Tài liệu Y tế: Vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ đại học nguyễn văn thanh

Chuyên khảo Vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ đại học nguyễn văn thanh phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực y tế

• Tác giả: Nguyễn Văn Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thanh
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Dược
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Vi sinh học - Sách dùng đào tạo dược sĩ đại học
• Loại tài liệu: Sách giáo khoa
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Vi sinh học Sách Dùng Đào tạo Dược sĩ

Vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ là tài liệu giáo dục chính thức được Bộ Y tế ban hành nhằm chuẩn hóa kiến thức cho sinh viên ngành Dược. Cuốn sách được biên soạn bởi Khoa Dược Đại học Y Dược thành phố Hồ Chí Minh dựa trên chương trình khung được phê duyệt bởi Bộ Giáo dục & Đào tạo. Nội dung được chia thành 15 bài học, bao gồm các kiến thức cơ bản về vi sinh vật gây bệnh, quá trình trao đổi chất, và các đường lây truyền bệnh nhiễm khuẩn. Sách này đảm bảo yêu cầu cập nhật tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại, vận dụng thực tiễn y khoa. Đối tượng sử dụng chủ yếu là sinh viên các trường đại học Dược trên toàn quốc, nhưng cũng có thể được sử dụng như tài liệu tham khảo cho các ngành khác.

1.1. Thông tin xuất bản và Ban biên soạn

Cuốn sách được Nhà xuất bản Y học Hà Nội xuất bản năm 2006 với mã số Đ20Y03. PGS. Nguyễn Văn Thanh là chủ biên chính, cùng với đội ngũ biên soạn gồm các chuyên gia hàng đầu như ThS. Huỳnh Thị Ngọc Lan, TS. Trần Thu Hoa và ThS. Nguyễn Trọng Hiệp. Năm 2005, sách đã được Hội đồng chuyên môn thẩm định của Bộ Y tế phê duyệt chính thức làm tài liệu dạy-học chính thức của ngành Y tế.

1.2. Mục đích và ý nghĩa của tài liệu

Tài liệu này được xây dựng nhằm xây dựng bộ sách chuẩn trong công tác đào tạo dược sĩ đại học. Sách cung cấp kiến thức cơ bản về vi sinh gây bệnh, cơ chế chuyển hóa, quá trình lên men vi sinh vật và cơ sở tác dụng của chế phẩm probiotic. Ngoài ra, tài liệu còn giới thiệu các đường lây truyền bệnh và cơ chế gây bệnh của các bệnh nhiễm khuẩn thông thường cũng như các bệnh nguy hiểm như SARS, AIDS.

II. Cấu trúc và Nội dung Chính của Giáo trình

Giáo trình Vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ được chia thành ba phần chính với 15 bài học chi tiết. Mỗi bài bao gồm mục tiêu học tập, nội dung chuyên môn, câu hỏi đánh giá và tài liệu tham khảo. Phần I tập trung vào vi sinh học đại cương, bao gồm giới thiệu vi sinh vật học, tế bào vi khuẩn, dinh dưỡng và tăng trưởng của vi khuẩn, trao đổi chất và di truyền vi khuẩn. Phần II đề cập đến khái niệm miễn dịch học, bao gồm mối liên hệ giữa vật chủ và vi khuẩn, kháng nguyên-kháng thể, phản ứng huyết thanh, phản ứng quá mẫn và sự đề kháng kháng sinh. Phần III giới thiệu về vi sinh vật gây bệnh cụ thể như vi khuẩn đường ruột, vi khuẩn lây qua đường sinh dục, đường hô hấp, da và virus gây bệnh.

2.1. Phần I Vi sinh học đại cương

Phần này cung cấp kiến thức nền tảng về vi sinh vật học với 5 bài học. Nội dung bao gồm lược sử phát triển ngành, phân loại vi khuẩn, cấu trúc tế bào vi khuẩn như tế bào chất, nhân tả, màng tế bào. Sinh viên tìm hiểu về dinh dưỡng vi khuẩn (tự dưỡng, dị dưỡng) và sự tăng trưởng theo các giai đoạn. Phần quan trọng về trao đổi chất bao gồm hô hấp hiếu khí, hô hấp kỵ khí và quá trình lên men vi khuẩn.

2.2. Phần II Khái niệm miễn dịch học

Phần này gồm 5 bài học chuyên sâu về hệ thống miễn dịch. Nội dung tập trung vào mối quan hệ giữa vật chủ và vi khuẩn, khả năng gây bệnh, kháng nguyên và kháng thể, cơ chế phòng vệ cơ thể. Sinh viên học về phản ứng huyết thanh, kỹ thuật ELISA, phản ứng quá mẫn và cơ chế đề kháng kháng sinh của vi khuẩn đối với các loại thuốc kháng sinh.

2.3. Phần III Vi sinh vật gây bệnh

Phần này bao gồm 5 bài học về các loại vi khuẩn gây bệnh cụ thể. Nội dung trình bày chi tiết về vi khuẩn đường ruột (Salmonella, Shigella, Vibrio cholera), vi khuẩn lây qua đường sinh dục (Neisseria gonorrhoeae, Treponema pallidum), đường hô hấp (Mycobacterium tuberculosis, Streptococcus), da và virus gây bệnh như HIV, SARS với cấu trúc, phân loại và quá trình nhân lên.

III. Đối tượng Sử dụng và Ứng dụng Thực tiễn

Tài liệu vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ chủ yếu được biên soạn cho sinh viên các trường đại học Dược trên toàn quốc. Tuy nhiên, sách cũng có giá trị tham khảo quan trọng cho sinh viên y học, y tế công cộng, và các ngành khoa học sức khỏe khác. Nội dung được thiết kế để cung cấp kiến thức cơ bản nhưng toàn diện về vi sinh vật gây bệnh, cho phép sinh viên hiểu rõ cơ chế bệnh hoại, đường lây truyền, và cơ sở của việc sử dụng kháng sinh và chế phẩm miễn dịch. Ứng dụng thực tiễn của tài liệu này rất rộng, từ chẩn đoán bệnh nhiễm khuẩn, recomendation điều trị, cho đến phòng chống bệnh nhiễm khuẩn trong công tác y tế lâm sàng.

3.1. Đối tượng sinh viên và học tập

Sách được thiết kế chủ yếu cho sinh viên dược năm 2-3 khi học môn vi sinh học chuyên ngành. Mỗi bài học được cấu trúc rõ ràng với mục tiêu học tập, nội dung chuyên môn chi tiết, câu hỏi đánh giá và tài liệu đọc thêm. Cấu trúc này giúp sinh viên học tập hiệu quả, tự đánh giá kiến thức và có nguồn tài liệu tham khảo chính xác, đáng tin cậy từ các tác giả hàng đầu trong ngành y.

3.2. Ứng dụng trong thực hành lâm sàng

Kiến thức từ vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ được ứng dụng trực tiếp trong thực hành lâm sàng. Dược sĩ sử dụng kiến thức về đặc điểm vi khuẩn gây bệnh, độc tố và cơ chế tác động để khuyến cáo kháng sinh phù hợp. Hiểu rõ về cơ chế đề kháng kháng sinh giúp ngăn ngừa lạm dụng kháng sinh. Kiến thức về chế phẩm probiotic và đường lây truyền bệnh hỗ trợ tư vấn phòng chống bệnh cho bệnh nhân.

IV. Giá trị Khoa học và Cập nhật Tài liệu

Vi sinh học sách dùng đào tạo dược sĩ là tài liệu được Bộ Y tế chính thức phê duyệt năm 2005, đảm bảo tính chuẩn mực và khoa học cao. Cuốn sách cung cấp kiến thức cập nhật với tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại, bao gồm cả các bệnh mới phát hiện như SARS và AIDS. Tuy nhiên, do là lần đầu xuất bản, sách cần được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật trong thời gian 3-5 năm tiếp theo. Vụ Khoa học và Đào tạo Bộ Y tế kêu gọi các giáo viên, sinh viên và chuyên gia đóng góp ý kiến phê bình xây dựng để nâng cao chất lượng. Sách thể hiện cam k承 của Bộ Y tế trong việc xây dựng hệ thống sách giáo khoa chuẩn cho đào tạo nhân lực y tế chất lượng cao.

4.1. Tiêu chuẩn khoa học và thẩm định

Cuốn sách đã trải qua quá trình thẩm định nghiêm ngặt bởi Hội đồng chuyên môn thẩm định sách giáo khoa của Bộ Y tế. Nội dung được xây dựng dựa trên chương trình khung được phê duyệt bởi Bộ Giáo dục & Đào tạo, đảm bảo tính chuẩn mực và khoa học. Mỗi bài học được trình bày nổi bật mục tiêu rõ ràng, nội dung chính xác và khoa học, với các câu hỏi đánh giá giúp kiểm tra kiến thức học sinh.

4.2. Kế hoạch cập nhật và hoàn thiện

Mặc dù là tài liệu chính thức, sách vi sinh học dùng đào tạo dược sĩ vẫn cần được cập nhật định kỳ trong 3-5 năm tiếp theo. Bộ Y tế kêu gọi các giáo viên, sinh viên và chuyên gia đóng góp ý kiến phê bình xây dựng để hoàn thiện nội dung. Quá trình này nhằm đảm bảo sách luôn cập nhật với tiến bộ khoa học mới nhất, thích ứng với nhu cầu thực tiễn của ngành y tế Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bộ YTÊ VI SINH HỌC SÀCH DŨNG ĐAO TAO ữươc sĩ OAJ HOC l/Ỳl' NHA XUẤT BẮN V HỌC BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGUYỀN tất thành KHOA DƯỢC 300A Nguyễn Tất Thành, p.HCM VI SINH HỌC (Sách dùng đào tạo dược sĩ đại học) MÃ SỐ: Đ20Y03 NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC HÀ NỘI - 2006 CHỈ ĐAO BIÊN SOẠN: Vụ khoa học và Đào tạo, Bộ Y tế CHỦ BIÊN PGS. Nguyễn Vãn Thanh BAN BIÊN SOẠN: PGS. Nguyễn Văn Thanh ThS. Huỳnh Thị Ngọc Lan TS.

Trần Thu Hoa ThS. Nguyễn Trọng Hiệp THAM GIA TỔ CHỨC BẢN THÀO: TS. Nguyễn Mạnh Pha ThS. Phí Văn Thâm © Bản quyền thuộc Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) LỜI GIỚI THIỆU Thực hiện Nghị định 43/2000/NĐ-CP ngày 30/08/2000 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn triển khai Luật Giáo dục, Bộ Giáo dục & Đào tạo và Bộ Y tê' đã phê duyệt, ban hành các chương trình khung cho đào tạo Dược sĩ Đại học.

Bộ Y tê' tổ chức thẩm định sách và tài liệu dạy - học các môn học cơ sở và chuyên môn theo chương trình mới nhằm từng bước xây dựng bộ sách chuẩn trong công tác đào tạo Dược sĩ Đại học ngành Y tế. Sách được Khoa Dược Đại học Y Dược thành phố Hồ Chí Minh biên soạn dựa trên chương trình khung đã dược Bộ Giáo dục & Đào tạo và Bộ Y tê' ban hành. Sách gồm ba phần chia làm 15 bài, mỗi bài được trình bày nổi bật các nội dung: mục tiêu, nội dung chuyên môn, cầu hỏi lượng giá và tài liệu đọc thèm; đảm bảo yêu cầu cơ bản về kiến thức, tính chính xác và khoa học, cập nhật tiến bộ khoa học kỹ thuật vận dụng thực tiễn. Nội dung tài liệu chủ yếu cung cấp những kiến thức cơ bản về vi sinh gây bệnh, cụ thể như cơ chê' chuyển hoá của các quá trình trao đổi chất, các quá trình lên men vi sinh vật, cơ sở tác dụng của các chê' phẩm probiotic.

Ngoài ra còn giới thiệu bản chất của các đường lan truyền và cơ chê' gây ra các bệnh nhiễm khuẩn thông thường và các bệnh hiểm nghèo như SARS, AIDS. Đối tượng sử dụng sách, chủ yếu là sinh viên các trường đại học Dược. Ngoài ra, sinh viên các trường đại học khác cũng có thể sử dụng nó như tài liệu tham khảo. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Năm 2005 cuốn sách đã được Hội đồng chuyên môn thẩm định sách giáo khoa và tài liệu dạy - học chuyên ngành Dược của Bộ Y tê' thẩm định và được Bộ Y tê' ban hành làm tài liệu dạy - học chính thức của Ngành Y tê' trong giai đoạn hiện nay. Trong thời gian từ 3 đến 5 năm, sách cần được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Vụ Khoa học và Đào tạo xin chân thành cám ơn PGS. Nguyễn Văn Thanh và các giảng viên Khoa Dược Đại học Y Dược thành phô' Hố Chí Minh đã bỏ nhiều công sức để biên soạn cuốn sách này.

Vì là lần đầu xuất bản nên chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót, chúng tối rất mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng nghiệp và sinh viên để cuốn sách ngày càng có chất lượng tốt hơn. VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ 5 MỤC LỤC Lời giới thiệu 5 PHẦN I. VI SINH HỌC ĐẠI CƯƠNG 15 Bài 1. Giới thiệu vi sinh vật học 16 Đối tượng và nhiệm vụ của vi sinh học 16 Lược sử phát triển ngành vi sinh học 18 Phân loại vi khuẩn 23 Bài 2.

Tê bào vi khuẩn 28 Hình dạng và cách sắp xếp tế bào vi khuẩn 28 Cấu trúc tế bào vi khuẩn 29 Bài 3. Dinh dưỡng và tăng trướng của vi khuẩn 47 Dinh dưỡng vi khuẩn 47 Sự tăng trưởng của vi khuẩn 53 ứng dụng 66 Bài 4. Sự trao đổi chất của vi sinh vật 77 Đại cương 27 Năng lượng và các quá trình phân giải đường hexose 78 Hô hấp 85 Quá trình hóa thẩm thấu của vi khuẩn 92 Oxy hóa không hoàn toàn 93 Lên men 97 Bài 5. Di truyền vi khuẩn 113 Vật liệu di truyền của vi khuẩn 113 Sự sao chép của nhiễm sắc thể vi khuẩn 113 Các kiểu sao chép ADN ở E.

coli 114 Sự tái tổ hợp di truyền và sự truyền các tính trạng 116 7 PHẦN II. KHÁI NIỆM MIỄN DỊCH HỌC 132 Bài 6. Sự liên hệ giữa vật chủ và vi khuẩn 133 Đại cương 133 Nâng lực phát sinh bệnh nhiễm 134 Bài 7. Kháng nguyên - kháng thể 141 Kháng nguyên 141 Kháng thể 145 Bài 8.

Phản ứng huyết thanh 152 Đại cương 152 Đặc điểm của phản ứng huyết thanh 152 Các loại phản ứng huyết thanh 153 Kỹ thuật miễn dịch men (ELISA) 162 Bài 9. Phản ứng quá mẫn 165 Quá mẫn và miễn dịch 165 Phân loại 166 Phản ứng kiểu chậm 169 Bài 10. Sự đề kháng kháng sinh ở vi khuẩn 173 Phân loại 173 Cơ chế tác động của kháng sinh trên tế bào vi khuẩn 174 Cơ chế đề kháng kháng sinh của vi khuẩn 176 PHẦN III. VI SINH VẬT GÀY BỆNH 184 Bài ỉ ỉ.

Vi khuẩn đường ruột 185 Phân loại 185 Đặc điểm nuôi cấy 186 Kháng nguyên 186 Độc tố 187 V i khuẩn gây bệnh đường ruột 188 Bài 12. Vi khuẩn gáy bệnh lây qua đường sinh dục 201 V i khuẩn gây bệnh lậu: Neisseria gonorrhoeae 201 V i khuẩn gây bệnh giang mai: Treponema pallidum 203 8 V i khuẩn gây bệnh hạ cam mềm: Haemophilus ducreyi 207 V i khuẩn gây viêm đường tiết niệu không phải lậu cầu 208 Bài 13. Vi khuẩn gáy bệnh qua đường không khí 212 Bệnh do Streptococci 212 Mycobacterium tuberculosis 217 V i khuẩn gây bệnh bạch hầu: Corynebacterium diphteriae 222 Não cầu khuẩn: Neisseria meningitidis 224 Phê' cầu khuẩn: Streptococcus pneumoniae 226 Bài 14. Vi khuẩn gây bệnh ngoài da 230 Staphylococcus aureus 230 Vi khuẩn gây bệnh phong: Mycobacterium leprae 233 Bài 15.

Virus gây bệnh 236 Cấu trúc 236 Phân loại 237 Quá trình nhân lên của virus 239 Tác động của virus nhiễm trên tế bào chủ 243 Chẩn đoán 244 Trị liệu 245 Những virus gây bệnh chủ yếu ở người 245 Đáp án 258 9 INDEX Tiếng Anh Tiếng Việt Aerobic chemotroph bacteria Vi khuẩn hoá tự dưỡng hiếu khí AND Acid desoxyribnucleic Agglutination Sự ngưng đập Amphitrichaete Lưỡng mao Anatoxin Giải độc tố Antibiotic Kháng sinh Antibody Kháng thể Antigen Kháng nguyên Anti-serum Huyết thanh kháng ARN Acid ribonucleic Atopy Tạng dị ứng Autotrophic bacteria Vi khuẩn quang tự dưỡng Bacteria pathogene opportunity Vi khuẩn gây bệnh cơ hội Bacteria pathogene specific Vi khuẩn gây bệnh chuyên biệt Bacteriocidal agent Chất diệt khuẩn Bacteriophage Thực khuẩn thể Bacteriostatic agent Chất tẩy trùng Capsid Vỏ Cell membrance Màng tế bào chất Cell wall Thành tế bào Chancre Săng 10 Chemiosmosis Quá trình hoá thẩm thấu Chemotroph Hoá dưỡng Chromosome Nhiễm sắc thể Coevoiution Đổng tiến hoá Commensal Vi khuẩn hội sinh Competence Khả nãng dung nạp Complement Bổ thể Conjugation Tiếp hợp Contamination Sự nhiễm Delayed - type response Phản ứng kiểu châm Detergent Chất tẩy Disinfection Sự tẩy trùng Donor Tê' bào cho Electrochimic gradient Chênh lệch điện hoá Endogenose Gen nội sinh Endotoxin Nội độc tố Enzym Linked Immuno Sorbent Assay Định lượng miễn dịch liên kết men (ELISA) Eukaryote Tế bào nhân thật Exogenose Gen ngoại sinh Exotoxin Ngoại độc tố Faculative anaerobe Hiếu khí bắt buộc Ferment Lên men Flagella Tiêm mao 11 Flocculation Phản ứng kết bông Fluorescent antibody technique Kỹ thuật kháng thể huỳnh quang F - prime Hạt F Genotype Hệ gen Growth factor Yếu tố tãng trưởng Hemagglutination Phản ứng ngưng tập hồng cầu Heterofermentativc Lên men dị hình Heterotrophic bacteria Vi khuẩn quang dị dưỡng Hfr Tần số tiếp hợp cao Hft Tần số tải nạp cao Homofermentative Lên men đồng hình Immediate - type reaction Phản ứng kiểu tức thời Immune Miễn dịch Insertion sequence Đoạn chèn Lagging template Mạch sau Lagging strand template Mạch khuôn sau Lagging template Mạch dẫn Leading strand template Mạch khuôn dẫn Lipophile Thân lipid Lophotrichaete Đa mao Matting force Lực tiếp hợp Membrance permeability Khả năng thấm qua màng Merozygote Hợp tử không hoàn toàn Metabolism Quá trình trao đổi chất 12 Methyl Red (MR) ĐỎ methyl Microaerophile Vi hiếu khí Microbiology Vi sinh vật học Monocytic Đơn bào Monotrichaete Đơn mao Multinucleate Cộng bào Nucleotid Thể nhân Obligate aerobe Hiếu khí bắt buộc Obligate anaerobe Kỵ khí bắt buộc Ori Origin of replication Periplasma Khoảng không quanh tế bào chất Peritrichaete Chu mao Phototroph Quang dưỡng Potential energy Thế năng Primer Mồi Prokaryote Tế bào nhân nguyên thủy Prostista Nguyên sinh vật Protoplast Thể nguyên sinh Radio Immuno Assay (RIA) Định lượng bằng miễn dịch phóng xạ Receptor Nơi nhận Recipient Tế bào nhận Replicating fork Chạc ba sao chép Replication Sự tái bản Rolling circle mechanism Cơ chế lãn vòng 13 Saprophyte Vi khuẩn hoại sinh Sex - factor Yếu tố giới tính Slide agglutination test Phản ứng ngưng tập trên lam Spore Bào tử Sterilisation Sự tiệt trùng Surface receptor Thụ thể bề mặt Temperate phage Phage ôn hoà Transduction Tải nạp Transformation Biến nạp Transposable genetic element Yếu tố di truyền vận động Transposon Gen nhảy Zygote Hợp tử 14 Phần I VI SINH HỌC ĐẠI CƯƠNG 15 Bài 1 GIỚI THIỆU VI SINH VẬT HỌC MỤC TIÊU 7. Nắm được đối tượng và nhiệm vụ của vi sinh học. Thấy được vai trò lịch sử của việc phát hiện ra vi sinh vật. Xác định được vị trí của vi sinh vật trong sinh giới.

Phán loại được vi khuẩn 1. ĐÒÌ TƯỢNG VÀ NHIỆM vụ CỦA VI SINH HỌC Vi sinh vật học (microbiology) là một khoa học nghiên cứu cấu tạo và hoạt động sống của vi sinh vật (từ tiếng Hy Lạp: mikros là nhỏ bé; bios là sự sống và logos là khoa học). Trong một thời gian dài người ta đã chia sinh giới thành hai giới (kingdom): giới thực vật, không chuyển động nhưng có khả năng quang hợp và giới động vật, chuyển động được nhưng không có khả nãng quang hợp. Năm 1866, nhà bác học người Đức Haeckel (1838 - 1919) đưa ra một giới sinh vật thứ ba là giới sinh vật nguyên sinh (Protista).

Đa phần sinh vật nguyên sinh là đơn bào hoặc cộng bào (monocytic, multinucleate) trong suốt chu trình sống của chúng, mặc dù có một số dạng lớn, đa bào, có cấu trúc bên ngoài giống thực vật, thí dụ như tảo biển và nấm (nấm đảm). Tuy nhiên, mô của những cơ thể này đều là những tập hợp các tế bào giống nhau với sự biệt hóa rất nguyên thủy, trong lúc đó thực vật và động vật dạng trưởng thành da bào, biệt hóa cao, xen kẽ có những giao tử tạm thời. Sinh vật nguyên sinh bậc cao Gồm dộng vật nguyên sinh (protozoa), tảo (algae). Chúng chứa tế bào nhân thật (eucaryotic cell) giống như tê' bào động vật, thực vật: nhân có màng nhân, nhiều nhiễm sắc thể trong mỗi nhân, có cơ quan phân bào.

Cơ thể đơn bào hay đa bào, nếu đa bào thì không bao giờ hình thành mô. Sinh vật ngụyên sinh bậc thấp Gồm tất cả vi khuẩn và một nhóm nhỏ vi khuẩn lam (Cyanophyceae).