Chương 1: Cơ sở lý luận về áp dụng án lệ Chương 2: Thực tiễn áp đụng án lệ ở một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Việt Nam Chương 3: Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động áp đụng án lệ ở Việt Nam hiện nay NỌI DUNG CHUONG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE ÁP DỤNG ÁN LE 1. Khái quát về án lệ Yêu cầu áp dụng pháp luật công bằng đòi hỏi các vụ việc có tính chất, tình tiết tương tự nhau phải được xét xử với kết quả giống nhau. Tư tưởng về án lệ xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử, ngay trong thời kỳ cé dai, Aristotle đã quan niệm rằng “các vịt Việc giống nhau thì cần phải được xét xử như nhau”. Đây là một nhiệm vụ chiến lược luôn được quan tâm từ xa xưa cho đến nay góp phan dam bảo trật tự ôn định của đời sống, dam bảo tính công bằng, nhất quán trong hoạt động áp dụng pháp luật và hạn chế tinh trạng lạm quyển của các chủ thể có thâm quyền gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức khác trong xã hội.
An lệ ở các nước thuộc hệ thong pháp luật Common Law Trong hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, người ta thường sử dụng hai thuật ngữ "case law" và "precedent" dé nói đến án lệ. Trong đó, "case law" là một bộ phận pháp luật được đưa ra từ phán quyết của Tòa án, phân biệt với pháp luật thành văn; "precedent" là bản án hoặc quyết định của Tòa án, thường được ghi lại trong một tuyển tập án lệ, được sử dụng như một căn cứ pháp lí để đưa ra quyết định tương tự trong những trường hop sau đó?. Về lịch sử hình thành, quê hương của án lệ - nơi án lệ ngự tri sớm nhất, lâu dài nhất là nước Anh. Common Law ra đời vào thé ky XIII xuất phát từ hoạt động xét xử tại các địa phương của Thâm phán Hoàng gia bằng việc thoả thuận áp dụng thống nhất một số tập quán địa phương và nâng chúng lên thành tập quán quốc gia.
Sau khi Common Law được hình thành, thay vì áp dung tập quán pháp, các Tham phán Hoàng gia đã áp dụng án lệ trong quá trình xét xử trên cơ sở tuân thủ nguyên tắc tiền lệ phápŠ. 1 The Dictionary of The History of Ideas ? Elizabeth A. Martin (biên soạn), Oxford Dictionany of law, Oxford Univercity Press, 2003, p.374 3 Réne David, Những hệ thống pháp luật chính trong thé giới dwong dai, người dich: TS. Nguyễn Sỹ Dũng, Th.
Nguyễn Đức Lam, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh. 10 Ở các quốc gia trong hệ thống pháp luật Common Law, án lệ được coi là nguồn pháp luật chính thức buộc các Tham phán phải xem xét áp dụng các phán quyết có liên quan của các Tham phán khác và ràng buộc bởi cách giải thích pháp luật đã được đưa ra trước đó. Tất cả các bản án ở các quốc gia này đều có cơ hội trở thành án lệ khi trong quá trình thực hiện hoạt động xét xử, nếu Tòa án viện dẫn và áp dụng một phán quyết tổn tại trước đó dé làm căn cứ giải quyết vụ việc thì bản án, quyết định được viện dẫn đó sẽ trở thành án lệ cho các vụ việc kiện tụng sau nếu các tình tiết tương tự lại xuất hiện.
Việc xuất bản án lệ cũng không phải là một “trách nhiệm pháp lý” của bất kỳ một cơ quan nhà nước nào, mà chỉ là một tập hợp đưới dạng sách và được sử dụng để chuẩn bị với những tinh tiết tương tự. Án lệ trong hệ thống pháp luật Common Law là nguồn luật chủ yếu, quan trọng được các Tham phán sử dung để giải quyết các tranh chấp có tính chất tương tự với tính huống của án lệ. Nhìn chung, án lệ đã trở thành nguyên tắc tố tụng yêu cầu các bản án sắp được tuyên không được trái với những bản án của Tòa án cùng cấp và Tòa án cấp trên trước đó với các tinh tiết, tính chất của vụ việc được đánh giá là giống hoặc tương tự với nhau. Ấn lệ ở các nước thuộc hệ thong pháp luật Civil Law Hé théng Civil Law hay còn gọi là hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, được xây dung trên nên tảng của Luật La Mã nên chịu anh hưởng sâu sắc của Luật La Mã.
Đây là hệ thống luật coi trọng văn bản quy phạm pháp luật nên án lệ hầu như không được coi là nguồn chính thức của pháp luật. Civil Law là đòng họ pháp luật có trình độ pháp điển hoá cao nhất trên thế giới. Các quốc gia thuộc hệ thống pháp luật này đã xây dựng được khá nhiều bộ luật trên các lĩnh vực khác nhau, ví dụ, Pháp đã xây dựng được tới hơn 40 bộ luật. Ngày nay, với sự hội nhập quốc tế và giao thoa văn hóa giữa các quốc gia, án lệ ngày càng được coi trọng và đần được công nhận ở các quốc gia trong hệ thống pháp luật Civil Law.
Tuy nhiên, nhìn chung, vai trò của án lệ vẫn không được coi trọng bằng các văn bản quy phạm pháp luật. Điển hình tại Pháp và Đức, án lệ không được 11 thừa nhận là một nguồn pháp luật chính thức nên không đòi hỏi các Tòa án bắt buộc phải tuân theo mà chỉ mang giá trị tham khảo, bé sung cho luật thành văn. Tuy nhiên, không thê phủ nhận vai trò của án lệ đối với hệ thống pháp luật của các quốc gia theo hệ thống Civil Law khi mà án lệ đã góp phan bổ sung, khắc phục được phần lớn những lỗ hồng, thiếu sót trong các văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có cả Hiến pháp. Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, tồn tại những quan điểm, trường phái trái ngược nhau về việc thừa nhận án lệ là một nguồn pháp luật chính thức.
Mặc dù không được chính thức thừa nhận nhưng án lệ lại được công nhận thông qua sự im lặng và không tuyên bố với ngụ ý án lệ là luật. Quan niệm về án lệ ở Liệt Nam Ở Việt Nam, án lệ vừa mới được công nhận trở thành nguồn của pháp luật vào năm 2014. Tuy nhiên, án lệ đã xuất hiện ở Việt Nam tir rất lâu đời và được thé hiện trong rất nhiều công trình nghiên cứu cũng như trong các giáo trình của các cơ sở đào tạo pháp luật uy tín, nỗi tiếng. Theo quan điểm của GS.
Vũ Văn Mẫu, án lệ được hiểu là đường lối giải thích và áp đụng luật pháp của các Tòa án về một điểm pháp lý đã được coi như thành một lệ khiến các Tham phán có thé noi theo đó mà xét xử trong các trường hợp tương tự!. Trong khi, quan điểm về án lệ theo từ điển Luật học là “Bản án đã tuyên hoặc một sự giải thích, áp đụng pháp luật được coi như một tiên lệ làm cơ sở dé các thầm phan sau đó có thé áp dung trong các trường hợp tương tw’. Và một cach khái quát nhất, trong tài liệu giảng dạy của các cơ sở đào tạo luật thì “An lệ là những bản án, quyết định của chủ thé có thẩm quyền khi giải quyết các vụ việc cụ thể, được nhà nước thừa nhận có chứa đựng khuôn mẫu để giải quyết các vụ việc khác tương tụ" hoặc “T'ién lệ pháp (pháp luật tiền lệ) là các quyết định của cơ quan hành chính hoặc cơ quan toa án được nhà nước thừa nhận như là khuôn mẫu có giá trị pháp lý dé giải quyết những trường hop tương tự ””. 4 Vũ Văn Mẫu, Pháp luật thông khảo, tập 1, Sài Gòn, 1974, tr.108 5 Bộ Tư pháp, Viện Khoa học pháp ly, Tir điển Luật học, Nxb.
Từ điển Bách khoa — Nxb. 5 Giáo trình Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2022, tr.288 7 Giáo trình Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, Đại học Quốc gia Ha Nội — 2005, tr.308 12 Tại Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP do Hội đồng Thâm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành ngày 18/06/2019 Về quy trình lựa chọn, công bố và áp đụng án lệ có đưa ra định nghĩa về án lệ như sau: “An lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Tham phán Toa án nhân dan tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ dé các Tòa án nghiên cứu, áp dung trong xét xử: ” Dù tổn tại nhiều cách hiểu không hoàn toàn giống nhau về án lệ nhưng tựu chung lại án lệ có thé được hiểu là những bản án, quyết định của co quan Tòa án khi giải quyết vụ việc cụ thể được nhà nước thừa nhận chứa đựng khuôn mẫu để giải quyết các vụ việc về sau có tính chất tương tự. Khái niệm, ý nghĩa của áp dụng án lệ 1. Khái niệm áp dung an lệ Hiện nay, hầu hết pháp luật của các quốc gia trên thế giới đều được thể hiện dưới ba hình thức đó là tập quán pháp, tiền lệ pháp (án lệ) và văn bản quy phạm pháp luật.
Chính vì vậy, có thể thấy rằng hoạt động áp dụng án lệ là một hình thức của hoạt động áp dụng pháp luật. Trong khoa học pháp lý, phần lớn các nhà khoa học và các nhà chuyên môn chỉ tập trung chủ yếu tìm hiểu, nghiên cứu về án lệ nói chung chứ chưa thực sự đi sâu vào tìm hiểu về vấn dé áp dụng án lệ. Theo đó, hiện có rất it những khái niệm về áp dụng án lệ được các nhà nghiên cứu đưa ra. Thậm chí, tại Việt Nam hiện nay chưa có định nghĩa chính thức về áp dụng án lệ nên cần phải nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu, giáo trình của các cơ sở đào tạo pháp luật uy tín trong nước.
Giáo trình Lí luận chung về nhà nước và pháp luật — Trường Dai học Luật Ha Nội chưa đưa ra khái niệm cụ thể về áp dụng án lệ mà chỉ định nghĩa khái niệm áp dụng pháp luật như sau: “Ap dung pháp luật là hoạt động do các chủ thé có thẩm quyền nhằm ca biệt hoá quy phạm pháp luật thành quyên, nghĩa vụ, trách nhiệm cụ thể, đối với cá nhân, tổ chức trong trường hợp cụ thé”. Có thé thay, định nghĩa áp dụng pháp luật của trường Đại học Luật Hà Nội có xu hướng thiên về hoạt động áp dụng các quy phạm pháp luật pháp luật thành văn. Về bản chất thì hoạt động áp dụng án lệ cũng chính là hoạt động áp dụng pháp luật nhưng hình thức pháp luật được thé 13 hiện trong trường hợp áp dụng án lệ ton tại dưới hình thức là án lệ.