Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Xuất phát từ tầm quan trọng của tư tưởng Hồ Chi Minh về ngoại giao đối với cách mạng Việt Nam, thời gian qua đã có nhiều công trình của các tác giả trong nước và nước ngoài liên quan đến đề tài luận án được công bố. Nghiên cứu về tư twéng ngoại giao Hồ Chí Minh Tác giả Vũ Dương Huân trong cuốn Ti ứưởng Hồ Chi Minh về ngoại giao [72] đã làm sáng tỏ một vài khía cạnh tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao như: khăng định tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là một bộ phận cấu thành tư tưởng Hồ Chí Minh; ngoại giao Hồ Chí Minh hình thành, phát triển và hoàn thiện cùng với quá trình hoạt động cách mang của H6 Chi Minh và sự phát triển của cách mạng Việt Nam, đồng thời khang định Hồ Chi Minh là người đặt nền móng cho nền ngoại giao Việt Nam hiện đại. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra trong mối quan hệ với các nước cần phải nắm cái bất biến để ứng phó với muôn vàn thay đổi là nội dung cốt lõi của nền ngoại giao Việt Nam trong thời kỳ đổi mới.
Nghiên cứu về cái “bất biến”, cái “vạn biến” trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, tác giả Trần Văn Cường trong cuốn Góp phân tìm hiểu tw tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao [22] cho rằng: nguyên tắc chiến lược không đổi xuyên suốt nền ngoại giao Việt Nam là độc lập, thống nhất, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thé. Tác giả cũng nhắn mạnh nghệ thuật ngoại giao “mềm dẻo, linh hoạt” về sách lược của Hồ Chí Minh trong đấu tranh với kẻ thù. Bên cạnh đó, tác giả cũng đánh giá cao yếu tố hòa hiếu, nhân văn, nhân đạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh. 10 Tác giả Nguyễn Dy Niên trong cuốn Tw tudng ngoại giao Hô Chi Minh [107] đã hệ thống hóa tư tưởng, phương pháp, phong cách, nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh; các hoạt động thực tiễn quốc tế và đối ngoại phong phú của Hồ Chí Minh; luận giải tính đúng đắn trong nguyên lý, quan điểm, luận điểm của tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao; tư tưởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam cho hoạt động quốc tế và ngoại giao của Đảng, Nhà nước [105, tr.
Tác gia Đỗ Đức Hinh (2007) với cuốn Tu tưởng Hô Chí Minh về đối ngoại, mot sỐ nội dung cơ bản [77], trình bay tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại từ cách nhìn khái quát; cơ sở lý luận và thực tiễn của quan điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh về đối ngoại: 1) quan điểm xuyên suốt là độc lập dân tộc gan liền với chủ nghĩa xã hội; 2) quan điểm nên tang là hòa bình, hữu nghị và hợp tác phát triển; 3) độc lập, tự chủ, dựa vào sức mình là chính, coi trọng hòa bình đối thoại là quan điểm cơ sở. Từ ba quan điểm này tác giả đi sâu nghiên cứu từng vấn đề, từng hoạt động cụ thê, trong mỗi giai đoạn cách mạng khác nhau. Qua đó rút ra một số nhận xét ban đầu về tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh: Tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh là hệ thống các quan điểm về đấu tranh ngoại giao, hoạt động đối ngoại và hợp tác phát triển bao gồm cả đường lối chiến lược, sách lược, phương pháp, nghệ thuật và phong cách Hồ Chí Minh. Tác giả Trần Thị Minh Tuyết trong cuốn sách Tư tuéng ngoại giao Hồ Chí Minh [124] trình bày cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, những nội dung cơ bản của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh và vận dụng tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay.
Tác gia khang định tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh gồm có tư tưởng hòa bình, mở rộng hợp tác hữu nghị với các nước dé cùng phát triển; tư tưởng thêm bạn, bớt thù, tập trung đấu tranh với kẻ thù nguy hiểm nhất; tư tưởng di bất biến, ứng vạn biến; linh hoạt về sách lược dé giữ vững nền II độc lập của nước nhà, tư tưởng đoàn kết quốc té trên tinh thần độc lập tự chủ, tư tưởng ngoại giao là một mặt trận và chủ trương đây mạnh công tác tuyên truyền đối ngoại. Cùng quan điểm với một số tác giả khác, trong bài viết Tu tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại vẫn còn nguyên giá tri [87], nhà ngoại giao Vũ Khoan cho rằng tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh có một số đặc trưng cơ bản như: “thêm bạn, bớt thù”, tư tưởng hòa bình, thực hiện sách lược phân hóa đối phương, coi trọng củng cé lực lượng, “di bat biến, ứng vạn biến”. Ngoài ra, tác giả khăng định những đóng góp to lớn của Hồ Chí Minh trong vấn đề bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc. Côbêlép trong cuốn Đồng chí Hồ Chí Minh [41] đã phân tích tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh găn liền với lợi ích dân tộc và lợi ích quốc tế.
Hai lợi ích này có mối quan hệ mật thiết với nhau. Tác giả cho rằng cuộc đời và hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chứng minh người nào yêu Tổ quốc, yêu nhân dân mình tha thiết thì cũng không khi nào phản bội lại các lý tưởng của tình đoàn kết quốc tế và ngược lại. Trong cuốn Chinh sách đối ngoại rộng mở của Việt Nam và quan hệ Việt Nam - Trung Quốc [42] tac giả Furuta Matoo cho rằng: Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh đã phát triển quyền lợi con người thành quyền lợi của dân tộc. Như vậy, tất cả mọi dân tộc đều có quyền tự quyết định lấy vận mệnh của mình và tất cả mọi dân tộc có thé và phải thực hiện nên độc lập, tự chủ.
Tác giả Phạm Bình Minh trong bài viết Hồ Chí Minh với phương châm ngũ tri nước lớn [153] đã phân tích những nội dung đặc sắc trong phương pháp ngoại giao với các nước lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ trương phải hiểu được các nước lớn, dù là đồng minh hay đối thủ, biết được mối quan tâm và chiến lược cơ bản của họ. Nhận thức được vai trò và vị thế Việt Nam là một nước nhỏ, Người vận dụng nhuan nhuyễn phương pháp tư duy phương 12 Đông về “Ngũ tri” (năm cái biết - biết mình, biết người, biết thời thế, biết dừng và biết biến) trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là với các nước lớn. Nam vững “ngũ tri” và luôn “biết mình, biết người” là một nguyên tắc cơ bản và xuyên suốt trong ứng xử ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong cuốn Hoat động ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ 1954 đến 1969 [120], tác giả Trần Minh Trưởng phân tích những hoạt động đối ngoại, ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong giai đoạn 1954-1969. Từ việc phân tích đó tác giả đã làm nổi bật tài năng, phong cách của Hồ Chí Minh trong việc đối phó với Mỹ cũng như với chiến lược đoàn kết quốc tế nhằm tìm kiếm sự ủng hộ của bạn bè thế giới đối với cách mạng Việt Nam, trong đó đặc biệt là việc xử lý khôn khéo mối bat hòa giữa hai nước lớn Liên Xô - Trung Quốc. Nguyễn Khắc Huỳnh trong cuốn Ngoại giao Việt Nam - phương sách và nghệ thuật đàm phán, [76] tác giả bàn về tu tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh như: Hiểu địch, hiểu ta, phân hóa cao độ hàng ngũ kẻ thù, kiên trì hòa hoãn lực lượng thù địch dé tập trung mũi nhọn vào kẻ thù chính. Kiên trì hòa bình, tạo hòa hoãn, biến thời gian thành lực lượng.
Vừa đánh vừa đàm, tuy lực lượng còn hạn chế nhưng thé đàm phán vẫn vững vàng, ung dung, bình dang. Phát huy sức mạnh chính nghĩa dân tộc, dựa vào sức mạnh toàn dân đoàn kết hỗ trợ ngoại giao, nhưng cũng sẵn sàng dùng chính sách Câu Tiễn, tất cả vì lợi ích dân tộc, vì hòa bình. Dùng triết lý, dao lý, pháp lý dé thuyết phục và chinh phục đối phương, đối tác. Tác giả Đặng Đình Quý với bài viết Ngoại giao Việt Nam Dân chủ cộng hoa trước toàn quốc kháng chiến-bài học cho công tác ngoại giao giai đoạn hiện nay [113] nhân mạnh hai phương châm ngoại giao được Hồ Chí Minh sử dụng trong thời kỳ 1945-1946 là “dĩ bất biến, ứng vạn biến”; “thêm bạn, bớt thù”.
Đây là hai phương châm được Hỗ Chí Minh vận dụng khéo léo 13 trong xử lý quan hệ với các nước lớn, nhất là trong vẫn đề tận dụng mâu thuẫn nội bộ của đối phương, kiềm chế, hòa hoãn với Tưởng, tập trung chống thực dân Pháp trở lại xâm lược. Phạm Bình Minh với cuốn Dinh hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020 [101] đề cập tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, trường phái ngoại giao Việt Nam, về độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế, về định hướng chiến lược đối ngoại của Việt Nam. Nhờ sự đổi mới tư duy về cục diện thế giới cũng như đường lối phương châm hoạt động trên lĩnh vực đối ngoại, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng trong công tác ngoại giao. Đồng thời tác giả cũng chỉ ra một số hạn chế của Việt Nam như: chưa đạt được chiều sâu, thiếu sự gắn kết hài hòa và bé sung, tương hỗ lẫn nhau giữa các lộ trình hội nhập; công tác chỉ đạo, điều hành có khi lúng túng, thiếu nhất quán và không kịp thời, chưa lường trước được hết hoặc chưa kịp thời xử lý tốt một số vấn đề nảy sinh cũng như tác động tiêu cực của quá trình hội nhập.
Từ đó, tác giả đưa ra một số giải pháp nhăm nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Cuốn Suy ngâm về trường phái ngoại giao H Chi Minh của tác giả Võ Văn Sung [116], khăng định sự kết hợp hài hòa những giá trị, những nét văn hóa của dân tộc và nhân loại chính là cơ sở, nguồn gốc hình thành tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh; những dau ấn sâu đậm nhất trong lĩnh vực ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Phân tích những nét ngoại giao độc đáo trong thời đại Hồ Chí Minh, tác giả cho rằng hai yếu tố: tích cực và chủ động đã làm nên đặc sắc trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh. Người luôn nêu cao ngọn cờ hòa bình, luôn tìm cách phát triển quan hệ hữu nghị với nhân dân các nước đối địch; gắn Việt Nam với những giá trị tiến bộ phổ biến của loài người; đề cao phương châm ngoại giao "Dĩ bất biến ứng vạn biến".
Ngoại giao thời đại H6 Chí Minh luôn nhắn mạnh tam quan trọng của ba mặt trận 14 chính trị - quân sự - ngoại giao.