Chương I XÃ HỘI HỌC THANH NIÊN - ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ THỰC TIÊN XÃ HỘI 1. Một sự thách thức đối với xã hội học Có thể coi những nghiên cứu chuyên biệt về thanh niên là một trong những lĩnh vực nghiên cưú mới mẻ nhất trong xã hội học. Khi gọi tên cái ngành khoa bọc mới mẻ của mình là sociology (xã hội học), A. Comte cũng chưa hình dung hết được cái đối tượng nghiên cứu của ngành học này lại rộng lớn đến mức nào.
Va lại, so với những phong trào xã hội đã hình thành trong thời điểm đó, thanh niên và phong trào thanh niên chưa có được một dấu ấn đặc biệt nào khiến A. Comte phải thực sự chú ý để hình dung ra một chuyên ngành xã hội học riêng về đối tượng này. Nhưng ngay từ cuối thế kỷ XIX, thanh niên và các hoạt động tập thể có tổ chức đầu tiên của thanh niên đã bắt đầu có được sự chú ý của xã hội. Sự có mặt của các nhóm thanh niên trong phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân, sự năng động và xung kích của họ trước những vấn đề kinh tế, chính trị và thời cuộc của xã hội hiện đại 23 đã báo trước về sự xuất hiện của một lực lượng xã hội mới mẻ và có tổ chức- lực lượng đại điện cho những người trẻ tuổi.
Các hội đoàn đầu tiên tập hợp những thanh thiếu niên đồng trang lứa với những bộ đồng phục theo kiểu quân sự, được thành lập, có cương lĩnh và quy mô hoạt động đáng kể khiến người ta bắt đầu không thể xem nhẹ cái nhóm nhân khẩu thường bị coi là “miệng còn hôi sữa” này được nữa. Những nhà chính trị mẫn cảm cũng bắt đầu nhìn thấy ở thanh niên một nguồn lực chính trị rộng lớn và mạnh mẽ, hình dung được rằng nếu được tổ chức tốt thì cái đám con trẻ “khó bảo” này, đến một lúc nào đó có thể làm đảo lộn mọi trật tự của xã hội đương thời. Thanh niên cũng bắt đầu tham gia vào mọi lĩnh vực của đời sống chính trị xã hội, có mặt trong hầu hết các đảng phái chính trị, trong các hội đoàn tôn giáo, nghề nghiệp, cộng đồng phường xã.và họ cũng bắt đầu gây được sự chú ý của các nhà khoa học xã hội. | Vào những năm hai mươi của thế kỷ XX, những nghiên cứu đầu tiên về thanh niên bắt đầu xuất hiện cùng với tên tuổi của những nhà xã hội học, tâm lý học nổi tiếng nhu Charlotte Buhler, Eduard Spranger, Hildegard Hetzer.
Tuy nhiên, nhà xã hội học đầu tiên có ý tưởng nghiên cứu nghiêm túc về thanh niên là Siegfried Bernfeld. Ông đã tập hợp các vấn đề lý luận và thực nghiệm, các tư liệu khoa học thành một hệ thống về đối tượng thanh niên và dựng lên một viện nghiên cứu khoa học về thanh niên gọi tên là Viện Nghiên cứu tâm lý học và xã hội học thanh niên (1914-1915). Đây có thể được coi 24 là viện nghiên cứu khoa học đầu tiên lấy thanh niên làm đối tượng nghiên cứu. Bernfeld cũng có thể là nhà khoa học đầu tiên dùng thuật ngữ xố hội học thanh niên trong nghiên cứu.
Trước chiến tranh thế giới lần thứ hai, vào năm 1928, nhà xã hội học Đức nổi tiếng, giáo sư K. Mannhein cũng là một trong những người đầu tiên tổ chức các cuộc hội thảo và tranh luận khoa học riêng biệt về thanh niên, đặc biệt là thanh niên công nhân xung quanh mảng chủ đề nghiên cứu về sự biến đổi của các thế hệ và biến đổi của thanh niên. Các biến đổi nói trên được nghiên cứu gắn liền với những biến đổi của xã hội trong quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá. Một trong những nhóm nghiên cứu xã hội học nổi tiếng có tên là “lrường phái Viên” gồm có H.
Hedzer, Paul Lazarsfeld và những người khác cũng dành nhiều công sức để nghiên cứu về môi trường và hoàn cảnh sống của trẻ em và vị thành miên trong xã hội. Walter Hofmanmn thì nghiên cứu về vấn đề đào tạo nghề cho thanh thiếu niên. Những công trình nghiên cứu kể trên được xem là những nốt nhạc dạo đầu cho một xu hướng nghiên cứu về xã hội học thanh niên mà sẽ được triển khai khá mạnh mế sau này. Ngoài một số công trình nghiên cứu có tính khơi mào như trên, thì có thể nói, đến trước những thập kỷ sáu mươi, dường như thanh niên vẫn chưa được các nhà xã hội học chú ý nhiều, chưa trở thành một đối tượng nghiên cứu riêng biệt.
Cái viện nghiên cứu xã hội học thanh niên của 5. Bernfeld được thành lập từ rất sớm đó, sau cũng chìm 25 lặn mất tăm trong sóng gió dữ dội của hai cuộc chiến tranh thế giới và vô vàn những chủ để nghiên cứu nổi cộm khác của xã hội. Có lẽ phải đợi đến sự xuất hiện của những nhóm híppi đầu tiên với những đám người râu tóc rối bù, quần áo loè loẹt và bẩn thỉu, những chàng trai, cô gái ốm nhom vì ma tuý, tình dục và một thứ “rock music” dinh tai nhifc óc, đang muốn đập phá điên cuồng mọi thứ chuẩn mực của xã hội đương thời, các nhà xã hội học và khoa học xã hội mới gặp phải một cú "shoek" thực sự. Chính thanh niên đã buộc các nhà nghiên cứu xã hội học vốn nhạy cảm phải thức tỉnh, nhận ra những thiếu hụt trong tư duy của mình và phải hướng sự chú ý đặc biệt đến họ.
Cũng chính thanh niên và những thực tế nghiên cứu thanh niên đã lại làm cho các nhà xã hội học thấy rằng họ càng nghiên cứu nhiều về thanh niên bao nhiêu, thì phạm vi vấn đề nghiên cứu càng trở nên phức tạp bấy nhiêu. Thanh niên hoá ra lại là một kho tàng những chủ đề nghiên cứu bất tận, một đối tượng nghiên cứu dễ làm nản lòng những nhà nghiên cứu thiếu kiên nhãn và hay định kiến. Thanh niên cuối cùng thì cũng đã dạy kiến thức và kinh nghiệm cho các nhà xã hội học, giáo dục học và nghiên cứu khoa học xã hội nhiều hơn những điều mà họ được những nhà nghiên cứu khoa học, những nhà sư phạm kia dạy dỗ. Chính vì vậy mà trong những năm gần đây, trên thế giới, số lượng những công trình nghiên cứu khoa học xã 26 hội, xã hội học, tâm lý học về thanh niên ngày càng tăng lên rõ rệt.
Các viện và trung tâm nghiên cứu liên ngành khoa học xã hội về thanh niên, đặc biệt là xã hội học thanh niên cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Cùng với sự mở rộng không ngừng các phạm vi nghiên cứu, sự xuất hiện của hàng loạt những vấn đề lý luận, những khung lý thuyết và khái niệm nghiên cứu, các phương pháp mới trong phân tích, điều tra, khảo sát, việc nghiên cứu liên ngành khoa học xã hội về thanh niên đã làm phong phú và bổ sung thêm cho kho tàng những trì thức của chính những ngành khoa học này. Trong bối cảnh đó, xã hội học thanh niên xuất hiện, trẻ trung, đầy sức sống và ngay lập tức trở thành tâm điểm của những nghiên cứu liên ngành khoa học về thanh niên. Ở nước ta, cùng với sự phát triển và lớn mạnh không ngừng của việc nghiên cứu xã hội học, vấn đề nghiên cứu thanh niên, tâm lý thanh niên, xã, hội học chuyên biệt về thanh niên ngày càng được chú ý.
Có thể nói, sự ra đời của Viện Nghiên cứu thanh niên cách đây, hai mươi năm trong đó lấy chuyên ngành xã hội học thanh niên làm một trong những hướng tiếp cận khoa học chính, đã là một bước tiến quan trọng đánh dấu sự phát triển của việc nghiên cứu thanh niên và xã hội học về thanh niên ở nước ta. Nó đánh dấu việc thanh niên không chỉ là đối tượng của một phong trào quần chúng mà còn là đối tượng của việc nghiên cứu khoa học. Hoạt động sống của thanh niên không chỉ là phạm vi của công tác vận động đoàn thể mà còn được xem xét, phân tích 27 khách quan, khoa học để có thé được điều chỉnh và định hướng một cách đúng đắn. Việc nghiên cứu khoa học liên ngành về thanh niên, trong đó xã hội học thanh niên là nòng cốt, mặc đù còn phải bổ khuyết rất nhiều mới có thể đáp ứng được những đòi hỏi của thực tế, nhưng rõ ràng bước đầu đã có những đóng góp nhất định vào việc nhận thức đúng đấn và khách quan về thanh niên, vận động và giáo dục thanh niên trong những điều kiện mới, góp phần nâng cao nhận thức chung của toàn xã hội về nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù này.
Mặt khác, cũng chính việc nghiên cứu xã hội học thanh miên đã đặt các khoa học xã hội trong đó có xã hội học vào những tình huống tư duy khoa học mới, những thách thức mới. Nghiên cứu khoa học về thanh niên không chỉ giúp chúng ta có những lời giải đúng đắn trong xử lý vấn đề thanh niên mà còn là cơ sở lý luận và thực tiễn để tích tụ tri thức, mở rộng khả năng tư duy, phương pháp luận và phương pháp hệ cho chính sự phát triển của chuyên ngành khoa học xã hội học thanh niên. Từ đối tượng của xã hội học đến đối tượng của xã hội học thanh niên Sự phát triển của một chuyên ngành khoa học bao giờ cũng bắt đầu từ chính những câu hỏi rất thông thường nhưng lại mang tính nguyên tắc: Chuyên ngành ấy là gì? Đối tượng nghiên cứu của nó ra sao? Sự khác biệt của nó với những ngành khoa học khác vốn gần gũi nhưng ra đời trước nó như thế nào? 28 ư Chừng nào mà việc trả lời cho những câu hỏi trên vẫn còn chưa thoả đáng thì việc khẳng định sự tổn tại của cái chuyên ngành mới mặc dù là rất cần thiết kia vẫn còn là điều khó chấp nhận. Xã hội học là một ví dụ.
Sự tồn tại của câu hỏi "xã hội học là gì?" kéo dài từ thuở khai thiên lập địa của nó cho tới nay đã không chỉ làm hao tổn bao nhiêu là công sức và giấy mực cho các cuộc tranh luận mà còn khiến việc công nhận xã hội học như là một khoa học độc lập cho đến nay cũng còn nhiều điểm chưa hoàn toàn thuyết phục được tất, cả các nhà khoa học. Nhà xã hội học người Pháp R. Aron đã làm nản lòng nhiều nhà nghiên cứu khác khi cho rằng, khó khăn lớn nhất đối với bất cứ một nhà xã hội học chân chính nào cũng là ở việc phải xác nhận xem đối tượng của xã hội học là gì? “Có bao nhiêu nhà xã hội học thì cũng phải có tới bấy nhiêu lời giải đáp về cái câu hỏi tưởng như giản đơn: xã hội học là gì?