I. Tổng quan về luận án tiến sĩ FTU Trần Huy Đức ngành kinh tế quốc tế
Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trần Huy Đức thuộc Trường Đại học Ngoại thương, ngành Kinh tế quốc tế (mã số 931.06), thực hiện năm 2022. Đề tài tập trung nghiên cứu đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga trong bối cảnh thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh Kinh tế Á-Âu (FTA VN-EAEU). Công trình do TS. Nguyễn Quang Minh và TS. Vũ Thành Toàn hướng dẫn khoa học. Luận án xây dựng cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng hóa, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga. Nghiên cứu áp dụng các học thuyết kinh tế quốc tế cổ điển như học thuyết lợi thế tuyệt đối của A. Smith và học thuyết lợi thế so sánh của D. Ricardo để giải thích động lực xuất khẩu. FTA VN-EAEU có hiệu lực từ tháng 10 năm 2016, tạo khuôn khổ pháp lý quan trọng cho hợp tác thương mại song phương. Luận án đánh giá toàn diện thực trạng xuất khẩu, từ kim ngạch, thị phần đến cơ cấu hàng hóa.
1.1. Cơ sở lý luận về đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa
Luận án xây dựng nền tảng lý luận vững chắc về xuất khẩu hàng hóa. Hoạt động xuất khẩu phát triển tất nhiên khi phân công lao động xã hội đạt trình độ nhất định. Theo A. Smith, chuyên môn hóa sản xuất tạo ra khối lượng hàng hóa vượt nhu cầu trong nước. D. Ricardo bổ sung rằng quốc gia nên xuất khẩu mặt hàng có lợi thế so sánh. Các tiêu chí đánh giá xuất khẩu bao gồm kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, thị phần và cơ cấu hàng hóa. Nhân tố ảnh hưởng gồm năng lực sản xuất, chính sách thương mại, tỷ giá hối đoái và chất lượng sản phẩm.
1.2. Hiệp định thương mại tự do Việt Nam Liên minh Kinh tế Á Âu
FTA Việt Nam – Liên minh Kinh tế Á-Âu được ký kết và có hiệu lực từ tháng 10 năm 2016. Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) bao gồm Nga, Belarus, Kazakhstan, Armenia và Kyrgyzstan. Trong đó, Liên bang Nga chiếm tỷ trọng lớn nhất với 62,4% tổng kim ngạch thương mại nội khối năm 2016. Hiệp định cam kết cắt giảm thuế quan cho nhiều nhóm hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm nông sản, dệt may, giày dép và thủy sản. FTA tạo cơ hội tiếp cận thị trường hơn 180 triệu dân với tổng GDP gần 2.000 tỷ USD.
II. Phân tích thực trạng xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Liên bang Nga
Thị trường Liên bang Nga có quy mô lớn với GDP chủ yếu từ dịch vụ chiếm 63%, công nghiệp 32% và nông nghiệp 5% theo số liệu năm 2020. Nga là đối tác thương mại quan trọng, nhập khẩu 341,3 tỷ USD năm 2013, xếp hạng 22 thế giới. Các đối tác xuất khẩu chính của Nga gồm Trung Quốc (56 tỷ USD), Hà Lan (43,5 tỷ USD) và Đức (34,1 tỷ USD). Thực trạng xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Nga cho thấy kim ngạch có xu hướng tăng trưởng sau khi FTA có hiệu lực. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu chủ lực gồm điện tử, dệt may, nông sản, thủy sản và giày dép. Tuy nhiên, thị phần hàng hóa Việt Nam tại thị trường Nga còn hạn chế so với các đối thủ cạnh tranh như Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ. Một số mặt hàng đạt kết quả tích cực nhờ ưu đãi thuế quan từ FTA. Song vẫn tồn tại nhiều rào cản về tiêu chuẩn kỹ thuật, logistics và thanh toán quốc tế.
2.1. Kết quả đạt được trong xuất khẩu sang thị trường Liên bang Nga
Sau khi FTA VN-EAEU có hiệu lực, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Liên bang Nga tăng trưởng đáng kể. Các mặt hàng nông sản, thủy sản và dệt may được hưởng ưu đãi thuế quan rõ rệt. Điện thoại di động và linh kiện điện tử trở thành nhóm hàng xuất khẩu chủ lực. Thị phần hàng hóa Việt Nam tại Nga từng bước cải thiện. Hiệp định giúp đa dạng hóa cơ cấu hàng hóa xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào thị trường truyền thống. Doanh nghiệp Việt Nam tận dụng hiệu quả quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi.
2.2. Hạn chế và thách thức trong hoạt động xuất khẩu
Bên cạnh kết quả đạt được, xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Nga đối mặt nhiều thách thức. Khoảng cách địa lý lớn导致 chi phí logistics cao, thời gian vận chuyển dài. Rào cản ngôn ngữ và khác biệt văn hóa kinh doanh gây khó khăn cho doanh nghiệp. Tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định kiểm dịch nghiêm ngặt của Nga đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nâng cấp. Phương thức thanh toán còn phức tạp do ảnh hưởng trừng phạt quốc tế. Năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam chưa cao so với đối thủ từ Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ.
III. Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Liên bang Nga
Luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga. Giải pháp tập trung vào ba nhóm chính: nâng cao năng lực cạnh tranh sản phẩm, hoàn thiện chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và tận dụng hiệu quả cam kết FTA. Về phía doanh nghiệp, cần đầu tư nâng cấp công nghệ sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của Liên bang Nga. Đào tạo nguồn nhân lực am hiểu thị trường Nga, xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối bền vững. Về phía Nhà nước, cần hoàn thiện cơ chế hỗ trợ thông tin thị trường, xúc tiến thương mại chuyên sâu. Phát triển logistics đa phương thức kết nối Việt Nam với Liên bang Nga. Giải quyết vướng mắc về thanh toán quốc tế, tận dụng cơ chế thanh toán bằng đồng nội tệ. Hợp tác liên kết chuỗi cung ứng giữa doanh nghiệp hai nước nhằm giảm chi phí và tăng hiệu quả cạnh tranh.
3.1. Nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa xuất khẩu
Doanh nghiệp Việt Nam cần tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định kiểm dịch của Liên bang Nga. Đầu tư công nghệ chế biến sâu, tăng giá trị gia tăng cho hàng hóa xuất khẩu. Xây dựng thương hiệu mạnh, tạo dựng uy tín trên thị trường quốc tế. Đa dạng hóa sản phẩm phù hợp với thị hiếu tiêu dùng Nga. Áp dụng hệ thống quản lý chất lượng quốc tế như ISO, HACCP. Phát triển sản phẩm xanh, thân thiện môi trường để đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững tại Nga.
3.2. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và tận dụng ưu đãi FTA
Chính phủ cần xây dựng cơ chế hỗ trợ thông tin thị trường Nga kịp thời, chính xác cho doanh nghiệp. Tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại chuyên ngành tại Liên bang Nga. Phát triển hạ tầng logistics, giảm chi phí vận chuyển hàng hóa sang thị trường Nga. Đào tạo nguồn nhân lực xuất khẩu am hiểu pháp luật và văn hóa kinh doanh Nga. Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận vốn ưu đãi để đầu tư sản xuất xuất khẩu. Tận dụng tối đa cam kết cắt giảm thuế quan trong FTA VN-EAEU để tăng lợi thế cạnh tranh.
IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của luận án tiến sĩ FTU
Luận án tiến sĩ của Trần Huy Đức tại Trường Đại học Ngoại thương đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn toàn diện về hoạt động xuất khẩu trong bối cảnh FTA VN-EAEU. Luận án khẳng định hiệp định tạo động lực quan trọng cho thương mại song phương, đặc biệt trong các lĩnh vực nông sản, thủy sản và dệt may. Hệ thống giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao, áp dụng được cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Ứng dụng thực tiễn của luận án bao gồm cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược xuất khẩu hiệu quả. Nghiên cứu cũng đóng góp vào kho tàng học thuật về kinh tế quốc tế và hội nhập thương mại. Các kết luận của luận án có giá trị tham khảo cho các nghiên cứu liên quan đến xuất khẩu sang thị trường EAEU nói chung.
4.2. Ứng dụng thực tiễn và khuyến nghị chính sách
Kết quả luận án có giá trị ứng dụng cao trong thực tiễn quản lý và kinh doanh. Doanh nghiệp xuất khẩu có thể sử dụng phân tích thị trường để xây dựng chiến lược tiếp cận Liên bang Nga. Cơ quan nhà nước tham khảo khuyến nghị để hoàn thiện chính sách hỗ trợ thương mại. Các giải pháp logistics và thanh toán quốc tế giúp giải quyết vướng thức thực tế. Khuyến nghị phát triển sản phẩm phù hợp thị hiếu Nga giúp doanh nghiệp tăng khả năng cạnh tranh. Nghiên cứu cũng hữu ích cho đào tạo nguồn nhân lực xuất nhập khẩu tại các trường đại học.
