Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về án lệ và vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đại - Chương 2: Thực tiễn công nhận và áp dụng án lệ ở một số quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam - Chương 3: Quan điểm và những giải pháp, kiến nghị và định hướng phát triển án lệ ở Việt Nam 8 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ ÁN LỆ VÀ VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.Những vấn đề lý luận chung về án lệ 1.Bản chất và những đặc điểm cơ bản của án lệ Theo Từ điển Luật học Anh thì án lệ được hiểu là: “Bản án hoặc quyết định được nêu ra để chứng minh cho một quyết định trong một vụ việc gần tương tự sau đó” [46]. Theo quan điểm của các nhà luật học theo hệ luật Anh - Mỹ (Anglo – Sacxon), thì án lệ được hiểu theo hai nghĩa. Theo nghĩa hẹp, án lệ bao gồm toàn bộ các quyết định, bản án được tuyên bố bởi tòa án và có giá trị như nguồn luật, đưa ra những nguyên tắc, nền tảng áp dụng cho các vụ việc xảy ra tương tự sau này, hay là cách thức sử dụng các nguyên tắc có sẵn như là những căn cứ áp dụng để quyết định các vụ việc xảy ra trong tương lai. Còn theo nghĩa rộng, án lệ là nguyên tắc bắt buộc đòi hỏi thẩm phán trong hệ thống các cơ quan Toà án khi xét xử một vụ việc cụ thể cần phải căn cứ ngay vào các bản án, các vụ việc trước đó, đặc biệt là các phán quyết của các Tòa cấp cao (Hight Court), Tòa phúc thẩm (Court of Appeal) và Tòa án tối cao (Supreme Court) hay là những nguyên tắc không theo luật định được đưa ra từ các quyết định tư pháp, hay là hệ thống những nguyên tắc bất thành văn đã được công nhận và hình thành thông qua các quyết định của Tòa án [ ].
Theo Từ điển Luật học Mỹ thì án lệ được hiểu là: "Một quyết định xét xử mà ở đó tạo ra một quy tắc với vai trò là điểm quy chiếu để quyết định những vụ án sau này có cùng tình tiết hoặc vấn đề pháp lý" [91]. Án lệ (tiếng Pháp-Jurisprudence) được hiểu là: Đường lối giải thích và áp dụng luật pháp của các tòa án về một điểm pháp lý, đường lối này đã được coi như một tiền lệ, khiến các thẩm phán sau đó có thể noi theo trong các trường hợp tương tự. Xử theo án lệ là việc tòa cấp dưới vận dụng các phán 9 z quyết có từ trước của tòa cấp trên để đưa ra một phán quyết mới tương tự trong một vụ việc tương tự[1] Cơ sở hình thành án lệ chính là những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật thành văn. Khi có những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật, tòa án sẽ viện dẫn những căn cứ pháp luật được coi là hợp lý để đưa ra một phán quyết có tính đột phá và bản án này sẽ được tòa án tối cao công bố là án lệ để áp dụng chung cho các trường hợp tương tự do khiếm khuyết quy phạm hoặc chưa có dẫn chiếu quy phạm rõ ràng.
Ở các nước thông luật, án lệ là một trong những nguồn luật chính thức và quan trọng trong hệ thống pháp luật của quốc gia và được áp dụng rộng rãi. Theo đó, những bản án, quyết định giải quyết vụ việc trong các tập san án lệ trở thành khuôn mẫu, trở thành cơ sở để tòa đưa ra phán quyết trong những vụ việc có tình tiết, vấn đề tương tự sau đó[1]. Như vậy, án lệ có thể hiểu là một vụ việc đã được xét xử hoặc quyết định của toà án được xem như sự cung cấp quy định hoặc quyền lực cho quyết định của một vụ việc giống hoặc tương tự xảy ra về sau, hoặc cho một vấn đề tương tự của pháp luật, hoặc khi các sự kiện là khác nhau thì nguyên tắc chi phối vụ việc đầu tiên có thể áp dụng được cho các sự kiện khác nhau chút ít. Một án lệ có thể là một bản án, quyết định của toà án chứa đựng trong nó một nguyên tắc, nguyên lý cơ bản giống như mẫu mà phần có căn cứ đích xác của nó thường được gọi là nguyên tắc pháp lý cho một phán quyết trong một trường hợp cụ thể.
Một quyết định cụ thể là bắt buộc đối với các bên, nhưng nó là bản tóm tắt của nguyên tắc pháp lý cho một phán quyết trong một trường hợp cụ thể mà chỉ có nó có hiệu lực pháp luật. Qua việc xem xét các khái niệm và các nội dung được phân tích ở trên có thể thấy rằng, quan niệm về án lệ ở các quốc gia khác nhau và các hệ thống pháp luật khác nhau là không giống nhau. Nhưng nhìn chung, chúng đều có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, án lệ trước hết phải là bản án, quyết định của tòa án, nhưng 10 z không phải là mọi bản án, quyết định của tòa án mà chỉ những bản án, quyết định nào chứa đựng cách thức, quan điểm chung được tòa án sử dụng trong việc giải quyết vấn đề pháp luật trong chính các bản án, quyết định đó. Thứ hai, một bản án, quyết định của tòa án chỉ có thể được coi là án lệ khi mà giải pháp trong bản án, quyết định đó được sử dụng lặp đi lặp lại để giải quyết các vụ án, vụ việc tương tự nhằm tạo ra cái gọi là tiền lệ.
Tuy nhiên, tính "tiền lệ" này cũng không được hiểu thống nhất trong các quốc gia và hệ thống pháp luật khác nhau. Thông thường, ở những nước có khuynh hướng theo hệ thống pháp luật Civil Law thì "tiền lệ" này chỉ mang tính hướng dẫn, khuyến cáo, thuyết phục các tòa cấp dưới chứ không có hiệu lực bắt buộc như trong những nước có khuynh hướng theo Hệ thống pháp luật Common Law. Thứ ba, bản án, quyết định là có giá trị án lệ phải là cơ sở cho tòa án cấp dưới vận dụng khi xét xử một vụ án, vụ việc tương tự. Tính tương tự ở đây được hiểu là tương tự nhau về tình tiết, sự kiện cơ bản và tương tự về vấn đề pháp lý.
Từ những nghiên cứu nói trên, có thể đưa ra khái niệm án lệ như sau: Án lệ là bản án, quyết định của Tòa án chứa đựng cách thức áp dụng pháp luật được tòa án sau đó vận dụng một cách chủ động hoặc bị động để giải quyết vụ án, vụ việc có nội dung tương tự. Một số quan niệm phổ biến về án lệ trong hệ thống thông luật và hệ thống dân luật thành văn 1.Một số quan niệm về án lệ ở các nước thông luật Thuật ngữ “Common Law system” là một thuật ngữ chung đề cập đến những hệ thống pháp luật trong đó bao gồm hệ thống pháp luật của nước Anh và những hệ thống pháp luật bị ảnh hưởng một cách rõ nét bởi pháp luật nước Anh như: hệ thống pháp luật Mĩ, Úc,…Lý luận về án lệ đã được đề cập bởi các nhà luật học trong suốt quá trình phát triển của hệ thống pháp luật Common Law. Đó là các tên tuổi như: Coke, Hale, Hobbes and Bentham,… được phân 11 z chia thành các trường phái quan điểm về án lệ trong truyền thống pháp luật Common Law. Một là, khái niệm truyền thống về án lệ đã được giới thiệu bởi các luật gia nổi tiếng nhu Davies và Coke trong thế kỷ XVII và Blackstone trong thế kỷ XVIII.
Qua đó, khái niệm về truyền thống án lệ có thể được miêu tả như sau: (1) Án lệ là những quyết định (đã được tuyên bởi tòa án) có quyền uy bởi được quyết định và giải quyết bởi thẩm phán và nó có vị trí trong nhận thức thực tiễn pháp luật. (2) Án lệ không phải là các quy phạm pháp luật nhưng án lệ làm sáng tỏ những câu hỏi về pháp luật. Án lệ đống vai trò như là phương tiện để thẩm phán vụ việc trong các vụ việc xảy ra sau đó. Những thẩm phán có thể dựa vào các án lệ trước đây để đưa ra quyết định trong vụ việc hiện thời.
Khái niệm truyền thống về án lệ đã đòi hỏi về tính quyền uy của án lệ nhưng không giải thích vì sao án lệ có giá trị bắt buộc đối với các vụ việc nảy sinh sau đó. Nó được giải thích một cách đơn giản là những vấn đề làm cơ sở cho các quyết định trong bản án và nó đã tạo cho các quyết định này có tính quyền uy[83]. Hai là, lý luận của chủ nghĩa pháp luật thực chứng về án lệ: khẳng định đơn giản rằng sự miêu tả về pháp luật là sự cần thiết khách quan và nhiệm vụ đó cần phải giải quyết câu hỏi pháp luật là gì và nó tách biệt với những loại quy phạm nào. Thomas Hobbes (1588-1679) là một trong những học giả tiêu biểu về chủ nghĩa pháp luật thực chứng, mặc dù không chú ý đến khái niệm về án lệ nhưng đã giải thích vì sao án lệ có vai trò như là luật[53, tr.
Jeremy Bentham (1748-1832) cho rằng trong một chừng mực nào đó thì án lệ cũng tạo ra những ảnh hưởng đến pháp luật. Các nguyên tắc pháp luật dưới dạng án lệ phải rút ra trên cơ sở những vụ việc cụ thể thông qua quá trình trừu tượng hóa[53,tr. Trên cơ sở lý luận về khái niệm thông luật và hình thức thể hiện của nó, các học giả của chủ nghĩa pháp luật thực chứng đã đưa ra khái niệm về án lệ hiểu theo nghĩa chung nhất thì án lệ là một hình thức pháp luật nó chứa đựng 12 z các nguyên tắc pháp luật được hình thành từ những quyết định của thẩm phán qua những vụ án cụ thể. Những nguyên tắc pháp luật trong các án lệ có tính quyền uy của nó.
Bởi án lệ là cơ sở cho việc giải quyết các vụ việc nảy sinh sau này. Hơn nữa, án lệ còn là cơ sở cho việc tạo lập tính chắc chắn trong pháp luật và khả năng dự đoán tính đúng sai của các quan hệ pháp luật nảy sinh trong thực tiễn, nó góp phần định hướng của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật trong những vụ việc tương tự như những vụ án đã được giải quyết bởi các án lệ. Ba là, chủ nghĩa pháp luật hiện thực ở Mỹ: Đề cập đến vai trò của án lệ trong pháp luật, chủ nghĩa pháp luật hiện thực nhấn mạnh việc tạo ra các quyết định của tòa án trong khía cạnh làm sao thẩm phán có thể đưa ra một phán quyết đúng [37,tr.