phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở pháp lý về xử lý vi phạm hành chính ở đô thị. Chƣơng 2: Thực trạng hoạt động xử lý vi phạm hành chính ở đô thị của Công an quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng. Chƣơng 3: Quan điểm và giải pháp tăng cƣờng bảo đảm xử lý vi phạm hành chính ở đô thị từ thực tiễn Công an quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH Ở ĐÔ THỊ 1.
Những vấn đề cơ bản về xử lý vi phạm hành chính ở đô thị 1. Vi phạm hành chính Để xã hội có thể ổn định và phát triển đƣợc theo đúng định hƣớng đã định, Nhà nƣớc luôn phải tác động lên các quan hệ xã hội bằng một hệ thống các quy tắc QLNN đƣợc quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật. Trên thực tế, trong đời sống xã hội luôn xảy ra tình trạng vi phạm các quy tắc QLNN. Các vi phạm đó diễn ra hàng ngày trong đời sống xã hội, từ những hành vi vi phạm nhỏ nhặt nhƣ hút thuốc nơi công cộng đến những hành vi vi phạm có tính chất, mức độ lớn hơn nhƣ điều khiển phƣơng tiện giao thông cơ giới đƣờng bộ đi vào đƣờng ngƣợc chiều, vƣợt đèn đỏ hay thậm chí lạng lách đánh võng, gây tai nạn rồi bỏ chạy.
hoặc trốn thuế. Những hành vi vi phạm các quy tắc QLNN, vi phạm pháp luật đƣợc nêu trên đây thể hiện rất đa dạng, phong phú và xảy ra trong hầu hết các lĩnh vực QLNN. Trong khoa học pháp lý, pháp luật là những quy tắc hành vi, quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, do nhà nƣớc ban hành, thừa nhận nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Hệ thống pháp luật là một chỉnh thể thống nhất, đƣợc chia thành các ngành luật, mỗi ngành luật là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh một lĩnh vực pháp luật, có đối tƣợng điều chỉnh và phƣơng pháp điều chỉnh riêng.
Mỗi ngành luật đƣợc chia thành các chế định, mỗi chế định pháp luật là một nhóm các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội gần gũi nhau, cùng tính chất. Chế định pháp luật về XLVPHC là một chế định pháp luật thuộc ngành luật hành chính, là tổng thể các quy phạm pháp luật quy định về hành vi vi phạm hành chính, các biện pháp 7 XLVPHC, thẩm quyền của các cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền trong XLVPHC, trình tự thủ tục áp dụng các biện pháp XLVPHC. Do tính đặc thù của quản lý hành chính nhà nƣớc, sự đa dạng, phức tạp của vi phạm hành chính, nên trong mọi lĩnh vực của quản lý hành chính nhà nƣớc đều có những hành vi vi phạm quy tắc quản lý hành chính nhà nƣớc. Vì vậy, chế định XLVPHC là một chế định rất lớn, bao gồm nhiều những “chế định” nhỏ, hay “tiểu chế định”, trong đó có “chế định” XLVPHC [17].
Định nghĩa vi phạm hành chính lần đầu tiên đƣợc nêu ra trong Pháp lệnh XPVPHC ngày 30/11/1989. Điều 1 Pháp lệnh này quy định: “Vi phạm hành chính là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quy tắc quản lí nhà nước mà không phải là tội phạm hình sự và theo quy định của pháp luật phải b ịxử phạt hành chính”. Định nghĩa trên cho chúng ta thấy đƣợc các dấu hiệu pháp lý cơ bản của VPHC là: chủ thể, hành vi, tính trái pháp luật của hành vi, có lỗi và bị xử phạt hành chính [14]. Pháp lệnh XLVPHC năm 1995 không trực tiếp đƣa ra định nghĩa về vi phạm hành chính nhƣng Khoản 2 Điều 1 của Pháp lệnh này đã định nghĩa vi phạm hành chính một cách gián tiếp: “Xử phạt vi phạm hành chính được áp dụng đối với cá nhân, tổ chức có hành vi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy tắc quản lý nhà nước mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính” [24].
Tại Khoản 2 Điều 1 Pháp lệnh XLVPHC năm 2002 (đƣợc sửa đổi, bổsung năm 2007 và năm 2008), vi phạm hành chính cũng đƣợc quy định một cách gián tiếp: “Xử phạt vi phạm hành chính được áp dụng đối với cá nhân, cơ quan, tổ chức (sau đây gọi chung là cá nhân, tổ chức) có hành vi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính” [25]. Tuy có sự khác nhau về cách diễn đạt, quan niệm về vi phạm hành chính trong các văn bản pháp luật nêu trên đều thống nhất về những dấu hiệu bản 8 chất của loại vi phạm pháp luật này. Khái quát những dấu hiệu bản chất đó, Khoản 1 Điều 2 Luật XLVPHC năm 2012 đã trực tiếp đƣa ra định nghĩa về vi phạm hành chính, theo đó: “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính” [22]. Tóm lại, những hành vi vi phạm pháp luật trên thể hiện rất đa dạng, phong phú, ở hầu hết các lĩnh vực của QLNN, song đều có chung một số đặc điểm sau: Một là, vi phạm hành chính là hành vi trái pháp luật, tác hại (tính nguy hiểm) do hành vi gây ra ở mức độ thấp, chƣa hoặc không cấu thành tội phạm hình sự và hành vi đó đƣợc quy định trong các văn bản pháp luật về XPVPHC.
Đây chính là dấu hiệu “pháp định” của vi phạm. Đối với một số loại vi phạm hành chính cụ thể, dấu hiệu trong mặt khách quan có tính chất phức tạp, không đơn thuần chỉ có một dấu hiệu nội dung trái pháp luật trong hành vi mà còn có thể có sự kết hợp với những yếu tố khác. Thông thƣờng, những yếu tố này có thể là thời gian, địa điểm, công cụ phƣơng tiện, hậu quả và mối quan hệ nhân quả. Hai là, vi phạm hành chính phải là hành vi có lỗi thể hiện dƣới hình thức cố ý hoặc vô ý.
Nói cách khác, ngƣời thực hiện hành vi này phải trong trạng thái có đầy đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của mình nhƣng đã vô tình, thiếu thận trọng mà không nhận thức đƣợc hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội (lỗi vô ý) hoặc nhận thức đƣợc điều đó nhƣng vẫn cố tình thực hiện (lỗi cố ý). Khi có đủ căn cứ để cho rằng chủ thể thực hiện hành vi trong tình trạng không có khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi, chúng ta có thể kết luận rằng đã không có vi phạm hành chính xảy ra. Ngoài dấu hiệu lỗi là dấu hiệu bắt buộc trong mặt chủ quan của mọi vi phạm hành chính, ở một số trƣờng hợp cụ thể, pháp luật còn xác định dấu hiệu mục đích là dấu hiệu bắt buộc của một số loại vi phạm hành chính. Luật XLVPHC hiện hành quy định tổ chức bị XPVPHC về mọi vi phạm hành 9 chính do mình gây ra.
Đồng thời, nó phải có trách nhiệm xác định lỗi của ngƣời thuộc tổ chức mình trực tiếp gây ra vi phạm hành chính trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ đƣợc giao để truy cứu trách nhiệm kỷ luật và để bồi thƣờng thiệt hại theo quy định của pháp luật. Ba là, chủ thể thực hiện hành vi vi phạm hành chính là tổ chức hoặc cá nhân có năng lực chịu trách nhiệm hành chính theo quy định của pháp luật hành chính. Đối với tổ chức, thì hành vi này đƣợc thực hiện bởi cá nhân nhƣng dƣới danh nghĩa tổ chức (do tổ chức giao, phân công hoặc thực hiện hành vi nhân danh tổ chức đó). Các chủ thể thực hiện hành vi vi phạm hành chính là tổ chức hoặc cá nhân có năng lực chịu trách nhiệm hành chính.
Ngƣời từ đủ 14 tuổi đến dƣới 16 tuổi bị XPVPHC về vi phạm hành chính do cố ý. Nhƣ vậy, khi xác định ngƣời ở độ tuổi này có vi phạm hành chính hay không cần xác định yếu tố lỗi trong mặt chủ quan của họ. Luật XLVPHC hiện hành không định nghĩa thế nào là lỗi cố ý hoặc vô ý trong vi phạm hành chính. Tuy nhiên, nhƣ đã phân tích ở trên, thông thƣờng ngƣời thực hiện hành vi với lỗi cố ý là ngƣời nhận thức đƣợc hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, bị pháp luật cấm đoán nhƣng vẫn cố tình thực hiện.
Ngƣời từ đủ 16 tuổi trở lên bị XPVPHC về mọi vi phạm hành chính (vi phạm do lỗi cố ý hay vô ý). Tổ chức là chủ thể vi phạm hành chính, là cơ quan Nhà nƣớc, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân và tổ chức khác đƣợc thành lập theo quy định của pháp luật. Tổ chức, cá nhân nƣớc ngoài cũng là chủ thể vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật Việt Nam, trừ trƣờng hợp điều ƣớc quốc tế mà Việt Nam ký kết, gia nhập có quy định khác. Bốn là, vi phạm hành chính cũng nhƣ mọi hành vi vi phạm pháp luật khác đều xâm hại đến các quan hệ xã hội đƣợc pháp luật bảo vệ.
Nói cách 10 khác, khách thể của quan hệ hành chính là quan hệ xã hội về QLNN trong các lĩnh vực bị hành vi vi phạm xâm hại. Xử lý vi phạm hành chính Xử lý vi phạm hành chính bao gồm xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp xử lý hành chính. * Xử phạt vi phạm hành chính Xử phạt vi hành chính thực chất là một loại hoạt động quản lý hành chính Nhà nƣớc. Đó là loại hoạt động đặc biệt và rất phức tạp bao gồm một loạt các hành vi cụ thể liên quan mật thiết với nhau nhƣ phân tích, đánh giá tính chất, mức độ của vi phạm hành chính, xác định thẩm quyền xử phạt, đối chiếu với quy định của pháp luật, áp dụng hình thức và mức phạt và ra quyết định xử phạt hành chính.
XPVPHC là hoạt động của các chủ thể có thẩm quyền nhân danh Nhà nƣớc, căn cứ vào các quy định pháp luật hiện hành áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm hành chính.