Chương 1: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM MIỀN TRUNG VÀ SỰ NẢY SINH CÁC VẤN ĐỀ XÃ HỘI Tiết 1: Xây dựng, phát triển các KCN và tác động của chúng tới sự phát triển kinh tế - xã hội vùng kinh tế trọng điểm miền Trung 2. Khái quát về vùng kinh tế trọng điểm miền Trung Theo Quyết định ngày 13 tháng 8 năm 2004 của Thủ tướng Chính phủ về phương hướng chủ yếu phát triển kinh tế - xã hội các vùng kinh tế trọng điểm đến năm 2010 và tầm nhìn năm 2020, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung bao gồm 5 tỉnh/thành phố là Thừa thiên - Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. So với hai vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có khá nhiều lợi thế nhưng cũng đối mặt với không ít khó khăn trong phát triển ở hiện tại và tương lai. Về các lợi thế của vùng: Trước hết, so với hai vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có vị trí địa lý tự nhiên rất thuận lợi cho giao thương: Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung nằm trên trục giao thông Bắc - Nam của đất nước về đường bộ, đường sắt, đường biển và đường hàng không, hệ thống đường quốc lộ trong các tỉnh trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung (như quốc lộ 14B, 24 và 19) khá hoàn chỉnh là những huyết mạch nối các cảng biển trong vùng đến vùng Tây Nguyên và trong tương lai gần sẽ nối với hệ thống đường xuyên Á qua Lào, đông bắc Campuchia, Thái Lan, Myanmar theo hành lang kinh tế Đông Tây; vì vậy, vùng có thể sẽ là cửa ngõ ra biển của Tây Nguyên và các nước trên đến các nước vùng Bắc Á.
Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có nhiều vịnh nước sâu như Chân Mây (Thừa Thiên - Huế), Liên Chiểu, Tiên Sa (Đà Nẵng), Kỳ Hà (Quảng Nam), Dung 18 Quất (Quảng Ngãi), Quy Nhơn, Nhơn Hội (Bình Định) nằm không xa tuyến hàng hải quốc tế, cho phép xây dựng thành các cảng biển nước sâu lớn (có thể trở thành những cảng trung chuyển quan trọng của khu vực tiểu vùng sông Mê Kông và các nước thuộc hành lang kinh tế Đông Tây. Thứ hai, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có nguồn tài nguyên khá đa dạng, phong phú về đất, rừng, biển, khoáng sản,… nhất là tài nguyên du lịch. Với những nguồn tài nguyên này, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có thể phát triển nền kinh tế tổng hợp, trong đó có các ngành và các sản phẩm mũi nhọn có lợi thế cạnh tranh cao. Sau đây là một số lợi thế tài nguyên đáng lưu ý: - Với chiều dài bờ biển hơn 550 km, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có tiềm năng nổi trội về kinh tế biển.
Bờ biển của vùng dài với thềm lục địa khá rộng, có nhiều cửa sông, đầm, vịnh và bãi, có cảnh quan thiên nhiên đẹp, có hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ,… là nơi chứa đầy tiềm năng trong nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản và chứa đựng nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp và du lịch biển. - Với tổng diện tích đất tự nhiên 27.953,2km2, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có tiềm năng khá lớn về đất đai và tài nguyên thiên nhiên trên đất. Toàn vùng hiện có 850,5 nghìn héc ta đất có rừng với trữ lượng gỗ trên 7,4 triệu m3. Rừng của vùng có nhiều loại gỗ quý như giáng hương, cẩm lai, gụ mật, kiền kiền và sao đen,.
Động vật rừng cũng rất phong phú, trong đó có nhiều loài quý hiếm như: hổ, báo, gấu, rùa vàng, bò rừng. Nhiều vùng đất của vùng có thể trồng nhiều loại cây có giá trị như cây nguyên liệu gỗ, cao su, hồ tiêu, quế,… - Trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung đã hình thành một hệ thống đô thị phân bố khá đều trên toàn vùng: các đô thị lớn như Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn,… cùng với các đô thị vừa và nhỏ như Lăng Cô, Hội An, Tam Kỳ, Quảng Ngãi,… đang tạo nên một dải đô thị ven biển với các KCN, khu kinh tế nằm xen kẽ hoặc kề cận (trong đó nổi bật nhất là KCN lọc hóa 19 dầu Dung Quất, Khu kinh tế Chu Lai, Khu kinh tế Lăng cô - Chân Mây). Các KCN, khu kinh tế và chuỗi đô thị này là những hạt nhân phát triển có tác động to lớn đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng trong hiện tại và tương lai. - Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung là nơi tập trung nhiều di sản văn hóa thế giới (vật thể và phi vật thể) như Cố đô Huế, Nhã nhạc cung đình Huế, Phố cổ Hội An, thánh địa Mỹ Sơn.
Đây cũng là nơi có nhiều bãi biển đẹp, nhiều khu du lịch sinh thái chứa đựng nhiều tiềm năng để phát triển mạnh ngành du lịch. Hiện nay, kinh tế du lịch của vùng đang vươn lên để trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, bước đầu đưa lại hiệu quả kinh tế - xã hội lớn. - Về dân số và nguồn nhân lực, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có một nguồn nhân lực khá dồi dào, với những phẩm chất có tính cạnh tranh cao. Năm 2007, dân số toàn vùng là 6,3 triệu người, chiếm khoảng 7,5% dân số so với cả nước, trong đó khoảng 55% trong độ tuổi lao động nên lực lượng lao động khá dồi dào.
Dự kiến đến năm 2025, dân số toàn vùng đạt 8,5 triệu người với 6,5 triệu lao động trong độ tuổi. Một bộ phận lao động ở vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có trình độ tay nghề cao, có khả năng thích nghi, có thể tiếp cận nắm bắt nhanh các thành tựu khoa học - công nghệ và quản lý tiên tiến. Người lao động ở vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có truyền thống hiếu học, cần cù, chịu khó, có ý chí vươn lên… là những phẩm chất rất tốt để phát triển kinh tế - xã hội. - Những năm đổi mới vừa qua, nhất là trong những năm gần đây, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm của toàn vùng luôn ở mức 2 con số (trên 10%/ năm).
Nhiều địa phương trong vùng như Đà Nẵng, Bình Định, Quảng Ngãi có tốc độ phát triển GDP khá ngoạn mục. Thu nhập của người dân trong vùng không ngừng tăng nhanh (2000 - 2005, tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân trên toàn vùng đạt tới 61%). Sự năng động, sáng tạo trong phát triển thời gian qua bước đầu đã tạo nên thế và lực phát triển mới cho vùng. Tuy nhiên đây mới chỉ là bước đầu.
20 Về những khó khăn, thách thức: - Khó khăn đầu tiên đối với vùng kinh tế trọng điểm miền Trung trong quá trình phát triển là điều kiện tự nhiên của vùng chứa đựng nhiều yếu tố không thuận lợi cho phát triển. Những yếu tố này bao gồm: địa hình hẹp và dốc, khí hậu khắc nghiệt, nhiều hạn hán vào mùa khô, nhiều bão, lốc, lũ lụt vào mùa mưa. Có thể nói rằng, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung thuộc vào vùng không “mưa không thuận, gió không hòa” chứa đựng nhiều rủi ro tiềm ẩn có thể làm tăng thêm chi phí ngoài dự tính của các nhà đầu tư. Chính vì vậy, nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước đã không khỏi nản lòng khi họ muốn tìm kiếm cơ hội đầu tư vào vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.
- Với địa hình dài, hẹp và có độ dốc cao nên các điều kiện phát triển nông nghiệp của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung rất hạn chế nếu so với hai đầu đất nước. Vì vậy, cho đến nay, nền kinh tế trong vùng về cơ bản vẫn là nền nông nghiệp sản xuất nhỏ, lạc hậu: chủ yếu dựa vào nghề trồng lúa nước; chăn nuôi gia súc - gia cầm với quy mô nhỏ lẻ là phổ biến. Mặt khác, do địa hình dốc, hẹp, chia cắt mạnh, hay bị xói lở nên chi phí cho xây dựng, phát triển, bảo dưỡng kết cấu hạ tầng trong vùng rất cao. Đây là nhân tố góp phần làm giảm khả năng cạnh tranh của vùng trong việc thu hút các nguồn vốn đầu tư phát triển, nhất là đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng.
- Về thị trường tiêu thụ sản phẩm: Để sản xuất phát triển bền vững, không chỉ các nguồn lực đầu vào mà đầu ra - tức thị trường tiêu thụ cũng đóng vai trò quan trọng. Đặc biệt là trong thời đại, nền kinh tế bắt đầu có xu hướng dịch chuyển từ chủ yếu dựa vào xuất khẩu sang dựa vào sức mua của thị trường nội địa như hiện nay thì điều đó càng có ý nghĩa. So với hai vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam, quy mô dân số của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung không lớn, độ tập trung dân cư không cao (đến nay, mật độ dân số của vùng chỉ bằng 24,6% mật độ dân số vùng kinh tế trọng điểm miền Bắc và bằng 45,7% so với mật độ dân số vùng kinh tế trọng điểm miền Nam), lại trải dài hơn 500km trên dải đất 21 hẹp. Đã thế, tỷ lệ hộ nghèo trong vùng vẫn ở mức cao (khoảng 23,3%), thu nhập bình quân của người dân còn thấp (Tính đến năm 2005, thu nhập bình quân đầu người vùng kinh tế trọng điểm miền Trung chỉ bằng 73,6% so với chỉ tiêu tương tự của vùng kinh tế trọng điểm miền Bắc và bằng 29,6% so với vùng kinh tế trọng điểm miền Nam).
Thu nhập thấp, chi tiêu của người dân tập trung vào những nhu cầu thiết yếu khiến sức mua của người dân trong vùng rất chậm được cải thiện, đã làm cho thị trường tiêu thụ sản phẩm của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung trở nên kém cạnh tranh hơn so với các vùng kinh tế trọng điểm hai đầu đất nước. Bảng 1: So sánh một số chỉ tiêu chủ yếu giữa các VKTTĐ (năm 2005) VKTTĐ VKTTĐ VKTTĐ miền Trung miền Bắc miền Nam Thu nhập bình quân đầu người/tháng 424.360đ Tăng trưởng thu nhập so với năm 2000 61% 69% 59% FDI thực hiện trên đầu người giai đoạn 16,67 USD 20,26 USD 115,8 USD 2000-2005 Vốn đầu tư tư nhân trong nước bình 37,64 USD 72,50 USD 66,53 USD quân đầu người giai đoạn 2000-2005 Nguồn: theo Vũ Thành Tự Anh tại “Diễn đàn kinh tế miền Trung lần 1” - Hội An tháng 4 năm 2007 - Vì nhiều lý do khác nhau mà vùng kinh tế trọng điểm miền Trung đến nay vẫn là vùng có kết cấu hạ tầng kỹ thuật yếu kém nhất trong ba vùng kinh tế trọng điểm.
