượng về trình độ của chính người điều hành hệ thống kế toán trên máy tính sẽ dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống, thậm chí làm 11 mất dữ liệu kế toán (Wang và He, 2011).

Muhrtala và Ogundeji (2013) bổ sung thêm nhân viên và người bên ngoài tạo thành mối đe dọa chính đối với tài sản thông tin được dùng trong kế toán trên máy tính khi không được kiểm soát một cách hiệu quả. Yang và Jiang (2014) nhấn mạnh, để tránh mọi rủi ro về HTTTKT trên môi trường mạng máy tính thì hệ thống KSNB được xây dựng hiệu quả cho HTTTKT trên nền máy tính là hết sức quan trọng. Do tính chất phân tán, mở của hệ thống Internet và các đặc điểm khác, KSNB HTTTKT trên nền máy tính trong môi trường mạng đã đặt ra những vấn đề và thách thức mới cho tính an toàn và bảo mật. Rủi ro HTTTKT dựa trên Internet có các khía cạnh chính sau: (1) Rủi ro vật lý.

Không có hệ thống máy tính nào tồn tại khi gặp lỗi hệ điều hành, phần cứng, phần mềm, mạng bị lỗi hoặc mất dữ liệu. Rủi ro vật lý bao gồm: phần cứng hệ thống mạng máy tính tùy chọn không phù hợp, dẫn đến chức năng mạng bị chặn; môi trường mạng, nguồn điện và các tác động trực tiếp không mong muốn khác đến độ tin cậy của mạng; hệ điều hành mạng và cài đặt phần mềm kế toán, bảo trì kém; hệ thống quản lý mạng không hoàn hảo; (2) Rủi ro về tính bảo mật và tính toàn vẹn của TTKT bị phá hủy. Đó là rủi ro truy cập trái phép vào dữ liệu kế toán bởi nhân sự nội bộ, hay giả mạo, rò rỉ và hư hỏng. An ninh mạng vẫn là rủi ro lớn nhất đến từ bên trong tổ chức.

Do đó, KSNB vẫn là nền tảng của kiểm soát HTTTKT dựa trên Internet. Nhờ tính đặc biệt của cấu trúc Internet/ mạng nội bộ, KSNB của nó vượt xa phạm vi của các hệ thống máy tính thông thường, từ các nhân sự kế toán mở rộng đến toàn bộ nhân viên của DN; và (3) Rủi ro vận hành hệ thống. HTTTKT trên máy tính trong môi trường mạng chạy dưới các cổng kiểm soát của hệ thống mở có nguy cơ rủi ro, hệ thống có thể bị hỏng bất cứ lúc nào và chạy không ổn định, chẳng hạn như các yếu tố nhân tạo đã dẫn đến việc chiếm dụng bất hợp pháp tài nguyên mạng, cắt hoặc chặn lưu lượng mạng, gây tê liệt mạng do vi rút máy tính và các thảm họa do con người gây ra, hệ thống bị tắc nghẽn, ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của HTTTKT trên máy tính. Môi trường mạng mở làm tăng nguy cơ bóp méo TTKT.

Tác động của công nghệ mạng trong phần mềm tài chính dành cho HTTTKT trên máy tính sẽ mang tính cách mạng. Nhưng môi trường mạng có tính chất mở, làm cho KSNB HTTTKT nảy sinh nhiều vấn đề mới. 12 Trên môi trường mạng, có thể đã có một lượng lớn TTKT được truyền qua mạng bị tấn công, phá hủy tính xác thực và tính toàn vẹn. Fang và Shu (2016) bổ sung thêm rủi ro của dữ liệu kế toán điện tử trong môi trường mạng đến từ 3 khía cạnh: (1) Rủi ro vật lý.

Đó là các vấn đề an toàn của thiết bị vật lý và môi trường trong các giai đoạn tạo, lưu trữ, xử lý, truyền và sử dụng dữ liệu kế toán điện tử. Các yếu tố môi trường, chẳng hạn như nhiệt độ, độ ẩm, điện từ, …; các yếu tố tự nhiên như lũ lụt, hỏa hoạn, động đất,. và các hành vi cá nhân, chẳng hạn như trộm cắp, phá hoại,. đưa đến các nguy hại đối với an toàn vật lý; (2) Rủi ro hệ điều hành các thiết bị lưu trữ, xử lý và truyền dữ liệu điện tử còn rất nhiều lỗ hổng do hạn chế của công nghệ nên dễ bị vi rút, tin tặc tấn công; và (3) Rủi ro trong quá trình xử lý của các ứng dụng.

Trong HTTTKT truyền thống, tính trung thực, tính toàn vẹn và xác định trách nhiệm tài chính của TTKT được đảm bảo bằng ghi chép kế toán trên giấy, chữ ký/con dấu trên sổ kế toán, hệ thống kiểm toán và hệ thống KSNB. Trong môi trường mạng, việc sửa đổi, can thiệp bất hợp pháp, mua lại, di chuyển, giả mạo, xóa và che giấu có thể được thực hiện mà không có bất kỳ dấu vết nào, do đó nguy cơ bóp méo TTKT tăng lên. Đồng quan điểm với Yang và Jiang (2014), Zhuang (2014) chỉ ra rằng với sự lớn mạnh của công nghệ CSDL hiện đại, công nghệ mạng, công nghệ đa phương tiện và các CNTT hiện đại khác, HTTTKT đã trải qua một loạt thay đổi và việc xử lý rủi ro về dữ liệu hay TTKT càng trở nên khó khăn hơn. Abu-Musa (2006) đưa ra quan điểm cho rằng sự thay đổi nhanh chóng của CNTT, sự phổ biến của các hệ thống thân thiện với người dùng và mong muốn của các tổ chức là triển khai được các hệ thống và phần mềm máy tính được cập nhật đã làm cho máy tính dễ sử dụng hơn nhiều và cho phép hoàn thành các nhiệm vụ kế toán với vận tốc nhanh hơn và chính xác hơn.

Mặt khác, công nghệ tiên tiến cũng đã tạo ra những rủi ro đáng kể đối với sự an toàn và toàn vẹn của HTTTKT trên máy tính. Trong nhiều trường hợp, công nghệ đã được phát triển nhanh hơn so với sự tiến bộ của kiểm soát trong thực tiễn và không được kết hợp với sự phát triển tương đồng về kiến thức, kỹ năng, nhận thức và tuân thủ của nhân viên. Hàng ngày, có thể tìm thấy 13 các báo cáo kế toán và tài chính bị lỗi dữ liệu có liên quan đến máy tính, thông tin tài chính không chính xác, KSNB bị vi phạm, trộm cắp, hỏa hoạn và phá hoại.