Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tại Việt Nam, khu vực nông thôn chiếm vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế - xã hội nhưng lại là nơi tập trung phần lớn dân cư dễ bị tổn thương. Trong quá trình lao động sản xuất, người dân nông thôn thường xuyên phải đối mặt với các rủi ro về thiên tai, dịch bệnh, ốm đau, tai nạn lao động dẫn đến giảm sút hoặc mất việc làm và thu nhập. Những rủi ro này ngày càng có xu hướng gia tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu, toàn cầu hóa, ô nhiễm môi trường và tiến trình chuyển đổi kinh tế. Trong khi đó, dân cư nông thôn chiếm hơn 60% tổng dân số cả nước nhưng khả năng tự chống đỡ trước các biến cố kinh tế - xã hội còn rất hạn chế.

Trước thực tiễn đó, việc thiết lập và vận hành một hệ thống an sinh xã hội (ASXH) hiệu quả tại nông thôn là yêu cầu cấp thiết nhằm hỗ trợ người dân đảm bảo mức sống tối thiểu, không bị rơi vào cảnh bần cùng hóa. Mặc dù các chính sách an sinh xã hội chung đã được nghiên cứu ở nhiều cấp độ, song việc phân tích chuyên sâu hệ thống chính sách ASXH nông thôn như một hệ thống độc lập gắn với đặc thù của nông dân vẫn còn nhiều khoảng trống.

Đề tài "Hệ thống an sinh xã hội tại các vùng nông thôn ở Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể sau:

  1. Làm rõ các nội dung lý luận về hệ thống ASXH tại các vùng nông thôn trên cơ sở tổng hợp lý thuyết và kinh nghiệm của một số quốc gia.
  2. Phân tích thực trạng hệ thống ASXH tại các vùng nông thôn Việt Nam giai đoạn 2012 – 2015, chỉ rõ những kết quả đạt được, các hạn chế và những vấn đề đặt ra đối với việc thực thi chính sách.
  3. Đề xuất các phương hướng và khuyến nghị giải pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thực hiện ASXH tại khu vực nông thôn trong những năm tiếp theo.
  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống an sinh xã hội tại các vùng nông thôn ở Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu trong giai đoạn 3 năm từ 2013 đến 2015 (kết hợp chuỗi số liệu so sánh giai đoạn 2008 – 2014).
  • Phạm vi không gian: Các vùng nông thôn Việt Nam, với dữ liệu phân tích thực nghiệm từ khảo sát hộ gia đình tại 12 tỉnh đại diện trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự tiếp thu và đối sánh các quan niệm quốc tế và trong nước về an sinh xã hội:

  • Tiếp cận quốc tế: Định nghĩa của Liên Hiệp Quốc (quyền tiếp cận mức sống tối thiểu về sức khỏe, ăn, mặc, y tế, dịch vụ xã hội); Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về các biện pháp phòng ngừa khó khăn kinh tế do giảm thu nhập; Ngân hàng Thế giới (WB) về quản lý rủi ro và giảm tính dễ bị tổn thương; Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) với 5 hợp phần ASXH (chính sách thị trường lao động, bảo hiểm xã hội, trợ giúp xã hội, quỹ hỗ trợ phát triển cộng đồng, bảo vệ trẻ em).
  • Tiếp cận tại Việt Nam: Khái niệm ASXH được nhìn nhận đa chiều qua 3 nhóm quan hệ (Bảo hiểm xã hội, Trợ giúp xã hội, Ưu đãi xã hội); mô hình 4 cấp độ can thiệp (phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu rủi ro, trợ giúp rủi ro, bảo vệ); hoặc hệ thống 6 trụ cột chính sách (thị trường lao động, BHXH, BHYT, trợ giúp xã hội, giảm nghèo, cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản).
  • Khái niệm ASXH cho nông thôn: Kế thừa luận điểm của Mai Ngọc Anh (2009), ASXH đối với nông dân trước hết là hệ thống giải pháp giúp người dân thoát nghèo, sau đó đối phó với các cú sốc làm suy giảm thu nhập do bệnh tật, già cả, thiên tai, mất đất sản xuất.

Hệ thống cơ sở pháp lý được sử dụng gồm: Bộ luật Dân sự (Điều 88), Luật Bảo hiểm xã hội năm 2006 (hiệu lực từ 01/01/2007), Nghị định số 07/2000/NĐ-CP, Nghị định số 67/2007/NĐ-CP về chính sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội, Nghị định số 103/2012/NĐ-CP quy định mức lương tối thiểu vùng, Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chuẩn hộ nghèo và cận nghèo giai đoạn 2011 – 2015, và Nghị quyết số 15-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 Khóa XI về một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012 – 2020.

Khóa luận sử dụng hai nhóm phương pháp nghiên cứu chính:

  1. Phương pháp thu thập và khảo sát số liệu thứ cấp: Khai thác dữ liệu từ Tổng cục Thống kê và bộ dữ liệu điều tra hộ gia đình nông thôn năm 2014 tại 12 tỉnh (gồm Hà Tây, Lào Cai, Phú Thọ, Lai Châu, Điện Biên, Nghệ An, Quảng Nam, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, Long An) do Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) phối hợp thực hiện với quy mô mẫu đầy đủ $N = 2.729$ hộ (2014) và mẫu panel $N = 2.047$ hộ (theo dõi qua các năm 2008, 2010, 2012, 2014).
  2. Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng các kỹ thuật thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm, phân tích cấu trúc ngũ phân vị chi tiêu lương thực thực phẩm để đánh giá thực trạng thu nhập, rủi ro và mức độ thụ hưởng chính sách.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận hệ thống an sinh xã hội

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về an sinh xã hội:

  • Khái niệm và đặc trưng ASXH nông thôn: Chỉ rõ hai đặc trưng nền tảng: thứ nhất, ASXH nông thôn tập trung trực tiếp vào đối tượng nông dân và nhiệm vụ xóa đói giảm nghèo; thứ hai, hệ thống chính sách phải giải quyết các loại hình rủi ro đặc thù ở nông thôn bao gồm: rủi ro vòng đời (ốm đau, già hóa nhanh do di cư, trẻ em suy dinh dưỡng), rủi ro môi trường (thiên tai, lũ lụt, dịch bệnh làm 4% - 5% dân số bị tổn thương), rủi ro kinh tế (năng suất thấp, biến động giá nông sản, mất đất) và rủi ro xã hội (chia cắt địa lý, thiếu kỹ năng, làm việc phi chính thức).
  • Vai trò và chức năng của ASXH: Khẳng định 4 vai trò chính (khơi dậy tinh thần đoàn kết cộng đồng; đảm bảo công bằng xã hội; tạo động lực và ổn định kinh tế - xã hội; xúc tác hội nhập quốc tế) và 6 chức năng cơ bản: (1) Bảo đảm thu nhập tối thiểu; (2) Nâng cao năng lực quản lý rủi ro (phòng ngừa, giảm thiểu, khắc phục); (3) Phân phối lại thu nhập; (4) Thúc đẩy việc làm bền vững và phát triển thị trường lao động; (5) Nâng cao hiệu quả quản lý và gắn kết xã hội; (6) Hỗ trợ người dân vượt qua khủng hoảng.
  • Nội dung 5 trụ cột ASXH nông thôn: Cấu trúc thành 5 bộ phận chính:
    • Bảo hiểm y tế (BHYT) tự nguyện: Tạo cơ chế đóng góp chia sẻ rủi ro y tế cho người dân không thuộc diện bắt buộc.
    • Bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện: Triển khai từ 01/01/2008 dành cho lao động phi chính thức với hai chế độ cốt lõi là hưu trí và tử tuất.
    • Trợ giúp xã hội: Gồm trợ giúp thường xuyên cho nhóm yếu thế (trẻ mồ côi, người già cô đơn, người tàn tật nặng, người tâm thần mãn tính) và trợ giúp đột xuất khi gặp thiên tai, giáp hạt.
    • Xóa đói giảm nghèo: Tạo nền tảng để nông dân có tích lũy và chủ động tham gia các lưới an sinh khác.
    • Cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản: Đảm bảo quyền tiếp cận y tế cơ sở, giáo dục, nước sạch nông thôn, nhà ở và trợ giúp pháp lý.

Chương 2: Hệ thống an sinh xã hội tại các vùng nông thôn ở Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích thực trạng kinh tế - xã hội và việc thực thi các chính sách ASXH nông thôn thông qua hệ thống dữ liệu khảo sát 12 tỉnh của CIEM và số liệu Tổng cục Thống kê:

1. Đặc điểm kinh tế - xã hội nông thôn ảnh hưởng đến ASXH

  • Quy mô và cơ cấu dân số: Dân số nông thôn duy trì tỷ trọng lớn, chiếm hơn 2/3 dân số cả nước, tạo áp lực lớn lên nguồn lực an sinh.
Chỉ tiêu Năm 2012 Năm 2013 Năm 2014
Dân số cả nước (nghìn người) 88.809,2 89.759,5 90.728,9
Dân số nông thôn (nghìn người) 60.540,0 60.884,6 60.693,5
Tỷ trọng dân số nông thôn (%) 68,17 67,83 66,90
Tỷ lệ tăng dân số nông thôn (%) 0,66 0,57 -0,31

  • Cơ cấu việc làm và hoạt động sản xuất: Lao động phi chính thức ngoài hộ nông, lâm, thủy sản năm 2015 ở nông thôn là 64,3% (năm 2011 là 68,8%). Điều tra CIEM 2014 ($N=11.802$) cho thấy: sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất với 47,9%; làm công ăn lương chiếm 26,1%; sử dụng tài nguyên chung (CPRs) chiếm 16,4%; và việc làm phi nông nghiệp chỉ chiếm 9,6%. Tỷ lệ hộ tham gia trồng trọt vẫn ở mức cao (80,9% mẫu đầy đủ năm 2014), trong đó nhóm hộ nghèo nhất có tỷ lệ trồng trọt lên tới 90,7%.

  • Tình trạng làm công ăn lương và thu nhập: Tỷ lệ làm công ăn lương có sự phân hóa mạnh giữa các vùng: cao nhất ở Long An (37,4%), Khánh Hòa (36,3%), Hà Tây (31,1%); thấp nhất ở vùng núi như Điện Biên (11,0%), Lai Châu (18,0%). Về thu nhập từ lương năm 2014 ($N=3.201$), nhóm nghèo nhất đạt trung bình 15,6 triệu đồng/năm (trung vị 10,0 triệu đồng), trong khi nhóm giàu nhất đạt 42,9 triệu đồng/năm (trung vị 36,0 triệu đồng).

  • Lý do không làm việc và thất nghiệp: Khảo sát 2.588 trường hợp không làm việc năm 2014 cho thấy lý do chủ yếu là đang đi học (69,1%), quá già/nghỉ hưu (18,2%), tàn tật (5,3%), không tìm được việc làm (1,7%). Tỷ lệ thiếu việc làm ở nông thôn năm 2014 là 2,90%, cao gấp hơn hai lần khu vực thành thị (1,20%).

  • Trình độ học vấn và chuyên môn: Dân cư nông thôn có mặt bằng học vấn và chuyên môn thấp.

Trình độ học vấn / chuyên môn Toàn mẫu (%) Nhóm nghèo (%) Dân tộc thiểu số (%)
Không biết đọc, biết viết (Học vấn) 8,7 21,2 28,0
Hoàn thành THCS trở lên (Học vấn) 69,9 47,0 47,1
Không có bằng cấp chuyên môn (Chuyên môn) 72,3 87,2 84,7
Đã qua đào tạo nghề ngắn hạn (Chuyên môn) 16,2 10,6 7,9
Trình độ Cao đẳng / Đại học (Chuyên môn) 4,0 0,8 1,1

  • Rủi ro và mức độ thiệt hại thu nhập: Trong giai đoạn 2012 – 2014, rủi ro gặp phải nhiều nhất ở hộ nông thôn là dịch bệnh (48,5%), thiên tai (38,1%) và thành viên ốm/chết (31,6%). Xét về tỷ lệ thiệt hại đối với thu nhập ròng của hộ năm 2014: đầu tư không thành công gây thiệt hại nặng nhất (117,1%), tiếp đến là thành viên gia đình ốm/chết (làm giảm 25,0% thu nhập), mất đất (21,8%), biến động giá đầu vào (15,6%), thiên tai (9,9%) và dịch bệnh (9,1%).

  • Cơ chế thích ứng với rủi ro:

Nhóm biện pháp thích ứng rủi ro (N=1.500) Tỷ lệ áp dụng (%) Biện pháp cụ thể tiêu biểu Tỷ lệ (%)
Tự dựa vào bản thân 89,8 Giảm chi tiêu gia đình 47,5
Sử dụng tiền tiết kiệm 42,6
Bán đất, vật nuôi, tài sản 10,3
Cơ chế phi chính thức 19,2 Nhận hỗ trợ từ họ hàng 15,4
Cơ chế chính thức 5,8 Vay vốn ngân hàng 4,5
Nhận trợ giúp từ Chính phủ / NGO 2,7

Dữ liệu cho thấy hệ thống bảo trợ chính thức và tài chính vi mô chỉ hỗ trợ được một phần rất nhỏ (5,8%), người dân nông thôn chủ yếu phải tự co kéo chi tiêu khi gặp biến cố.

2. Thực trạng triển khai các chính sách an sinh xã hội

  • Bám sát các định hướng của Nghị quyết số 15-NQ/TW về mục tiêu giảm nghèo 1,5% - 2%/năm, hạ tỷ lệ thất nghiệp chung xuống dưới 3%, hỗ trợ BHYT và nhà ở cho hộ chính sách, người có công.
  • Tỷ lệ hộ nghèo theo phân loại địa phương tại 12 tỉnh khảo sát giảm từ 27,1% (2012) xuống còn 13,2% (2014); tỷ lệ nhà ở kiên cố tăng lên (sàn kiên cố đạt 87,9%, tường gạch/bê tông đạt 78,7%). Tuy nhiên, các chính sách BHXH tự nguyện và mạng lưới trợ giúp xã hội tại chỗ vẫn còn bộc lộ diện bao phủ hẹp, mức hỗ trợ thấp.

Chương 3: Đề xuất một số khuyến nghị trong việc thực hiện an sinh xã hội tại các vùng nông thôn ở Việt Nam

Chương 3 đề xuất 5 nhóm khuyến nghị đồng bộ:

  1. Hỗ trợ việc làm và thu nhập cho lao động nông thôn: Đẩy mạnh đào tạo nghề gắn với nhu cầu chuyển dịch cơ cấu; phát triển thông tin thị trường lao động; hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi và xây dựng các chương trình việc làm công nhằm giải quyết tình trạng thiếu việc làm mùa vụ.
  2. Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm: Hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện và BHYT theo hướng hỗ trợ mức đóng linh hoạt cho nông dân; mở rộng BHXH bắt buộc và bảo hiểm thất nghiệp cho lao động phi chính thức.
  3. Tăng cường cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản: Đầu tư cơ sở y tế tuyến xã/huyện, nâng cao chất lượng giáo dục vùng sâu vùng xa, mở rộng hệ thống nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn.
  4. Hoàn thiện hệ thống pháp luật: Sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến BHXH, việc làm và trợ giúp xã hội; thiết lập cơ chế hình thành Quỹ dự phòng trợ giúp xã hội thống nhất thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cấp phát ngân sách từng đợt.
  5. Nâng cao năng lực tổ chức quản lý: Kiện toàn bộ máy quản lý ASXH cơ sở, đẩy mạnh công tác tuyên truyền chính sách và ứng dụng công nghệ thông tin trong việc rà soát, chi trả bảo trợ xã hội.

Kết quả và đóng góp

  • Hệ thống hóa dữ liệu thực nghiệm: Khóa luận cung cấp bức tranh số liệu chi tiết về đặc điểm hộ gia đình, học vấn, cơ cấu việc làm và phân hóa thu nhập tại 12 tỉnh nông thôn Việt Nam thông qua phân tích bộ dữ liệu CIEM 2014.
  • Lượng hóa mức độ tổn thương do rủi ro: Xác định rõ mức độ suy giảm thu nhập ròng của hộ gia đình khi gặp các cú sốc (đặc biệt là biến cố thành viên ốm/chết làm giảm 25% thu nhập và đầu tư thất bại làm giảm 117,1% thu nhập).
  • Chỉ ra lỗ hổng của mạng lưới an sinh: Chứng minh bằng số liệu thực tế rằng có tới 89,8% hộ gia đình nông thôn phải tự xoay xở khi gặp rủi ro, trong khi các cơ chế an sinh chính thức chỉ đáp ứng được 5,8%.
  • Đóng góp học thuật: Khóa luận góp phần bổ sung luận cứ thực tiễn và lý luận cho việc nghiên cứu hệ thống chính sách ASXH nông thôn như một hệ thống độc lập, gắn liền với các đặc thù của nền kinh tế nông nghiệp và lao động phi chính thức.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về nguồn dữ liệu: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên việc khai thác nguồn số liệu thứ cấp từ cuộc điều tra của CIEM tại 12 tỉnh và số liệu thống kê đến năm 2014 - 2015, chưa tự triển khai điều tra xã hội học sơ cấp quy mô lớn để cập nhật các biến động chính sách sau năm 2015.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát thực địa trên toàn bộ các vùng sinh thái kinh tế; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tài chính cho quỹ bảo trợ xã hội tự nguyện và các mô hình bảo hiểm nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn sau 2020.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng phù hợp: Tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Chính sách công, Xã hội học và Quản lý lao động - xã hội.
  • Nội dung giá trị: Các bảng biểu thống kê chi tiết ở Chương 2 (về phân tầng thu nhập theo ngũ phân vị, cơ cấu nguyên nhân không làm việc, rủi ro và cách thức thích ứng rủi ro) là nguồn tư liệu có giá trị tham khảo cao cho các nghiên cứu về an sinh xã hội, giảm nghèo và thị trường lao động nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát chính nào để phân tích thực trạng kinh tế - xã hội nông thôn?
Khóa luận sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ cuộc điều tra hộ gia đình nông thôn tại 12 tỉnh năm 2014 do Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) thực hiện (công bố trong sách Đặc điểm kinh tế nông thôn Việt Nam, NXB Hồng Đức, 2014) với cỡ mẫu 2.729 hộ và mẫu panel theo dõi qua các năm là 2.047 hộ, kết hợp cùng số liệu của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2012 – 2014.

2. Theo số liệu trong khóa luận, loại rủi ro nào xảy ra phổ biến nhất và loại nào gây thiệt hại thu nhập lớn nhất cho hộ nông thôn?
Loại rủi ro xảy ra phổ biến nhất đối với hộ nông thôn giai đoạn 2012 – 2014 là dịch bệnh (48,5%), thiên tai (38,1%) và có thành viên ốm/chết (31,6%). Rủi ro gây thiệt hại nặng nề nhất đối với thu nhập ròng của hộ năm 2014 là đầu tư không thành công (làm giảm 117,1% thu nhập) và thành viên ốm/chết (làm giảm 25,0% thu nhập).

3. Khi gặp rủi ro, người dân nông thôn chủ yếu dựa vào cơ chế thích ứng nào?
Có tới 89,8% hộ gia đình thích ứng bằng các cơ chế tự dựa vào bản thân (trong đó 47,5% chọn cách giảm chi tiêu, 42,6% dùng tiền tiết kiệm, 10,3% bán tài sản/vật nuôi/đất). Các hỗ trợ phi chính thức từ họ hàng chiếm 15,4%, trong khi cơ chế an sinh chính thức (vay ngân hàng, hỗ trợ của Chính phủ/NGO) chỉ chiếm 5,8%.

4. Trình độ chuyên môn kỹ thuật của chủ hộ nông thôn được phản ánh như thế nào qua khảo sát năm 2014?
Có đến 72,3% chủ hộ được khảo sát không có bằng cấp chuyên môn kỹ thuật (trong đó ở nhóm hộ nghèo tỷ lệ này lên tới 87,2%, và ở nhóm dân tộc thiểu số là 84,7%). Tỷ lệ chủ hộ có trình độ học nghề ngắn hạn là 16,2%, trung học chuyên nghiệp là 5,1%, và cao đẳng/đại học chỉ chiếm 4,0%.

5. Hệ thống ASXH nông thôn được khóa luận phân chia thành những trụ cột cơ bản nào?
Khóa luận xác định hệ thống ASXH nông thôn bao gồm 5 trụ cột cơ bản: Bảo hiểm y tế tự nguyện, Bảo hiểm xã hội tự nguyện, Trợ giúp xã hội (gồm thường xuyên và đột xuất), Xóa đói giảm nghèo và Cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản.

Kết luận

Chuyên đề tốt nghiệp đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về an sinh xã hội nông thôn và làm rõ thực trạng đời sống, việc làm cùng các rủi ro mà người dân nông thôn Việt Nam phải đối mặt qua bộ dữ liệu thực nghiệm tại 12 tỉnh. Kết quả phân tích cho thấy mạng lưới an sinh xã hội chính thức tại khu vực nông thôn giai đoạn 2012 – 2015 vẫn còn hạn chế về độ bao phủ, khiến đại bộ phận người dân phải tự lực xoay xở khi gặp biến cố. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ về việc làm, bảo hiểm, dịch vụ xã hội, thể chế pháp luật và quản lý nhằm hướng tới mục tiêu an sinh xã hội toàn dân bền vững.