Bài giảng Toán cao cấp 1 - TS. Trần Văn Sự - Trường Đại học Quảng Nam

Tài liệu nghiên cứu 0233 toán cao cấp 1 trần văn sự luận văn đh quảng nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về toán học.

• Trường học: Đại Học Quảng Nam
• Chuyên ngành: Toán Cao Cấp 1
• Đề tài: Toán Cao Cấp 1 Trần Văn Sự Luận Văn ĐH Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Địa điểm: Quảng Nam

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI HẠN HÀM SỐ MỘT BIẾN SỐ
• 1.1. Hàm số một biến số
• 1.1.1. Định nghĩa hàm số
• 1.1.2. Hàm số chẵn, hàm số lẻ, hàm số tuần hoàn, hàm số bị chặn
• 1.1.3. Hàm số hợp
• 1.1.4. Hàm số ngược và đồ thị của hàm số ngược
• 1.1.5. Hàm ẩn
• 1.1.6. Các hàm số sơ cấp cơ bản
• 1.1.6.1. Hàm luỹ thừa
• 1.1.6.2. Hàm số mũ
• 1.1.6.3. Hàm số logarit
• 1.1.6.4. Hàm số lượng giác
• 1.1.6.5. Hàm lượng giác ngược
• 1.2. Giới hạn của hàm số một biến số
• 1.2.1. Định nghĩa giới hạn của hàm số
• 1.2.2. Giới hạn trái, giới hạn phải
• 1.2.3. Mở rộng khái niệm giới hạn
• 1.2.3.1. Giới hạn là vô cùng
• 1.2.3.2. Giới hạn ở vô cùng
• 1.2.4. Các phép toán về giới hạn
• 1.2.5. Các giới hạn cơ bản
• 1.2.6. Các ví dụ và phương pháp khử dạng vô định của hàm số
• 1.3. Vô cùng bé và vô cùng lớn
• 1.3.1. Định nghĩa vô cùng bé và vô cùng lớn
• 1.3.2. Tính chất
• 1.3.3. So sánh các vô cùng bé
• 1.3.3.1. Bậc của các vô cùng bé
• 2. CHƯƠNG 2: HÀM SỐ LIÊN TỤC
• 3. CHƯƠNG 3: PHÉP TÍNH VI PHÂN HÀM MỘT BIẾN
• 4. CHƯƠNG 4: PHÉP TÍNH TÍCH PHÂN HÀM MỘT BIẾN
• 5. CHƯƠNG 5: LÝ THUYẾT CHUỖI

Tóm tắt

I. Tổng quan tài liệu 0233 Toán Cao Cấp 1 Trần Văn Sự ĐH Quảng Nam

Tài liệu với mã hiệu 0233 Toán Cao Cấp 1 của tác giả TS. Trần Văn Sự là một bài giảng chuyên sâu, không phải một luận văn, được biên soạn dành riêng cho sinh viên ngành Công nghệ Thông tin tại Trường Đại học Quảng Nam. Nhiều sinh viên thường tìm kiếm với từ khóa "luận văn" khi cần tài liệu học thuật, tuy nhiên, đây thực chất là một giáo trình toán cao cấp 1 nền tảng, có vai trò cốt lõi trong việc xây dựng tư duy logic và cung cấp công cụ toán học cho các môn học chuyên ngành sau này. Mục tiêu chính của học phần, như tác giả đã nêu trong lời nói đầu, là trang bị những kiến thức quan trọng nhất của toán học cổ điển, bao gồm phép tính vi phân và tích phân của hàm một biến, lý thuyết chuỗi số và các ứng dụng thực tiễn. Nội dung được trình bày một cách hệ thống, đi từ lý thuyết trừu tượng đến các phương pháp và kỹ thuật tính toán cụ thể, giúp sinh viên không chỉ hiểu sâu mà còn có thể áp dụng hiệu quả. Tài liệu này là một nguồn tài liệu tham khảo không thể thiếu, có thể được tìm thấy tại thư viện số ĐH Quảng Nam, hỗ trợ đắc lực cho quá trình tự học và nghiên cứu của sinh viên.

1.1. Mục tiêu và cấu trúc của bài giảng Toán Cao Cấp 1

Mục tiêu của bài giảng Trần Văn Sự là cung cấp cho sinh viên CNTT một nền tảng vững chắc về giải tích 1. Tài liệu tập trung vào các khái niệm như giới hạn, tính liên tục, đạo hàm, và tích phân của toán giải tích hàm một biến. Cấu trúc bài giảng được chia thành 5 chương rõ ràng: Chương 1: Giới hạn hàm số một biến số; Chương 2: Hàm số liên tục; Chương 3: Phép tính vi phân hàm một biến; Chương 4: Phép tính tích phân hàm một biến; và Chương 5: Lý thuyết chuỗi. Mỗi chương đều trình bày kiến thức cơ bản, các định lý quan trọng, kỹ thuật tính toán và kèm theo nhiều ví dụ minh họa chi tiết. Cách tiếp cận này giúp sinh viên nắm bắt kiến thức một cách nhất quán và có hệ thống, là cơ sở để thực hiện các tiểu luận toán cao cấp sau này.

1.2. Vai trò của Giải tích 1 trong chương trình đào tạo tại ĐH Quảng Nam

Đối với sinh viên Khoa Khoa học Tự nhiên ĐH Quảng Nam, đặc biệt là ngành CNTT, Toán Cao Cấp 1 (hay Giải tích 1) không chỉ là một môn học đại cương. Nó là chìa khóa để tiếp cận các lĩnh vực chuyên sâu như trí tuệ nhân tạo, xử lý tín hiệu số, và đồ họa máy tính. Các khái niệm về đạo hàm, tích phân là công cụ cơ bản để xây dựng và tối ưu hóa các thuật toán. Hiểu biết về lý thuyết chuỗi, đặc biệt là chuỗi Taylor, có ứng dụng trực tiếp trong việc xấp xỉ hàm số và tính toán số. Do đó, việc nắm vững kiến thức trong tài liệu ĐH Quảng Nam này là yêu cầu bắt buộc để thành công trong các học phần tiếp theo và các đề tài nghiên cứu khoa học trong tương lai.

1.3. Hướng dẫn tìm và download luận văn pdf các tài liệu liên quan

Để tìm kiếm tài liệu này và các tài liệu liên quan khác như khóa luận tốt nghiệp toán, sinh viên nên truy cập vào hệ thống thư viện số ĐH Quảng Nam. Sử dụng các từ khóa như "Toán Cao Cấp 1", "Trần Văn Sự", hoặc mã học phần "0233" sẽ cho ra kết quả chính xác. Thông thường, các tài liệu sẽ có định dạng PDF, thuận tiện cho việc download luận văn pdf hoặc bài giảng về để lưu trữ và học tập. Ngoài bài giảng chính, thư viện số cũng cung cấp nhiều tài liệu tham khảo khác, giúp sinh viên mở rộng kiến thức và có thêm nguồn tư liệu cho việc làm bài tập và nghiên cứu.

II. Khó khăn khi học Toán Cao Cấp 1 và giải pháp từ tài liệu

Việc tiếp cận Toán Cao Cấp 1 thường đi kèm với nhiều thách thức đối với sinh viên năm nhất. Các khái niệm như giới hạn, vô cùng bé, và tính liên tục mang tính trừu tượng cao, đòi hỏi khả năng tư duy logic và phân tích sâu sắc. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ tư duy toán học phổ thông sang tư duy giải tích 1 ở bậc đại học. Một vấn đề phổ biến khác là áp dụng lý thuyết vào giải quyết bài tập, đặc biệt là các dạng toán khử vô định phức tạp hoặc các bài toán tích phân đòi hỏi nhiều kỹ thuật biến đổi. Nhận thấy những trở ngại này, bài giảng Trần Văn Sự được biên soạn với phương châm "trang bị cho sinh viên phương pháp và kỷ thuật tính toán mới để giúp cho sinh viên hiểu bài nhanh, đề ra phương pháp giải hữu hiệu". Tài liệu không chỉ trình bày lý thuyết suông mà còn tập trung vào việc phân tích các ví dụ, đưa ra các nhận xét định hướng và các kỹ thuật tính toán đã được đúc kết, giúp sinh viên vượt qua các rào cản học thuật một cách hiệu quả và hứng thú hơn với môn học.

2.1. Vượt qua sự trừu tượng của giới hạn và hàm số một biến

Chương đầu tiên của tài liệu, "Giới hạn hàm số một biến số", trực tiếp giải quyết một trong những khái niệm khó nhất. Thay vì chỉ đưa ra định nghĩa Epsilon-Delta khô khan, tài liệu sử dụng nhiều ví dụ trực quan để minh họa. Các phương pháp tính giới hạn như khử dạng vô định, sử dụng công thức L'Hopital, khai triển Taylor, và ước lượng vô cùng bé được trình bày một cách có hệ thống. Ví dụ, tài liệu nhấn mạnh: "Nếu gặp các dạng vô định ∞ - ∞, 0.∞, 1^∞ thì phải tìm cách biến đổi để khử chúng", sau đó cung cấp ngay các kỹ thuật biến đổi tương ứng. Cách tiếp cận này giúp sinh viên xây dựng một lộ trình giải quyết bài toán rõ ràng, biến khái niệm trừu tượng thành các bước thực hành cụ thể.

2.2. Nắm vững kỹ thuật tính toán vi phân và tích phân

Phép tính vi phân và tích phân là xương sống của calculus 1 lecture notes. Nhiều sinh viên có thể thuộc công thức đạo hàm, nguyên hàm nhưng lại lúng túng khi đối mặt với các hàm số phức tạp. Giáo trình toán cao cấp 1 này giải quyết vấn đề bằng cách phân loại các dạng bài tập và đưa ra phương pháp giải tương ứng cho từng loại. Ví dụ, đối với tích phân, các phương pháp đổi biến số và tích phân từng phần được giải thích cặn kẽ qua nhiều ví dụ từ cơ bản đến nâng cao. Tác giả cũng cung cấp bảng các nguyên hàm cơ bản và các mẹo tính toán nhanh, giúp sinh viên tiết kiệm thời gian và tăng độ chính xác khi làm bài.

2.3. Tiếp cận lý thuyết chuỗi và ứng dụng tìm miền hội tụ

Lý thuyết chuỗi là một chủ đề hấp dẫn nhưng cũng đầy thách thức. Tài liệu của TS. Trần Văn Sự dành riêng Chương 5 để trình bày về nội dung này, nhấn mạnh tính ứng dụng thực tế của nó. Mục tiêu của chương là "trang bị cho sinh viên các tiêu chuẩn xác định chuỗi hội tụ, tìm bán kính và miền hội tụ của chuỗi hàm, đặc biệt là chuỗi lũy thừa". Bằng cách hệ thống hóa các tiêu chuẩn hội tụ (như D'Alembert, Cauchy) và cung cấp quy trình từng bước để tìm miền hội tụ, tài liệu giúp sinh viên chinh phục một trong những phần khó nhất của chương trình học, tạo nền tảng cho các môn học về phương trình vi phân và giải tích số sau này.

III. Phương pháp tiếp cận Phép tính Vi phân trong luận văn Trần Văn Sự

Chương "Phép tính vi phân hàm một biến" trong tài liệu 0233 Toán Cao Cấp 1 Trần Văn Sự được xây dựng một cách logic, từ định nghĩa cơ bản đến các ứng dụng phức tạp. Cách tiếp cận này đảm bảo sinh viên không chỉ học thuộc công thức mà còn hiểu được bản chất của đạo hàm và vi phân. Mở đầu chương là định nghĩa đạo hàm tại một điểm, được diễn giải thông qua giới hạn của tỉ số gia: f'(x₀) = lim (Δf / Δx) khi Δx → 0. Từ đó, tài liệu làm rõ mối liên hệ mật thiết giữa sự tồn tại đạo hàm và tính liên tục của hàm số, một định lý nền tảng của giải tích. Các quy tắc tính đạo hàm cho tổng, tích, thương và hàm hợp được trình bày rõ ràng, kèm theo bảng đạo hàm của các hàm số sơ cấp cơ bản. Đặc biệt, phần đạo hàm cấp cao và công thức Leibnitz được giới thiệu để giải quyết các bài toán phức tạp hơn, thường xuất hiện trong các đề tài nghiên cứu khoa học hoặc khóa luận tốt nghiệp toán. Phương pháp trình bày khoa học này giúp sinh viên xây dựng một hệ thống kiến thức vững chắc về phép tính vi phân.

3.1. Các định lý giá trị trung bình Rolle Lagrange Cauchy

Một điểm nhấn quan trọng trong chương này là việc trình bày chi tiết các định lý về giá trị trung bình, bao gồm định lý Rolle, Lagrange và Cauchy. Đây là những công cụ lý thuyết cực kỳ mạnh, là cơ sở để chứng minh nhiều kết quả quan trọng khác trong giải tích. Tài liệu không chỉ phát biểu định lý mà còn chứng minh một cách tường minh và đưa ra các ví dụ ứng dụng, chẳng hạn như chứng minh bất đẳng thức |sinx - siny| ≤ |x - y| bằng định lý Lagrange. Việc hiểu sâu các định lý này giúp sinh viên nâng cao khả năng lập luận toán học và giải quyết các bài toán chứng minh phức tạp.

3.2. Ứng dụng quy tắc L Hospital để khử các dạng vô định

Quy tắc L'Hospital là một công cụ hiệu quả để tính giới hạn của các dạng vô định như 0/0 hoặc ∞/∞. Bài giảng Trần Văn Sự dành một mục riêng để nói về quy tắc này, dựa trên nền tảng của định lý Cauchy. Tài liệu hướng dẫn chi tiết cách áp dụng quy tắc cho các dạng vô định cơ bản và cả các dạng mở rộng như 0.∞, ∞ - ∞, 0⁰, 1^∞ thông qua các phép biến đổi logarit. Các ví dụ minh họa được lựa chọn cẩn thận, giúp sinh viên nhận diện đúng dạng vô định và áp dụng quy tắc một cách chính xác, tránh các sai lầm phổ biến.

3.3. Khai triển Taylor và ứng dụng trong tính toán xấp xỉ

Khai triển Taylor là một trong những ứng dụng quan trọng nhất của phép tính vi phân, cho phép xấp xỉ một hàm số phức tạp bằng một đa thức tại lân cận một điểm. Nội dung này, mặc dù được đề cập trong phần giới hạn, nhưng có nền tảng từ đạo hàm cấp cao. Tài liệu giải thích rõ ý nghĩa của khai triển Taylor và công thức Maclaurin (trường hợp đặc biệt khi khai triển tại x=0). Ứng dụng của nó trong việc tính gần đúng giá trị hàm số, tính giới hạn, và đánh giá sai số được nhấn mạnh, cung cấp cho sinh viên một công cụ tính toán mạnh mẽ, hữu ích trong cả lý thuyết và thực hành.

IV. Hướng dẫn học Phép tính Tích phân từ giáo trình Toán Cao Cấp 1

Phép tính tích phân, được trình bày trong Chương 4 của giáo trình toán cao cấp 1 này, được xem là phép toán ngược của phép tính vi phân. Tài liệu bắt đầu với khái niệm cơ bản nhất là nguyên hàm và tích phân bất định. Định nghĩa "hàm số F(x) là một nguyên hàm của hàm f(x) trong khoảng I nếu F'(x) = f(x) với mọi x thuộc I" được làm rõ ngay từ đầu. Từ đó, khái niệm tích phân bất định được giới thiệu là tập hợp tất cả các nguyên hàm của hàm số. Một điểm mạnh của tài liệu là cung cấp một "Bảng các nguyên hàm cơ bản" đầy đủ, giúp sinh viên tra cứu nhanh chóng và áp dụng vào bài tập. Các tính chất của tích phân bất định như tính chất tuyến tính cũng được nêu bật. Cách tiếp cận từ gốc rễ này giúp sinh viên hiểu bản chất vấn đề trước khi đi sâu vào các kỹ thuật tính toán phức tạp, tạo tiền đề vững chắc cho việc nghiên cứu các tài liệu đại số tuyến tính và giải tích phức sau này.

4.1. Kỹ thuật đổi biến số và các dạng bài tập điển hình

Phương pháp đổi biến số là một trong hai kỹ thuật tính tích phân quan trọng nhất. Tài liệu hướng dẫn chi tiết cách thực hiện phép đổi biến, dựa trên công thức ∫f(x)dx = ∫f[φ(t)]φ'(t)dt. Điểm cốt lõi là việc lựa chọn hàm x = φ(t) (hoặc t = ψ(x)) một cách hợp lý để đưa tích phân ban đầu về dạng đơn giản hơn, có trong bảng nguyên hàm cơ bản. Nhiều dạng bài tập điển hình được đưa ra, ví dụ như tích phân chứa √(a² - x²), √(a² + x²), hoặc các hàm lượng giác phức tạp, cùng với gợi ý về cách đặt biến tương ứng. Việc luyện tập qua các ví dụ này giúp sinh viên hình thành kỹ năng nhận dạng và phản xạ nhanh khi giải toán.

4.2. Phương pháp tích phân từng phần và công thức truy hồi

Phương pháp tích phân từng phần, dựa trên công thức ∫udv = uv - ∫vdu, là công cụ không thể thiếu để giải quyết các tích phân có dạng tích của hai loại hàm khác nhau (ví dụ: đa thức nhân logarit, đa thức nhân lượng giác). Tài liệu tham khảo này chỉ rõ cách đặt u và dv theo quy tắc ưu tiên (logarit, đa thức, lượng giác, mũ) để việc tính toán trở nên đơn giản nhất. Ngoài ra, phương pháp này còn được ứng dụng để xây dựng các công thức truy hồi, giúp tính các tích phân dạng I_n = ∫f(x, n)dx một cách hiệu quả, một kỹ năng quan trọng cho các bài toán nâng cao và tiểu luận toán cao cấp.

4.3. Ứng dụng tích phân trong hình học và vật lý

Mục đích cuối cùng của việc học tích phân không chỉ dừng lại ở việc tính toán. Lời nói đầu của tài liệu đã nhấn mạnh các ứng dụng quan trọng như "tính diện tích hình phẳng có hình dạng phức tạp, tính thể tích vật thể tròn xoay và tính độ dài cung". Mặc dù phần bài giảng chi tiết về các ứng dụng này có thể nằm trong học phần sau (Giải tích 2), nhưng việc giới thiệu sớm giúp sinh viên thấy được giá trị thực tiễn của kiến thức. Việc hiểu cách thiết lập một bài toán thực tế (ví dụ, chia nhỏ một hình phẳng thành các hình chữ nhật vô cùng bé rồi lấy tổng) thành một biểu thức tích phân là kỹ năng tư duy quan trọng mà sinh viên cần nắm bắt.

V. Ứng dụng của Toán Cao Cấp 1 trong khóa luận tốt nghiệp CNTT

Kiến thức từ môn Toán Cao Cấp 1 không chỉ phục vụ cho việc thi qua môn mà còn là nền tảng không thể thiếu cho các đề tài nghiên cứu khoa học và khóa luận tốt nghiệp toán của sinh viên ngành Công nghệ Thông tin. Mặc dù tên gọi "Toán Cao Cấp" có vẻ xa rời với lập trình, nhưng bản chất các thuật toán phức tạp trong khoa học máy tính đều dựa trên các nguyên lý toán học chặt chẽ. Ví dụ, trong lĩnh vực học máy (Machine Learning), thuật toán tối ưu hóa Gradient Descent về cơ bản là ứng dụng của đạo hàm để tìm cực tiểu của hàm mất mát. Trong xử lý ảnh, các phép toán lọc và làm nét ảnh sử dụng các khái niệm về đạo hàm riêng (một mở rộng của đạo hàm trong giải tích hàm một biến). Do đó, việc nắm vững kiến thức từ bài giảng Trần Văn Sự sẽ mang lại lợi thế cạnh tranh rất lớn cho sinh viên khi thực hiện các dự án cuối khóa, giúp họ không chỉ sử dụng các thư viện có sẵn mà còn thực sự hiểu và cải tiến được các mô hình, thuật toán.

5.1. Nền tảng toán học cho các thuật toán Học máy và Trí tuệ nhân tạo

Học máy là một trong những hướng đi phổ biến nhất cho các khóa luận tốt nghiệp ngành CNTT. Để xây dựng một mô hình học máy, sinh viên cần hiểu rõ về hàm mất mát (loss function) và cách tối ưu nó. Phép tính vi phân cung cấp công cụ để tìm đạo hàm của hàm mất mát, từ đó cập nhật trọng số của mô hình theo hướng giảm thiểu sai số. Các khái niệm như ma trận và định thức từ đại số tuyến tính (một môn học nối tiếp) kết hợp với giải tích tạo nên nền tảng của các mạng nơ-ron sâu. Vì vậy, một nền tảng giải tích 1 vững chắc là bước khởi đầu quan trọng.

5.2. Vận dụng kiến thức giải tích trong lĩnh vực Đồ họa máy tính

Trong đồ họa máy tính, việc mô tả các đường cong và bề mặt phức tạp thường dựa vào các hàm số. Phép tính vi phân được sử dụng để tìm vector tiếp tuyến, pháp tuyến, và độ cong, những yếu tố quan trọng để xác định ánh sáng, đổ bóng và tạo ra hình ảnh chân thực. Phép tính tích phân được dùng để tính toán các thuộc tính vật lý như diện tích bề mặt, thể tích của các vật thể 3D. Sinh viên làm đề tài về lĩnh vực này sẽ phải thường xuyên sử dụng các công cụ của Toán Cao Cấp 1 để xây dựng và mô phỏng các đối tượng trong không gian ba chiều.

5.3. Mô hình hóa và mô phỏng các hệ thống trong thực tế

Nhiều đề tài nghiên cứu khoa học yêu cầu sinh viên phải xây dựng mô hình toán học để mô phỏng một hệ thống thực tế, chẳng hạn như mô hình dự báo thời tiết, mô hình lan truyền dịch bệnh, hay mô hình hóa dòng chảy lưu lượng mạng. Các mô hình này thường được biểu diễn dưới dạng các phương trình vi phân, một chủ đề nâng cao của giải tích. Để giải và phân tích các phương trình này, kiến thức về đạo hàm, tích phân, và lý thuyết chuỗi từ calculus 1 lecture notes là điều kiện tiên quyết. Khả năng chuyển đổi một vấn đề thực tế thành ngôn ngữ toán học là một kỹ năng vô giá mà môn học này mang lại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới hạn hàm số một biến số Chương 2: Hàm số liên tục Chương 3: Phép tính vi phân hàm một biến Chương 4: Phép tính tích phân hàm một biến Chương 5: Lý thuyết chuỗi Ở mỗi chương chúng tôi trình bày các nội dung kiến thức cơ bản nhất, những kết quả, kỹ thuật tính toán được rút ra từ các định lí, mệnh đề, v.; các nhận xét định hướng về các bài tập; các ví dụ giải sẵn, cùng nhiều ví dụ dành cho sinh viên tự học tự nghiên cứu. Mặc dù rất mong muốn trang bị cho sinh viên một bài giảng ngắn gọn nhưng đầy đủ vã chính xác; tuy nhiên đây là lần thứ hai biên soạn bài giảng này nên tác gid khong tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Rất mong nhận được những đóng góp ý kiến xây dựng của quý thầy/ cô trong khoa cùng các bạn sinh viên. Tác giả TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | CHUONG 1.

GIOI HAN HAM SO MOT BIEN SO Mục đích của chương này nhằm trang bị cho sinh viên CNTT các kiến thức nền tầng về phép tính giới hạn của hàm số một biến số thực bao gồm: các kiểu hàm số một biến số thực như hàm chãn, hàm lẻ, hàm tuần hoàn, ham lượng giác, hàm số hợp, hàm số ngược, ham sé an, hàm mũ, ham logarit và một số phương pháp tính giới han như phương pháp khử các dạng vô định, công thức L'Hopital, khai triển Taylor, ước lượng vô củng bé, vô cùng lớn. HAMSO MOT BIEN SO Trong ty nhién, các đại lượng liên quan và phụ thuộc nhau. Ví dụ đoạn đường rơi Š của một vật rơi tự do không vận tốc ban đầu phụ thuộc vào thời gian tính từ lúc bắt đầu rơi theo công thức -+ gt’. Trong kinh tế ta thường thấy các biến số kinh tế phụ thuộc lẫn nhau: Sự thay đổi giá trị của biến này kéo theo sự thay đổi giá trị của biến kia theo một quy tắc tương ứng nhất định.

Chẳng hạn lượng hàng hoá àm người sản xuất muốn bán ra thị trường và lượng hàng hoá mà người mua bằng lòng mua phụ thuộc vào giá cả của thị trường. Trong toán học, người ta nghiên cứu quan hệ phụ thuộc giữa các đại lượng biến thiên, gọi là quan hệ hàm. Mục này giới thiệu hàm số một biến số thực, các hàm số sơ cấp cơ bản. Định nghĩa Cho các tập hợp X, Y cR, ánh xạ ƒ:x -»Y được gọi là một hàm số biến số thực.

Tập hợp X được gọi là miền xác định của hàm số f, thường ký hiệu 1a D(f); tap hop #f(x)cy được gọi là miền gái trị của hàm số, thường ký hiệu là Bđ). Ký hiệu: Để chỉy là hàm số của x, ta viét y = f(x) hay y = y(x) và đọc là " y bằng f của x " hay " y bằng y của x". Gia tri cha ham f(x) khi x= a, ky hiéu 1a f(a) hay f(x) và đọc là " f tại a". eu lax Sh of (ae 1+4 2 5 Vidu 1: Ch — ef) live L/00 14443 Né éu‘ (x)= =cosx cos thi Li cosx thì f[ 9x) J== COE == Ví dụ 2: Tìm miền xác định của các hàm số sau: a) y=log(cos.

Giải TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | a) Hàm số xác định với moi x ma cosx > 0. Tìm miễn giá trị của các hàm số sau: Giải a) Ta có cos3x=2~.L, Vì cos3ve[TIl] nên -1<2-L<I©I< T43 y y ỷ Mặt khác 2— cos3x > 0 nên y > 0. b) Giả sử yạ là giá trị bất kỳ thuộc miền giá trị của hàm số đã cho. Khi đó tổn tại ít 2 nhất một giá trị xe Ø(ƒ) thoả mãn y, = = © (I- y)x*=14 yy, phương trình nay x + phải có nghiém.

Néu yo = 1 thì phương trình vô nghiệm. Với x„ #1, ta có x”= wet, —3s Muốn phương trình có nghiệm ta cần cóatt 20-15 yy <1. mu Vay £(f)={y-Isy <i}. Ham sé chin, ham s61é, ham số tuần hoàn, hàm số bị chặn a) Hamsé f:X > duoc goi la ham sé chin, nếu: TS Tran Vin Su Email: vansudhgntt@ gmail.com BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | | X là tập đối xứng #C3)=7)vxex b) Hàm số ƒ :X —› & được gọi là hàm số chin, nếu: X là tập đối xứng 7C3)=-70) sex Chúý : Đề thị của hàm số chẵn nhận trục tung làm trục đối xứng.

Đề thị của hàm số lẻ nhận gốc toạ độ làm tâm đối xứng. c) Hàm số ƒ:X —› # được gọi là hàm số tuần hoàn nếu tồn tại hằng số T > 0 sao cho f&x +T) = f&), vxe X. Số T nhỏ nhất sao cho có đẳng thức này được gọi là chu kỳ của hàm số f. d) Cho ham sé y = f(x) xac dinh trén tap hợp X.

Ham sé f(x) dugc goi 1a bi chan tren néu 3M :f(x)<M, Vre X Hàm số fŒœ) được gọi là bị chặn dưới nếu 3m: ƒ (x)>m, Vxe X Ham sé fx) được gọi là bị chặn (hay giới nội nếu 3m,M ims f (x)SM, Vee X, hay tồn tại L >0: |7 (x)|<LVxe X. Hàm số hợp Định nghĩa 2. Cho X, Y,Z c & và các hàm số ø:X —› Y, ƒ :Y -> #, xét hàm số h: X —» xác định bởi h(x) = f[g(&)], xe X ; h được gọi là hàm số hợp của hàm số f và hàm số g và ký hiệulà ®= ƒ oz. Ví dụ4 : Tìm øow/ và yoo biết ø(x ,w()=2" Giải øow()=ø[w@)]=[#@)J =() =2” oø(®)=[ø(x) ]= 2 =2 3.

Hàm số ngược và đồ thị của hàm số ngược TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | a) Dinhnghia X,YCR vasonganh =f: X>Y xe y=f(x) Khi đó ứng với mỗi phần từ ye Z( ƒ)có duy nhất phần tử xe D(f) sao cho f(x) = y. Ta xác định ánh XẠ ƒ':y-»x (trong đó x xác định từ phương, y+x=/ƒ(y) trinh f(x) =y) được gọi là hàm số ngược của hàm số f và ký hiệu là ƒ. Đồ thị cuả hàm số ngược y=ƒˆ'(x) đối xứng với đồ thị hàm số y = f(x) qua đường phân giác của góc phần tư thứ nhất. Chú ý: -_ Để tìm hàm ngược của hàm sốy = f() , đầu tiên ta đổi vai trò của x cho y (nghĩa là viết x = f(y)) ; từ đẳng thức trên ta suy ra y = g(x) va day là hàm số ngược can tim.

-_Tập xác định, tập giá trị của hàm số ngược ƒ”'(+) tương ứng là tập giá trị, tập xác định của hàm số f(x). b) Cac vi du: Ví dụ 5 : Tìm hàm số ngược của hàm số y=x/~ Giải Ta cé D(f) = E(f) = [0,+00). Anh xa Ff (x)= 1a song anh nén tén tại hàm số ngược. Viết lại x=Jy > y=x°, x20.

Vay ham số y=Afx có hàm số ngược là y=x”,x>0. Để thị của hai hàm số y=x” và y=-/x, với x>0 như hình vẽ trên. ‘Vi dụ 6 : Các hàm số lượng giác ngược -_ Hàm số ngược của hàm số y = sinx ký hiệu là y = arcsinx -_ Hàm số ngược của hàm số y = cosx ký hiệu là y =arccosx -_ Hàm số ngược của hàm số y = tanx ký hiệu là y = arctanx TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | - Ham sénguoc cia ham sé y = cotx ký hiệu là y = arccotx. Ham an X,YCRÑ,F(x, y)=0, (x.y)e R<# (1) Nếu ứng với mỗi xe X, từ biểu thức (1) ta xác định được duy nhất một yeY thì ta nói biểu thức (1) xác định mệt hàm ân y đối với đối số x.

Ví dụ?7: e°y+y=0 xác định một hàm ẩn. Các hàn số sơ cấp cơ bản Các hàm số sau đây được coi là các hàm số sơ cấp cơ bản : a) Hàm luỹ thừa y=x”,œe# Miền xác định của hàm số này phụ thuộc vào ø -_ Nếu zew thìD@)=R - Néu weZ! thi Dy) =R- {0}. 1 - Nếu ø có dạng a=—, peZ. Khi đó: p chin, P peN' thi D(y)=R, ; conp lé, pe A” thì D(y) =R.

øe Zthì cũng phụ thuộc vào p chẵn hay lẻ. - Nếu ø là số vô tỷ thì quy ước chỉ xét y=x” với x>0 nếu @ > Ova Vx<0 nếu ø <0. Đồ thị của hàm số y=x”_ luôn đi qua điểm (1, 1) và đi qua gốc toa độ O(0, 0) nếu ø >0, không đi qua gốc toa độ O(0, 0) nếu ø <0. b) Ham sé mii y=a O<a4l Số a được gọi là cơ số của hàm số mũ Miền xác định của hàm số mũ là : D(y) = R Miền giá trị của hàm số mũ là : £(y) = &;.

Hàm số y=a* đồng biến khi a > 1 và nghịch ; ` biến khi 0 < a < 1. Dé thi cha ham số luôn đi qua điểm (0, 1). TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | c) Ham sé logarit y= log, x,0<a¥1 Số a được gọi là cơ số của hàm số logarit. Miền xác định của hàm số là : Đ( y) = Miền giá trị của hàm số là : E(y) =R Hàm số logarit y=log, x tăng khi a > 1 và khi đó với 0 < x <1 thì log,x < 0, voix > 1 thì log,x >0.

Hàm số logarit y =log, x giảm khi 0 <a < 1 và khi đó với 0< x<I thì log,x >0, với x> 1 thì log,x <0. Để thị của hàm số y=log,x luôn đi qua điểm (1, Ø). Hàm số ngược của hàm số y =log, x là y=a” đ) Hàm số lượng giác © y=cosx: ý Là một hàm số có miền xác định là R và miền giá trị là [-1, 1]. Dé la một hàm số c¡ tuần hoàn với chu kỳ 2z (hình bên cho ta đề thị của hàm y =cosx ứng với [~z ,z Ì).

© ye=sinx: ‘ Là một hàm số có miền xác định là R va TT miễn giá trị là [-1, 1]. Dé là một hàm số lẻ, tuần hoàn với chu kỳ 2z (hình bên cho ta đồ thị của hàm y =sinx ứng với [-z,z Ì). e y=tanx: Là một hàm số được xác định tai mọi số thực welche (ke Z), và có miễn giá trị là R. Đó là một hàm số lẻ, tuần hoàn với chu kỳ z.

(Hình vẽ TS Trần Văn Sự Email: [e-mail] BÀI GIẢNG TOAN CAO CAP | bén cho ta dé thi ham sé y = tanx ứng với khoảng ( 52) ). ® YECO(X: Là một hàm số được xác định tại mọi số thực xzkz (ke Z) và có miền giá trị là R. Đó là một hàm số lẻ, tuần hoàn với chu kỳ z. e) Ham lượng giác ngược ® YEATCCOSX: Là hàm ngược của hàmy = cosx.

Đó là hàm có miền xác định là [-1, 1] và miền giá trị la [0,2]. Ham sé y = arccosx là một hàm giảm thật sự. Nhưng nói chung arccos(cosx) #x (dấu bằng chỉ xảy ra khi 0<x<Z).