Ảnh hưởng của rủi ro công nghệ thông tin đến chất lượng thông tin kế toán trong các doanh nghiệp tại việt nam

Tài liệu nghiên cứu Ảnh hưởng của rủi ro công nghệ thông tin đến chất lượng thông tin kế toán trong các doanh nghiệp, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Đồng Quang Chung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Công Nghệ Thông Tin Đến Chất Lượng Thông Tin Kế Toán Tại Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Dữ liệu thu thập và công cụ phân tích dữ liệu
• 0.7. Ý nghĩa của nghiên cứu
• 0.8. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về các nghiên cứu trước
• 1.2. Các nghiên cứu về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan đến hệ thống thông tin kế toán và chất lượng hệ thống thông tin kế toán
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến CLTTKT
• 1.5. Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT
• 1.6. Nhận xét chung về các nghiên cứu
• 1.7. Khoảng trống nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.7.1. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.7.2. Định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.1.1. Hệ thống thông tin kế toán
• 2.1.2. Rủi ro công nghệ thông tin
• 2.1.2.1. Rủi ro phần cứng
• 2.1.2.2. Rủi ro phần mềm
• 2.1.2.3. Rủi ro dữ liệu
• 2.1.2.4. Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT
• 2.1.2.5. Rủi ro nguồn lực con người
• 2.1.2.6. Rủi ro cam kết quản lý
• 2.1.2.7. Rủi ro văn hoá tổ chức
• 2.1.3. Chất lượng hệ thống thông tin kế toán
• 2.1.4. Chất lượng thông tin kế toán
• 2.2. Quản lý rủi ro HTTTKT trong môi trường máy tính
• 2.2.1. Mục tiêu của HTTTKT trong môi trường máy tính
• 2.2.2. Quản lý rủi ro
• 2.2.2.1. Nhận diện rủi ro
• 2.2.2.2. Đánh giá rủi ro
• 2.2.2.3. Phòng ngừa rủi ro
• 2.3. Các lý thuyết nền có liên quan đến nghiên cứu
• 2.3.1. Lý thuyết cấu trúc
• 2.3.2. Lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.4. Các giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu
• 2.4.1. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3 – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Mục tiêu nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu tài liệu
• 3.2.3. Phỏng vấn chuyên gia
• 3.2.3.1. Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.3.2. Đối tượng tham gia phỏng vấn
• 3.2.3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.2.3.4. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.2.3.5. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.2.4. Xây dựng thang đo các khái niệm nghiên cứu
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.3.1.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.3.1.2. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.3.1.3. Phương pháp chọn mẫu và kích thước mẫu
• 3.3.1.4. Công cụ xử lý dữ liệu
• 3.3.2. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.3.2.1. Phương pháp và công cụ thu thập dữ liệu
• 3.3.2.2. Phương pháp chọn mẫu và kích thước mẫu
• 3.3.2.3. Công cụ xử lý dữ liệu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4 – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.2.1. Nghiên cứu sơ bộ
• 4.2.1.1. Đánh giá độ tin câ ̣y của thang đo
• 4.2.1.2. Đánh giá giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của thang đo
• 4.2.1.3. Kế t luâ ̣n về kế t quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.2.2. Nghiên cứu chính thức
• 4.2.2.1. Mô hình nghiên cứu và thang đo các khái niệm nghiên chính thức
• 4.2.2.2. Kế t quả thố ng kê mô tả
• 4.2.2.3. Đánh giá độ tin câ ̣y của thang đo
• 4.2.2.4. Đánh giá giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của thang đo
• 4.2.2.5. Phân tích nhân tố khẳng định
• 4.2.2.6. Kiểm định mô hình nghiên cứu và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.2.2.7. Kiểm định sự khác biệt trung bình giữa các tổng thể bằng phân tích One-Way ANOVA
• 4.2.3. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• 4.2.3.1. Tóm tắt những điểm chính của kết quả nghiên cứu
• 4.2.3.2. Bàn luận kết quả các nhân tố tác động đến CLHTTTKT
• 4.2.3.3. Bàn luận kết quả sự khác biệt trong đánh giá về mức độ ảnh hưởng của các rủi ro CNTT đến CLHTTTKT giữa các nhóm đối tượng khảo sát
• 4.2.3.4. Bàn luận kết quả về CLTTKT
• 4.3. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5 – KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN LÝ
• 5.1. Hàm ý đối với doanh nghiệp
• 5.2. Hàm ý đối với các hội nghề nghiệp kế toán và kiểm toán
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1 – Tổng kết NC về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán
• Phụ lục 2 – Tổng kết NC liên quan đến HTTTKT và CLHTTTKT
• Phụ lục 3 – Tổng kết NC liên quan đến CLTTKT
• Phụ lục 4 – Tổng kết NC về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT
• Phụ lục 5 – Tóm tắt các khái niệm và thang đo sử dụng trong NC
• Phụ lục 6 – Danh sách các chuyên gia tham gia phỏng vấn, thảo luận
• Phụ lục 7 – Kết quả thảo luận về các khái niệm NC trong mô hình và thang đo các khái niệm NC
• Phụ lục 8 – Mẫu dàn bài thảo luận với chuyên gia ở giai đoạn NC định tính
• Phụ lục 9 – Danh sách công ty tham gia khảo sát sơ bộ
• Phụ lục 10 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần cứng (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 11 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 12 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro dữ liệu (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 13 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 14 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro nguồn lực con người (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 15 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro cam kết quản lý (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 16 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro văn hoá tổ chức (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 17 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLHTTTKT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 18 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLTTKT (NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 19 – Kết quả phân tích EFA cho nhóm biến độc lập (giai đoạn NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 20 – Kết quả phân tích EFA cho nhóm biến phụ thuộc (giai đoạn NC định lượng sơ bộ)
• Phụ lục 21 – Thống kê chi tiết về các cá nhân và DN tham gia khảo sát
• Phụ lục 22 – Phiếu khảo sát được sử dụng ở giai đoạn NC định lượng sơ bộ và chính thức
• Phụ lục 23 – Danh sách công ty tham gia khảo sát chính thức
• Phụ lục 24 - Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần cứng (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 25 - Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 26 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro phần mềm lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 27 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro dữ liệu (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 28 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 29 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro nguồn lực con người (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 30 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro cam kết quản lý (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 31 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo Rủi ro văn hoá tổ chức (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 32 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLHTTTKT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 33 – Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo CLTTKT (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 34 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s của nhân tố độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 35 – Tổng phương sai trích của các biến độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 36 – Ma trận xoay các nhân tố độc lập (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 37 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s của nhân tố độc lập lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 38 – Tổng phương sai trích của các biến độc lập lần 2 (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 39 – Kết quả kiểm định KMO và Bartlett’s nhân tố phụ thuộc (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 40 – Tổng phương sai trích của biến phụ thuộc (giai đoạn NC chính thức)
• Phụ lục 41 – Bảng các chỉ số CMIN/DF, GFI, CFI, RMSEA và PCLOSE tính cho các biến độc lập
• Phụ lục 42– Bảng các chỉ số CMIN/DF, GFI, CFI, RMSEA và PCLOSE tính cho biến phụ thuộc

Tóm tắt

I. Tổng Quan Rủi Ro CNTT Ảnh Hưởng Đến Kế Toán Việt Nam

Sự phát triển của công nghệ thông tin (CNTT), đặc biệt trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, mang lại nhiều cơ hội cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những thách thức và rủi ro CNTT liên quan. Bất kỳ doanh nghiệp nào cũng cần xây dựng một hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT), và hệ thống này ít nhiều chịu sự chi phối của CNTT. Nếu rủi ro CNTT không được kiểm soát tốt, HTTTKT sẽ bị đe dọa, làm giảm chất lượng hệ thống thông tin kế toán và ảnh hưởng đến chất lượng thông tin kế toán. Nhà quản lý có thể đưa ra quyết định sai lầm nếu sử dụng thông tin kém chất lượng. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), rủi ro CNTT nằm trong top 5 rủi ro hàng đầu ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu, bên cạnh các rủi ro về kinh tế, môi trường, địa chính trị và xã hội.

1.1. Tầm Quan Trọng Của An Ninh Thông Tin Kế Toán

Quản lý dữ liệu trên nền tảng điện toán đám mây là xu hướng tất yếu của nền kinh tế số. Các đe dọa liên quan đến an ninh thông tin kế toán là khó tránh khỏi. Báo cáo của Bkav năm 2020 cho thấy thiệt hại do virus máy tính gây ra ở Việt Nam lên đến hơn 1 tỷ USD. Các ngân hàng cũng chịu thiệt hại lớn do các cuộc tấn công mạng. Dịch Covid-19 năm 2020 thúc đẩy làm việc trực tuyến, tạo cơ hội cho các hành vi tấn công và trộm cắp thông tin. Do đó, việc bảo vệ an ninh thông tin kế toán trở nên vô cùng quan trọng.

1.2. Vai Trò Của CNTT Trong Hệ Thống Thông Tin Kế Toán

Hệ thống thông tin kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chất lượng cho nhà quản trị. Để làm được điều này, kế toán cần quan tâm đến chất lượng thông tin được tạo ra từ các ứng dụng CNTT. Cần nhận diện các rủi ro CNTT và phòng ngừa chúng để đảm bảo tính chính xác, tin cậy và kịp thời của thông tin kế toán. Việc ứng dụng CNTT giúp doanh nghiệp tạo lợi thế cạnh tranh và quản lý hiệu quả các nguồn lực.

II. Thách Thức Rủi Ro CNTT Ảnh Hưởng Chất Lượng Thông Tin

Mặc dù CNTT mang lại nhiều lợi ích, nhưng nó cũng tạo ra những thách thức lớn về rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Các hệ thống phức tạp dễ bị tấn công, và việc bảo vệ dữ liệu trở nên khó khăn hơn. Các gian lận kế toán liên quan đến CNTT cũng ngày càng tinh vi và khó phát hiện. Doanh nghiệp cần phải đối mặt với các rủi ro hệ thống thông tin kế toán như lỗi phần mềm, sự cố phần cứng, và các cuộc tấn công mạng. Việc thiếu kiểm soát và quản lý rủi ro CNTT có thể dẫn đến mất mát dữ liệu, sai sót trong báo cáo tài chính, và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của doanh nghiệp.

2.1. Các Loại Rủi Ro CNTT Phổ Biến Trong Kế Toán

Các loại rủi ro CNTT phổ biến bao gồm rủi ro phần cứng, rủi ro phần mềm, rủi ro dữ liệu, rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT, rủi ro nguồn lực con người, rủi ro cam kết quản lý, và rủi ro văn hóa tổ chức. Mỗi loại rủi ro này có thể gây ra những hậu quả khác nhau cho hệ thống thông tin kế toán. Ví dụ, rủi ro phần mềm có thể dẫn đến sai sót trong tính toán, trong khi rủi ro dữ liệu có thể dẫn đến mất mát thông tin quan trọng.

2.2. Tác Động Của Rủi Ro An Ninh Mạng Đến Thông Tin Kế Toán

Rủi ro an ninh mạng là một trong những thách thức lớn nhất đối với thông tin kế toán. Các cuộc tấn công mạng có thể dẫn đến đánh cắp dữ liệu, phá hoại hệ thống, và gây ra những thiệt hại tài chính lớn. Doanh nghiệp cần phải đầu tư vào các giải pháp bảo mật để bảo vệ dữ liệu kế toán của mình khỏi các mối đe dọa từ bên ngoài. Việc tuân thủ các quy định về an ninh mạng cũng là một yếu tố quan trọng.

2.3. Rủi Ro Tuân Thủ Trong Kế Toán Liên Quan Đến CNTT

Rủi ro tuân thủ trong kế toán liên quan đến CNTT bao gồm việc không tuân thủ các chuẩn mực kế toán, các quy định về bảo mật dữ liệu, và các quy định về kiểm soát nội bộ. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến các hình phạt pháp lý, mất uy tín, và ảnh hưởng đến khả năng hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần phải xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ để đảm bảo tuân thủ các quy định liên quan.

III. Phương Pháp Kiểm Soát Rủi Ro CNTT Nâng Cao Chất Lượng

Để giảm thiểu ảnh hưởng của rủi ro công nghệ đến thông tin kế toán, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp kiểm soát rủi ro hiệu quả. Điều này bao gồm việc đánh giá rủi ro CNTT trong doanh nghiệp, xây dựng các chính sách bảo mật, và đào tạo nhân viên về an ninh thông tin. Việc triển khai các hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ cũng là một yếu tố quan trọng. Doanh nghiệp cần phải liên tục theo dõi và cập nhật các biện pháp bảo mật để đối phó với các mối đe dọa mới.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ Hiệu Quả

Hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả giúp doanh nghiệp ngăn chặn và phát hiện các gian lận kế toán liên quan đến CNTT. Hệ thống này bao gồm các quy trình, chính sách, và thủ tục được thiết kế để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của thông tin kế toán. Việc kiểm tra và đánh giá định kỳ hệ thống kiểm soát nội bộ là cần thiết để đảm bảo tính hiệu quả của nó.

3.2. Đào Tạo Nâng Cao Nhận Thức Về An Ninh Thông Tin

Đào tạo nhân viên về an ninh thông tin kế toán là một biện pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Nhân viên cần được trang bị kiến thức về các mối đe dọa an ninh mạng, các biện pháp phòng ngừa, và các quy trình báo cáo sự cố. Việc nâng cao nhận thức về an ninh thông tin giúp nhân viên trở thành một phần của hệ thống phòng thủ.

3.3. Ứng Dụng Các Giải Pháp Bảo Mật CNTT Tiên Tiến

Việc ứng dụng các giải pháp bảo mật CNTT tiên tiến giúp doanh nghiệp bảo vệ dữ liệu kế toán khỏi các cuộc tấn công mạng. Các giải pháp này bao gồm tường lửa, phần mềm diệt virus, hệ thống phát hiện xâm nhập, và các công cụ mã hóa dữ liệu. Doanh nghiệp cần phải lựa chọn các giải pháp phù hợp với nhu cầu và ngân sách của mình.

IV. Ứng Dụng CNTT Tác Động Đến Chất Lượng Thông Tin Kế Toán

Nghiên cứu cho thấy rủi ro CNTT như nguồn lực con người, phần cứng, ứng dụng tiến bộ CNTT, văn hóa tổ chức, cam kết quản lý, phần mềm và dữ liệu có ảnh hưởng ngược chiều lên chất lượng hệ thống thông tin kế toán. Điều này cũng cho thấy ảnh hưởng cùng chiều của CLHTTTKT lên CLTTKT. Kết quả nghiên cứu bổ sung vào khoảng trống về CLHTTTKT nói chung và CLTTKT nói riêng. Các doanh nghiệp tại Việt Nam có thể nhận ra những rủi ro CNTT cần đối phó để tăng cường CLHTTTKT và CLTTKT.

4.1. Phân Tích Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Phần Mềm Đến Kế Toán

Rủi ro phần mềm có thể gây ra những sai sót nghiêm trọng trong thông tin kế toán. Các lỗi phần mềm, lỗ hổng bảo mật, và việc sử dụng phần mềm không được cập nhật có thể dẫn đến mất mát dữ liệu, sai lệch trong báo cáo tài chính, và các vấn đề tuân thủ. Doanh nghiệp cần phải đảm bảo rằng phần mềm kế toán của mình được kiểm tra và bảo trì thường xuyên.

4.2. Tác Động Của Rủi Ro Nguồn Lực Con Người Đến Hệ Thống

Rủi ro nguồn lực con người bao gồm các vấn đề như thiếu kỹ năng, thiếu kinh nghiệm, và các hành vi gian lận của nhân viên. Nhân viên không được đào tạo đầy đủ về an ninh thông tin có thể vô tình gây ra các sự cố bảo mật. Doanh nghiệp cần phải đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân viên để giảm thiểu rủi ro nguồn lực con người.

4.3. Vai Trò Của Văn Hóa Tổ Chức Trong Quản Lý Rủi Ro CNTT

Văn hóa tổ chức đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý rủi ro CNTT. Một văn hóa tổ chức chú trọng đến an ninh thông tin và tuân thủ các quy định sẽ giúp giảm thiểu rủi ro bảo mật thông tin kế toán. Doanh nghiệp cần phải xây dựng một văn hóa tổ chức mà trong đó tất cả nhân viên đều nhận thức được tầm quan trọng của an ninh thông tin.

V. Kết Luận Quản Trị Rủi Ro CNTT Cho Thông Tin Kế Toán

Quản trị rủi ro CNTT là một yếu tố quan trọng để đảm bảo chất lượng thông tin kế toán trong môi trường kinh doanh hiện đại. Doanh nghiệp cần phải nhận thức được các rủi ro CNTT tiềm ẩn, xây dựng các biện pháp kiểm soát hiệu quả, và liên tục theo dõi và cập nhật các biện pháp này. Việc đầu tư vào an ninh thông tin không chỉ giúp bảo vệ dữ liệu kế toán mà còn giúp nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Rủi Ro CNTT Kế Toán

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc kiểm toán CNTT trong kế toán, rủi ro hệ thống thông tin kế toán, và tác động của chuyển đổi số đến kế toán. Việc nghiên cứu các phương pháp mới để đánh giá rủi ro CNTT trong doanh nghiệp cũng là một hướng đi tiềm năng. Các nghiên cứu này sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về các thách thức và cơ hội liên quan đến CNTT trong lĩnh vực kế toán.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Toán CNTT Trong Kế Toán

Kiểm toán CNTT trong kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và tin cậy của thông tin kế toán. Kiểm toán viên CNTT có thể đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát rủi ro CNTT và đưa ra các khuyến nghị để cải thiện hệ thống. Việc thực hiện kiểm toán CNTT định kỳ giúp doanh nghiệp phát hiện và khắc phục các lỗ hổng bảo mật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và quá trình chuyển đổi số toàn diện đã tái định hình căn bản phương thức vận hành hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT - Accounting Information Systems - AIS) trong các tổ chức kinh tế. Xuất phát từ châm ngôn kinh điển trong khoa học quản trị: "Kế toán là ngôn ngữ của kinh doanh và nhiệm vụ của kế toán là phải cung cấp cho nhà quản trị những thông tin có chất lượng và hữu ích để ra quyết định", sự phụ thuộc sâu sắc vào công nghệ thông tin (CNTT) vừa tạo lập lợi thế cạnh tranh vừa làm gia tăng các hiểm họa an ninh phi truyền thống. Theo Báo cáo Rủi ro Toàn cầu năm 2020 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), rủi ro CNTT đã trở thành một trong năm nhóm rủi ro nghiêm trọng nhất đe dọa nền kinh tế thế giới. Tại Việt Nam, báo cáo an ninh mạng của Tập đoàn Công nghệ Bkav (2020) chỉ rõ thiệt hại do virus máy tính gây ra vượt ngưỡng 1 tỷ USD (xấp xỉ 23,9 ngàn tỷ đồng), minh chứng cho lỗ hổng an toàn thông tin tại các doanh nghiệp.

Dù Romney và Steinbart (2018) đã chỉ ra sáu giá trị cốt lõi của HTTTKT (cải thiện chất lượng và chi phí, nâng cao hiệu quả, chia sẻ tri thức, tối ưu hóa chuỗi cung ứng, hoàn thiện kiểm soát nội bộ và hỗ trợ ra quyết định), khoảng trống nghiên cứu học thuật vẫn tồn tại rõ rệt. Các nghiên cứu quốc tế trước đây (Davis, 1997; Korvin và cộng sự, 2004; Wongsim, 2013; Al-Hiyari và cộng sự, 2013) hoặc chỉ dừng lại ở khảo sát định tính về an toàn thông tin, hoặc chỉ xem xét đơn lẻ các nhân tố tổ chức, hoàn toàn thiếu vắng mô hình thực nghiệm định lượng tích hợp đa chiều đánh giá tác động của rủi ro CNTT đến chất lượng hệ thống và chất lượng thông tin kế toán (CLTTKT). Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Đồng Quang Chung (Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh - UEH, 2022) do PGS. Nguyễn Xuân Hưng và TS. Nguyễn Đình Hùng hướng dẫn đã tiên phong giải quyết triệt để khoảng trống lý thuyết và thực tiễn này.

Luận án thiết lập và giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ):

• RQ1: Những nhóm rủi ro CNTT trọng yếu nào phát sinh và ảnh hưởng trực tiếp đến HTTTKT trong doanh nghiệp?
• RQ2: Mức độ và cơ chế tác động của từng nhóm rủi ro CNTT đến CLHTTTKT và CLTTKT được lượng hóa như thế nào?
• RQ3: Những hàm ý quản trị và giải pháp chính sách nào cần được thực thi để kiểm soát rủi ro CNTT và nâng cao CLTTKT tại các doanh nghiệp Việt Nam?

Tương ứng với các câu hỏi nghiên cứu là hệ thống 8 giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Rủi ro phần cứng có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H2: Rủi ro phần mềm có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H3: Rủi ro dữ liệu có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H4: Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H5: Rủi ro nguồn lực con người có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H6: Rủi ro cam kết quản lý có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H7: Rủi ro văn hóa tổ chức có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến CLHTTTKT.
• H8: CLHTTTKT có tác động tích cực (cùng chiều) đến CLTTKT.

Nền tảng lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự dung hợp giữa Lý thuyết cấu trúc (Structuration Theory), Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) và Mô hình thành công hệ thống thông tin DeLone & McLean (D&M IS Success Model). Phạm vi nghiên cứu khảo sát mẫu dữ liệu thực nghiệm $N = 368$ gồm kế toán viên, kiểm toán viên, giám đốc tài chính (CFO) và giám đốc điều hành (CEO) tại các doanh nghiệp Việt Nam từ tháng 02/2020 đến tháng 03/2020, tạo nên một công trình có ý nghĩa đột phá về mặt lý luận và chuẩn mực ứng dụng thực tiễn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về hệ thống thông tin kế toán cho thấy sự phân mảnh thành 4 dòng nghiên cứu chính:

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái:

1. Trường phái tất định tổ chức (Organizational Determinism) do Al-Hiyari và cộng sự (2013), Rapina (2014) và Wisna (2015) đại diện, cho rằng sự suy giảm chất lượng thông tin kế toán bắt nguồn chủ yếu từ sự thiếu cam kết của lãnh đạo, văn hóa tổ chức lỏng lẻo và năng lực nhân sự yếu kém.
2. Trường phái kỹ thuật - bảo mật (Technological Security School) với các đại diện như Wang và He (2011), Yang và Jiang (2014), Fang và Shu (2016) lại lập luận rằng các hiểm họa vật lý, lỗ hổng mã độc, sự gián đoạn đường truyền và lỗi thuật toán phần mềm mới là nguyên nhân gốc rễ phá hủy tính toàn vẹn của dữ liệu kế toán.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình, nghiên cứu của Rajeshwaran và Gunawardana (2008) tại Sri Lanka hay Bansah (2018) tại Ghana chỉ dừng lại ở các kiểm định thống kê mô tả về các mối đe dọa phần cứng, mất điện và virus trong ngành ngân hàng mà không kiểm tra mô hình quan hệ cấu trúc tuyến tính. Nghiên cứu của AL-Amro và cộng sự (2017) tại Jordan khảo sát rủi ro HTTTKT điện tử tác động đến chất lượng báo cáo tài chính nhưng phân tích đơn lẻ từng cấu phần dữ liệu đầu vào - đầu ra mà bỏ qua cấu trúc vận hành tổng thể của HTTTKT.

Luận án của Đồng Quang Chung (2022) định vị chính xác tại giao điểm của 4 dòng nghiên cứu, vượt lên các tranh biện đơn tuyến bằng cách tích hợp đồng thời cả hai nhóm nhân tố kỹ thuật công nghệ (phần cứng, phần mềm, dữ liệu, ứng dụng tiến bộ CNTT) và nhân tố tổ chức (nguồn lực con người, cam kết quản lý, văn hóa tổ chức) dưới lăng kính quản trị rủi ro toàn diện (Enterprise Risk Management - COSO/COBIT).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm ba lý thuyết nền tảng trong quản trị và hệ thống thông tin:

• Lý thuyết cấu trúc (Structuration Theory của Giddens, 1984; Orlikowski, 1992, 2000): Khẳng định công nghệ không chỉ là công cụ tĩnh mà mang tính cấu trúc xã hội tương tác. Nghiên cứu chứng minh rằng rủi ro CNTT xuất hiện khi có sự đứt gãy giữa cấu trúc công nghệ và hành vi người dùng, qua đó xác thực vai trò trung gian của CLHTTTKT giữa các nguy cơ rủi ro và đầu ra thông tin.
• Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory của Otley, 1980; Lawrence & Lorsch, 1967): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy hiệu quả HTTTKT phụ thuộc vào sự tương thích ngẫu nhiên giữa mức độ ứng dụng tiến bộ CNTT và năng lực kiểm soát rủi ro nội bộ của doanh nghiệp.
• Mô hình D&M (DeLone & McLean, 1992, 2016): Bổ sung tiền đề rủi ro CNTT (IT Risk Antecedents) vào mô hình thành công hệ thống thông tin, làm sáng tỏ cơ chế tác động tiêu cực của rủi ro kỹ thuật và tổ chức đối với chất lượng hệ thống (System Quality) và chất lượng thông tin (Information Quality).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp hài hòa các tiêu chuẩn quản trị CNTT quốc tế (COBIT 2009 của ISACA, chuẩn mực an toàn ISO/IEC 27001) và định chế pháp lý Việt Nam, cụ thể là định nghĩa tại Điều 2, Thông tư 09/2020/TT-NHNN: "Rủi ro CNTT là khả năng xảy ra tổn thất khi thực hiện các hoạt động liên quan đến HTTT. Rủi ro CNTT liên quan đến quản lý, sử dụng phần cứng, phần mềm, truyền thông, giao diện hệ thống, vận hành và con người".

Đóng góp đột phá trong cấu trúc thang đo là quá trình kiểm định thực nghiệm đã phát hiện sự hội tụ nhân tố giữa Rủi ro phần mềm và Rủi ro dữ liệu thành một biến duy nhất mang tên "Rủi ro phần mềm và dữ liệu". Về mặt lý thuyết, điều này hoàn toàn hợp lý trong môi trường số hóa hiện đại: phần mềm và cơ sở dữ liệu kế toán tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời; lỗi phần mềm dẫn đến sai lệch dữ liệu và ngược lại, cấu trúc dữ liệu lỗi sẽ làm tê liệt thuật toán xử lý của ứng dụng.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào môi trường nội bộ doanh nghiệp đang vận hành HTTTKT máy tính/ERP tại Việt Nam, không bao hàm các yếu tố môi trường vĩ mô bên ngoài như khung pháp lý quốc tế hay hạ tầng điện toán đám mây công cộng đa quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) với phương pháp suy diễn logic (Deductive approach), kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Design):

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Nghiên cứu định tính: Thực hiện qua phỏng vấn sâu danh sách chuyên gia hàng đầu (Phụ lục 6) đáp ứng 3 tiêu chí nghiêm ngặt: (1) Trình độ chuyên môn sâu về kế toán, CNTT và quản trị doanh nghiệp; (2) Thâm niên công tác thực tế tối thiểu 10 năm; (3) Có sự tham gia của các nhà khoa học, giảng viên chuyên ngành tại các trường đại học uy tín. Quá trình phỏng vấn bán cấu trúc kéo dài đến khi đạt trạng thái bão hòa lý thuyết (Theoretical Saturation).
• Kiểm định thang đo: Quy trình đánh giá độ tin cậy qua hệ số Cronbach's Alpha, hệ số tương quan biến - tổng ($Corrected\ Item-Total\ Correlation > 0.3$), phân tích nhân tố khám phá EFA (Kaiser-Meyer-Olkin $KMO > 0.5$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê $p < 0.001$, tổng phương sai trích $Cumulative\ Variance\ Explained > 50%$, hệ số tải nhân tố $Factor\ Loading > 0.5$).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp chéo giữa dữ liệu thứ cấp từ báo cáo an ninh, văn bản pháp quy và dữ liệu sơ cấp đa góc nhìn từ 4 nhóm đối tượng: kế toán viên, kiểm toán viên độc lập, nhà quản lý tài chính và giám đốc điều hành.

Data và phân tích

• Mẫu khảo sát: Mẫu chính thức gồm $N = 368$ quan sát hợp lệ từ các doanh nghiệp tại Việt Nam đa dạng về loại hình sở hữu (công ty cổ phần, TNHH, FDI, doanh nghiệp nhà nước), quy mô (nhỏ, vừa, lớn) và lĩnh vực hoạt động (thương mại, dịch vụ, sản xuất, xây dựng).
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Đánh giá độ tin cậy tổng hợp ($CR > 0.7$), phương sai trích trung bình ($AVE > 0.5$). Giá trị phân biệt được xác lập vững chắc khi căn bậc hai của AVE ($\sqrt{AVE}$) của từng nhân tố lớn hơn hệ số tương quan giữa nhân tố đó với các nhân tố khác trong mô hình, đồng thời giá trị $MSV < AVE$.
• Độ tương thích của mô hình: Đạt chuẩn xuất sắc qua các chỉ số kiểm định trên phần mềm AMOS: $CMIN/DF < 3.0$, $GFI > 0.90$, $CFI > 0.90$, $RMSEA < 0.08$ và $PCLOSE > 0.05$.
• Kiểm định ANOVA: Phân tích phương sai một yếu tố (One-Way ANOVA) và kiểm định sâu Post-Hoc nhằm xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đánh giá tác động của rủi ro CNTT theo các biến nhân khẩu học doanh nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tác động tiêu cực trực tiếp của 6 nhóm rủi ro CNTT lên CLHTTTKT ($p < 0.001$): Tất cả 6 nhóm rủi ro gồm nguồn lực con người, phần cứng, phần mềm và dữ liệu, ứng dụng tiến bộ CNTT, cam kết quản lý và văn hóa tổ chức đều có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê làm suy giảm nghiêm trọng CLHTTTKT. Trong đó, Rủi ro nguồn lực con người ($\beta = -0.342$) và Rủi ro phần mềm và dữ liệu ($\beta = -0.265$) là hai nhân tố có mức độ tàn phá hệ thống mạnh mẽ nhất.
2. CLHTTTKT quyết định trực tiếp CLTTKT ($\beta = +0.685, p < 0.001$): Kết quả chứng minh vai trò cầu nối sống còn của CLHTTTKT. Một hệ thống thông tin kế toán bị suy giảm chất lượng do rủi ro CNTT sẽ dẫn đến thông tin kế toán đầu ra mất đi tính kịp thời, độ chính xác, tính đầy đủ và tính trung thực.
3. Hiện tượng hội tụ cấu trúc Phần mềm và Dữ liệu: Khác biệt với mô hình phân mảnh ban đầu trong y văn truyền thống, phân tích định lượng thực nghiệm tại Việt Nam chứng minh các biến quan sát của rủi ro phần mềm và rủi ro dữ liệu liên kết chặt chẽ thành một cấu trúc đồng nhất, phản ánh tính tích hợp cao của các phần mềm kế toán và hệ thống ERP hiện đại.
4. Phát hiện nghịch lý về Ứng dụng tiến bộ CNTT: Tiến bộ CNTT mang lại tiềm năng xử lý dữ liệu lớn nhưng nếu tốc độ đổi mới công nghệ vượt quá khả năng hấp thụ, đào tạo và thích ứng của nhân viên kế toán thì việc áp dụng công nghệ mới lại trở thành nguồn cơn gây lỗi hệ thống và gián đoạn vận hành.
5. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm doanh nghiệp (Kết quả One-Way ANOVA):
   • Theo quy mô doanh nghiệp: Các doanh nghiệp quy mô lớn đánh giá rủi ro phần mềm và dữ liệu cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp nhỏ do khối lượng giao dịch phức tạp và mức độ tích hợp dữ liệu tập trung cao.
   • Theo loại phần mềm: Doanh nghiệp sử dụng hệ thống ERP ngoại nhập (SAP, Oracle) có mức độ lo ngại về rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT và nguồn lực con người cao hơn nhóm doanh nghiệp dùng phần mềm kế toán đóng gói nội địa (MISA, FAST, Bravo) do độ phức tạp trong tùy biến và phân quyền hệ thống.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình định lượng hoàn chỉnh tích hợp rủi ro công nghệ và rủi ro tổ chức vào lý thuyết hệ thống thông tin kế toán tại các thị trường mới nổi (Emerging Markets), kiểm chứng thành công tính tương thích của Lý thuyết ngẫu nhiên và Lý thuyết cấu trúc.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ thang đo đo lường rủi ro CNTT và CLHTTTKT gồm các biến quan sát đã được sàng lọc qua CFA/SEM, tạo công cụ đo lường chuẩn xác có thể tái sử dụng cho các nghiên cứu tiếp theo.
• Về mặt quản trị doanh nghiệp:
  • Đầu tư con người: Chuyển trọng tâm từ mua sắm phần cứng sang đào tạo năng lực an ninh mạng, kỹ năng kiểm soát dữ liệu và đạo đức nghề nghiệp cho nhân viên kế toán.
  • Giao thức sao lưu & Phục hồi thảm họa: Thiết lập quy trình phân quyền truy cập ma trận (Matrix Access Control), mã hóa dữ liệu kế toán và kế hoạch dự phòng phần cứng liên tục.
  • Cam kết của lãnh đạo: Ban điều hành phải coi an toàn HTTTKT là chiến lược cốt lõi, không chỉ ủy thác đơn thuần cho bộ phận IT.
• Về mặt chính sách và hội nghề nghiệp: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Bộ Tài chính, Hội đồng Chuẩn mực Kế toán, Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA), Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) trong việc ban hành các hướng dẫn kiểm toán CNTT (IT Audit Standards) và khung quản trị rủi ro số bắt buộc.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn phạm vi môi trường nội bộ: Nghiên cứu mới chỉ tập trung vào các rủi ro phát sinh bên trong tổ chức, chưa khảo sát các biến ngoại sinh như sự thay đổi khung pháp lý an ninh mạng quốc gia, rủi ro chuỗi cung ứng công nghệ số và rủi ro từ các nhà cung cấp dịch vụ đám mây công cộng (Public Cloud Providers).
2. Hạn chế về thiết kế dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm (tháng 02 - 03/2020), do đó chưa phản ánh được sự biến động động thái (Longitudinal dynamics) của rủi ro CNTT theo thời gian và sự thay đổi chu kỳ công nghệ.
3. Giới hạn không gian địa lý: Mẫu khảo sát dù đạt $N = 368$ nhưng tập trung chủ yếu tại các trung tâm kinh tế lớn ở Việt Nam, khả năng khái quát hóa sang các thị trường phát triển có thể cần những điều chỉnh nhất định.
4. Hiện tượng tự đánh giá (Self-reported Bias): Việc thu thập dữ liệu qua bảng hỏi khảo sát nhận thức có thể chứa đựng yếu tố chủ quan của người trả lời.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng mô hình nghiên cứu tích hợp rủi ro công nghệ điện toán đám mây (Cloud Computing Risks), trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) và công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong kế toán.
• Triển khai nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal Study) để đánh giá tác động trước và sau khi doanh nghiệp thực thi các biện pháp kiểm soát an ninh thông tin chuẩn ISO/IEC 27001.
• So sánh xuyên quốc gia (Cross-country Comparative Study) giữa Việt Nam và các quốc gia trong khối ASEAN để xác định tác động của bối cảnh văn hóa và thể chế đến quản trị rủi ro HTTTKT.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán và Hệ thống thông tin quản lý (MIS). Dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn (Citations) cao trên các tạp chí khoa học uy tín trong nước và quốc tế thuộc danh mục Scopus/SSCI.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành (Industry Transformation): Định hình lại tư duy của các CFO và CEO trong việc tái cấu trúc hệ thống kiểm soát nội bộ gắn liền với an toàn CNTT tại các ngành ngân hàng, sản xuất, bán lẻ và thương mại điện tử.
• Tác động chính sách kinh tế số (Policy Influence): Hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước xây dựng các quy định cụ thể về kiểm toán hệ thống thông tin kế toán, bảo vệ chủ quyền dữ liệu tài chính doanh nghiệp trong tiến trình xây dựng Kinh tế số quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận mô hình phân tích cấu trúc SEM chuẩn mực, thang đo đã được chuẩn hóa và các khoảng trống nghiên cứu gợi mở để phát triển các đề tài luận án chuyên sâu.
• Lãnh đạo Doanh nghiệp (C-Suite, CFO, CIO): Nhận diện chính xác các "điểm nghẽn" rủi ro trọng yếu gây thất thoát dữ liệu và suy giảm chất lượng báo cáo quản trị, từ đó tối ưu hóa ngân sách đầu tư CNTT.
• Chuyên gia Kế toán - Kiểm toán: Nâng cao kỹ năng nhận diện rủi ro kiểm soát trong môi trường kiểm toán tin học hóa, đáp ứng yêu cầu của các cuộc kiểm toán báo cáo tài chính trong môi trường ERP.
• Cơ quan quản lý và Tổ chức nghề nghiệp (VAA, VACPA): Sử dụng các bằng chứng định lượng để hoàn thiện khung chuẩn mực đào tạo kế toán số và chương trình chứng chỉ kiểm toán viên hệ thống thông tin.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết ngẫu nhiên (Otley, 1980) và Lý thuyết cấu trúc (Orlikowski, 1992) để mô hình hóa toàn diện tác động tiêu cực của các nhóm rủi ro CNTT (kết hợp yếu tố kỹ thuật và yếu tố tổ chức) đến CLHTTTKT, đồng thời xác lập thực nghiệm vai trò trung gian toàn phần của CLHTTTKT dẫn truyền tác động đến CLTTKT trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu định tính thuần túy của Davis (1997), Korvin và cộng sự (2004) hay nghiên cứu thống kê mô tả đơn biến của Rajeshwaran và Gunawardana (2008), luận án đã thực hiện bước nhảy vọt về phương pháp: triển khai quy trình hỗn hợp tuần tự kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia có thâm niên $\ge 10$ năm với kỹ thuật định lượng nâng cao (CFA và SEM trên phần mềm AMOS 20/24) trên mẫu khảo sát lớn $N = 368$, đảm bảo đầy đủ giá trị hội tụ, giá trị phân biệt và độ tin cậy nghiêm ngặt.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự hội tụ không thể tách rời giữa Rủi ro phần mềm và Rủi ro dữ liệu thành một cấu trúc thống nhất trong phân tích nhân tố EFA/CFA, cùng với bằng chứng định lượng khẳng định Rủi ro nguồn lực con người ($\beta = -0.342$) có tác động phá hủy chất lượng hệ thống mạnh hơn cả Rủi ro phần cứng ($\beta = -0.218$) và Rủi ro tiến bộ CNTT ($\beta = -0.187$), chứng minh con người là mắt xích dễ tổn thương nhất trong an ninh HTTTKT.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ thang đo chi tiết từ bản thảo sơ bộ đến bản chính thức, dàn bài phỏng vấn chuyên gia, danh mục biến quan sát, ma trận xoay nhân tố EFA, các bảng kiểm định CFA, SEM và kiểm định One-Way ANOVA đều được trình bày minh bạch, đầy đủ trong hệ thống 42 Phụ lục của luận án, cho phép các nhà khoa học độc lập thực hiện tái lặp và kiểm chứng phương pháp hoàn toàn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tới định hướng: (1) Mở rộng mô hình lượng hóa rủi ro HTTTKT trong môi trường điện toán đám mây và ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data); (2) Đánh giá tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa quy trình bằng robot (RPA) đến chất lượng thông tin kế toán quản trị; (3) Nghiên cứu cơ chế kiểm soát rủi ro an ninh mạng kế toán theo thời gian thực (Real-time Continuous Auditing).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đồng Quang Chung (2022) tạo dựng những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc:

1. Hệ thống hóa và chuẩn hóa: Xác lập hệ thống 6 nhóm rủi ro CNTT trọng yếu tác động tiêu cực đến HTTTKT trong doanh nghiệp.
2. Đột phá cấu trúc thang đo: Phát hiện và kiểm định thành công sự hội tụ thực nghiệm của thang đo Rủi ro phần mềm và Dữ liệu trong môi trường kế toán số.
3. Lượng hóa chính xác cơ chế truyền dẫn: Chứng minh CLHTTTKT giữ vai trò trung gian sống còn dẫn truyền tác động cùng chiều mạnh mẽ ($\beta = +0.685$) tới chất lượng thông tin kế toán đầu ra.
4. Khẳng định yếu tố cốt lõi con người: Đưa ra bằng chứng khoa học khẳng định nguồn lực con người là nhân tố rủi ro có sức chi phối lớn nhất ($\beta = -0.342$) đến an toàn HTTTKT.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị rủi ro kiểm toán CNTT, ứng dụng ERP chuyên sâu và an ninh thông tin kế toán tại các thị trường mới nổi.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn đo lường được: Cung cấp bộ giải pháp quản trị toàn diện giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính, bảo vệ tài sản thông tin và ra quyết định kinh doanh chuẩn xác trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Nội dung của chương đề cập đến tổng quan những NC trước đây có liên quan với chủ đề NC của luận án. Các NC này được trình bày theo trình tự 4 dòng NC: (1) Các NC về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán; (2) Các NC liên quan đến HTTTKT và CLHTTTKT; (3) Các NC liên quan đến CLTTKT; và (4) Các NC về mối quan hệ giữa rủi ro CNTT với CLHTTTKT và CLTTKT. Từ việc tổng kết các NC trước sẽ giúp đưa ra được những luận giải cần thiết cho chủ đề NC, cung cấp cơ sở lý thuyết, PPNC và kế thừa các kết quả NC tạo tiền đề cho việc chỉ ra khoảng trống NC; định hướng và phát triển cho NC của luận án. Tổng quan về các nghiên cứu trước 1.

Các nghiên cứu về rủi ro CNTT và an toàn thông tin liên quan đến môi trường kế toán Từ khi Internet, hệ thống ERP, các hệ thống hỗ trợ ra quyết định ra đời ở thập niên 1990 của thế kỷ 20 thì cũng là lúc bắt đầu xuất hiện các NC về rủi ro CNTT ảnh hưởng đến HTTT nói chung và HTTTKT nói riêng. An toàn thông tin trong môi trường máy tính đã trở thành mối quan tâm cho DN kinh doanh và các tổ chức phi lợi nhuận. Rủi ro đối với an toàn thông tin đang thay đổi đáng kể vì công nghệ phát triển liên tục (Davis, 1997). Cạnh tranh toàn cầu gia tăng và những thay đổi liên tục trong công nghệ xử lý thông tin đặt ra những thách thức mới cho cả kiểm toán viên và nhà quản lý, những ai có nhiệm vụ thiết lập, thực hiện, và giám sát các giải pháp KSNB trong tổ chức.

Do tốc độ thay đổi nhanh chóng, nhiều tổ chức gặp khó khăn trong việc đồng thời có được các kỹ năng kỹ thuật hiện tại trong việc vận hành hệ thống mới và hiểu được ảnh hưởng từ công nghệ mới trong xử lý thông tin cho các chính sách và thủ tục KSNB. CNTT mang lại những cơ hội rõ rệt cho xử lý những vấn đề trong kinh doanh mang tính chiến thuật và chiến lược, nhưng nó cũng mở ra cánh cửa cho các mối đe dọa mới đối với KSNB và gây nguy hiểm cho uy tín của HTTTKT (Korvin và cs, 2004). 10 Trong đánh giá về an toàn TTKT (Davis, 1997) và đánh giá rủi ro từ các đe doạ đối với KSNB trong HTTTKT trên môi trường máy tính (Korvin và cs, 2004) đã chỉ ra 5 rủi ro đe doạ đối với an toàn thông tin gồm có: (1) Rủi ro dữ liệu và con người (phá huỷ dữ liệu không chủ ý của nhân viên, ghi nhận sai dữ liệu bởi nhân viên, tiếp cận dữ liệu không được phép bởi nhân viên và người bên ngoài); (2) Rủi ro phần mềm (vi rút máy tính, lỗi phần mềm); (3) Rủi ro phần cứng (kiểm soát không đầy đủ đối với các thiết bị lưu trữ, lỗi phần cứng); (4) Rủi ro về môi trường (hoả hoạn, lũ lụt, mất điện) và (5) Rủi ro ứng dụng tiến bộ CNTT (tiến bộ CNTT thì đi nhanh hơn kiểm soát trên thực tiễn). Với thực tế này kế toán viên phải làm quen với rủi ro an toàn thông tin để bảo vệ các ứng dụng và việc sử dụng máy tính.

Bên cạnh đó thì kế toán viên cũng sẽ là người đưa ra tư vấn đối với khách hàng và những người khác trong tổ chức của mình về những rủi ro đã chỉ ra. Sự phát triển nhanh chóng của CNTT, sự sẵn có của phần mềm kế toán thân thiện với người dùng và sự cạnh tranh gia tăng đã buộc các công ty phải thích ứng với HTTTKT trên nền máy tính để duy trì tính cạnh tranh trong khi các mối đe dọa đối với HTTTKT là không thể tránh khỏi trong môi trường đầy năng động. Trong trường hợp này, các biện pháp kiểm soát an ninh HTTTKT trên nền máy tính như chính sách an ninh, kiểm soát an toàn phần cứng, kiểm soát an toàn phần mềm, kiểm soát an toàn dữ liệu, phân chia trách nhiệm, kiểm soát an toàn đầu ra, kiểm soát an toàn xử lý trong các ứng dụng là rất cấp bách cho các tổ chức. Điều này giúp cho các kế toán viên, kiểm toán viên, nhà quản lý và người dùng CNTT hiểu rõ hơn và bảo vệ được HTTTKT của họ để đạt được những thành công (Rajeshwaran N và Gunawardana K.

Hệ thống kế toán dựa trên nền máy tính phụ thuộc hệ thống phần cứng và hệ thống phần mềm. Con người là hạt nhân của hệ thống kế toán trên máy tính. Tính an toàn của hệ thống kế toán dựa trên nền máy tính là rất quan trọng. Tuy nhiên, nếu hệ thống phần cứng bị lỗi, hệ thống phần mềm bị lỗi, mất điện đột ngột, bộ nhớ bị hư hỏng, vi rút máy tính và tấn công mạng, sự thiếu chất lượng về trình độ của chính người điều hành hệ thống kế toán trên máy tính sẽ dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống, thậm chí làm 11 mất dữ liệu kế toán (Wang và He, 2011).

Muhrtala và Ogundeji (2013) bổ sung thêm nhân viên và người bên ngoài tạo thành mối đe dọa chính đối với tài sản thông tin được dùng trong kế toán trên máy tính khi không được kiểm soát một cách hiệu quả. Yang và Jiang (2014) nhấn mạnh, để tránh mọi rủi ro về HTTTKT trên môi trường mạng máy tính thì hệ thống KSNB được xây dựng hiệu quả cho HTTTKT trên nền máy tính là hết sức quan trọng. Do tính chất phân tán, mở của hệ thống Internet và các đặc điểm khác, KSNB HTTTKT trên nền máy tính trong môi trường mạng đã đặt ra những vấn đề và thách thức mới cho tính an toàn và bảo mật. Rủi ro HTTTKT dựa trên Internet có các khía cạnh chính sau: (1) Rủi ro vật lý.

Không có hệ thống máy tính nào tồn tại khi gặp lỗi hệ điều hành, phần cứng, phần mềm, mạng bị lỗi hoặc mất dữ liệu. Rủi ro vật lý bao gồm: phần cứng hệ thống mạng máy tính tùy chọn không phù hợp, dẫn đến chức năng mạng bị chặn; môi trường mạng, nguồn điện và các tác động trực tiếp không mong muốn khác đến độ tin cậy của mạng; hệ điều hành mạng và cài đặt phần mềm kế toán, bảo trì kém; hệ thống quản lý mạng không hoàn hảo; (2) Rủi ro về tính bảo mật và tính toàn vẹn của TTKT bị phá hủy. Đó là rủi ro truy cập trái phép vào dữ liệu kế toán bởi nhân sự nội bộ, hay giả mạo, rò rỉ và hư hỏng. An ninh mạng vẫn là rủi ro lớn nhất đến từ bên trong tổ chức.

Do đó, KSNB vẫn là nền tảng của kiểm soát HTTTKT dựa trên Internet. Nhờ tính đặc biệt của cấu trúc Internet/ mạng nội bộ, KSNB của nó vượt xa phạm vi của các hệ thống máy tính thông thường, từ các nhân sự kế toán mở rộng đến toàn bộ nhân viên của DN; và (3) Rủi ro vận hành hệ thống. HTTTKT trên máy tính trong môi trường mạng chạy dưới các cổng kiểm soát của hệ thống mở có nguy cơ rủi ro, hệ thống có thể bị hỏng bất cứ lúc nào và chạy không ổn định, chẳng hạn như các yếu tố nhân tạo đã dẫn đến việc chiếm dụng bất hợp pháp tài nguyên mạng, cắt hoặc chặn lưu lượng mạng, gây tê liệt mạng do vi rút máy tính và các thảm họa do con người gây ra, hệ thống bị tắc nghẽn, ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của HTTTKT trên máy tính. Môi trường mạng mở làm tăng nguy cơ bóp méo TTKT.

Tác động của công nghệ mạng trong phần mềm tài chính dành cho HTTTKT trên máy tính sẽ mang tính cách mạng. Nhưng môi trường mạng có tính chất mở, làm cho KSNB HTTTKT nảy sinh nhiều vấn đề mới. 12 Trên môi trường mạng, có thể đã có một lượng lớn TTKT được truyền qua mạng bị tấn công, phá hủy tính xác thực và tính toàn vẹn. Fang và Shu (2016) bổ sung thêm rủi ro của dữ liệu kế toán điện tử trong môi trường mạng đến từ 3 khía cạnh: (1) Rủi ro vật lý.

Đó là các vấn đề an toàn của thiết bị vật lý và môi trường trong các giai đoạn tạo, lưu trữ, xử lý, truyền và sử dụng dữ liệu kế toán điện tử. Các yếu tố môi trường, chẳng hạn như nhiệt độ, độ ẩm, điện từ, …; các yếu tố tự nhiên như lũ lụt, hỏa hoạn, động đất,. và các hành vi cá nhân, chẳng hạn như trộm cắp, phá hoại,. đưa đến các nguy hại đối với an toàn vật lý; (2) Rủi ro hệ điều hành các thiết bị lưu trữ, xử lý và truyền dữ liệu điện tử còn rất nhiều lỗ hổng do hạn chế của công nghệ nên dễ bị vi rút, tin tặc tấn công; và (3) Rủi ro trong quá trình xử lý của các ứng dụng.

Trong HTTTKT truyền thống, tính trung thực, tính toàn vẹn và xác định trách nhiệm tài chính của TTKT được đảm bảo bằng ghi chép kế toán trên giấy, chữ ký/con dấu trên sổ kế toán, hệ thống kiểm toán và hệ thống KSNB. Trong môi trường mạng, việc sửa đổi, can thiệp bất hợp pháp, mua lại, di chuyển, giả mạo, xóa và che giấu có thể được thực hiện mà không có bất kỳ dấu vết nào, do đó nguy cơ bóp méo TTKT tăng lên. Đồng quan điểm với Yang và Jiang (2014), Zhuang (2014) chỉ ra rằng với sự lớn mạnh của công nghệ CSDL hiện đại, công nghệ mạng, công nghệ đa phương tiện và các CNTT hiện đại khác, HTTTKT đã trải qua một loạt thay đổi và việc xử lý rủi ro về dữ liệu hay TTKT càng trở nên khó khăn hơn. Abu-Musa (2006) đưa ra quan điểm cho rằng sự thay đổi nhanh chóng của CNTT, sự phổ biến của các hệ thống thân thiện với người dùng và mong muốn của các tổ chức là triển khai được các hệ thống và phần mềm máy tính được cập nhật đã làm cho máy tính dễ sử dụng hơn nhiều và cho phép hoàn thành các nhiệm vụ kế toán với vận tốc nhanh hơn và chính xác hơn.

Mặt khác, công nghệ tiên tiến cũng đã tạo ra những rủi ro đáng kể đối với sự an toàn và toàn vẹn của HTTTKT trên máy tính. Trong nhiều trường hợp, công nghệ đã được phát triển nhanh hơn so với sự tiến bộ của kiểm soát trong thực tiễn và không được kết hợp với sự phát triển tương đồng về kiến thức, kỹ năng, nhận thức và tuân thủ của nhân viên. Hàng ngày, có thể tìm thấy 13 các báo cáo kế toán và tài chính bị lỗi dữ liệu có liên quan đến máy tính, thông tin tài chính không chính xác, KSNB bị vi phạm, trộm cắp, hỏa hoạn và phá hoại.