Chương 1 MOT SO VAN DE LY LUAN VE VAI TRO CUA VIEN KIEM SAT TRONG TO TUNG DAN SU 1. Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong bộ máy nhà nước Trong Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Viện kiểm sát nhân dân là một hệ thống cơ quan nhà nước độc lập và thống nhất do Hiến pháp quy định, do Quốc hội thành lập và chịu trách nhiệm trước Quốc hội, được thê hiện: Quốc hội giao cho Viện kiểm sát nhân dân thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khi thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Viện trưởng viện kiếm sát nhân dân Tối cao theo đề nghị của Chủ tịch nước; Quốc hội giao cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao những nhiệm vụ, quyền hạn để quan lý, chỉ đạo, điều hành toàn bộ hoạt động của ngành kiểm sát, Quốc hội thực hiện việc giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của ngành kiểm sát; Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Trong mối quan hệ với chính phủ: Viện kiểm sát nhân dân độc lập với Chính phủ về tổ chức bộ máy, về biên chế và các hoạt động thực hiện chức năng, nhiệm vụ; Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về các chế độ chính sách chung của nhà nước đối với các cơ quan, cán bộ, công chức, trong đó có cơ quan, cán bộ, công chức ngành kiểm sát. Viện kiểm sát và Chính phủ có trách nhiệm phối hợp với nhau đề thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ được giao.
Trong mối quan hệ với Tòa án: Viện kiểm sát nhân dân độc lập với Tòa án nhân dân về tô chức bộ máy, vê biên chê và thực hiện chức năng nhiệm vụ được giao nhưng có trách nhiệm phối hợp với nhau để thực hiện nhiệm vụ được giao. Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án trong việc xét xử các vụ án hình sự, trong việc ra quyết định thi hành án hình sự; trong việc giải quyết các vụ việc dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, hành chính, lao động và các việc khác theo quy định của pháp luật. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao tham dự các phiên họp của Hội đồng thâm phán Tòa án nhân dân tối cao bàn về phương hướng áp dụng thống nhất pháp luật. Trong mối quan hệ với Hội đồng nhân dân địa phương cùng cấp: Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan do Quốc hội thành lập không thừa hành quyền lực từ cơ quan chính quyền địa phương.
Viện kiểm sát nhân dân địa phương độc lập với chính quyền địa phương về tô chức bộ máy, biên chế, tài chính và độc lập về việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân địa phương chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân cùng cấp, chịu trách nhiệm báo cáo trước Hội đồng nhân dân, trả lời chất vấn, kiến nghị, yêu cầu của đại biêu Hội đồng nhân dân [26]. Về chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân hiện nay được quy định tại Điều 2, 3, 4, 5 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014, Điều 107 Hiến pháp 2013. Theo đó, Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng cơ ban là: thực hành quyền công tố và kiêm sát hoạt động tư pháp.
Căn cứ các văn bản pháp luật khác về tư pháp thì Thực hành quyền công tố là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự đề thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội, được thực hiện ngay từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Còn kiểm sát hoạt động tư pháp là chức năng Hiến định của Viện kiểm sát nhân dân, có nội dung giám sát mọi hoạt động của các cơ quan tư pháp và các cơ quan được giao thực hiện một số hoạt động tư pháp nhằm bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Nhà nước giao cho Viện kiểm sát nhân dân nhiệm vụ là bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tô chức, cá nhân góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Ngoài ra, Viện kiểm sát còn có trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết kịp thời các khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại tổ cáo về hoạt động tư pháp theo quy định của pháp luật; có trách nhiệm tiếp nhận các tin báo, tố giác về tội phạm do các cơ quan, tô chức và cá nhân chuyên đến.
Đề thực hiện chức năng, nhiệm vụ trên, Luật tô chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 quy định Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng, nhiệm vụ bằng những hoạt động sau: 1. Thực hành quyền công tổ là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự đề thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội, được thực hiện ngay từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; 3. Kiểm sát giải quyết các vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; 4.
Kiểm sát việc thi hành các bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án 5. Kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp. Cho đến nay vẫn có nhiều quan điểm khác nhau về vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tổ chức bộ máy nhà nước. Về cơ bản, có hai quan điểm lớn như sau: Quan điểm thứ nhất: Cần bỏ chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát, việc để Viện kiểm sát duy trì chức năng này là không phù hop với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Bởi, việc kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có hoạt động xét xử sẽ ảnh hưởng đến nguyên tắc xét xử độc lập của Tòa án; hiện nay những quyền năng của Viện kiểm sát trong kiểm sát xét xử đang gây áp lực không nhỏ đối với các quyết định của Tòa án. Mặt khác, hoạt động công tố phải thuộc chức năng của cơ quan hành pháp với lý do: Chức năng duy trì, bảo vệ trật tự xã hội nằm trong phạm vi của hoạt động điều hành, quản lý của cơ quan hành pháp; khi phát hiện có hành vi xâm hại đến lợi ích điều hành và quản lý thì cơ quan hành pháp có quyền truy tố người phạm tội ra trước Tòa án và thực hiện việc buộc tội. Vì vậy, một cơ quan có chức năng đó phải thuộc cơ quan hành pháp. Và Viện kiểm sát chỉ nên duy trì chức năng thực hành quyền công tô và chuyền đổi thành Viện công tố cho phù hợp với chức năng tương ứng.
Khi Viện kiểm sát trở thành Viện công tố thuộc hành pháp. sẽ đảm bảo tính độc lập của Tòa án trong xét xử, Viện kiểm sát cũng sẽ tập trung làm tốt hơn chức năng thực hành quyền công tố. Đồng thời, khắc phục sự chồng chéo giữa hoạt động của cơ quan thanh tra và hoạt động kiểm tra giám sát của các cơ quan hữu quan khác. Quan điểm thứ hai cho rằng: Trong điều kiện kinh tế, xã hội của nước ta hiện nay, vị trí và vai trò của Viện kiêm sát là thực hành quyền công tổ và kiêm sát hoạt động tư pháp là phù hợp, bởi: Thứ nhất, vân đề kiểm soát quyền lực là một yêu cầu tất yếu khách quan đối với bất kỳ quốc gia nào.
Viện kiểm sát nhân dân với tư cách là cơ quan quyên lực nhà nước đươc Quôc hội — Cơ quan đại diện cao nhât của nhân dân giao nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tư pháp, giám sát các hoạt động của cơ quan tư pháp được đúng pháp luật; hạn chế sự lạm quyền từ các cơ quan tư pháp đề ảnh hưởng đến quyên và lợi ích hợp pháp của công dân. Nếu chuyên Viện kiểm sát thành Viện công tố chỉ có chức năng thực hành quyền công tố thì Quốc hội sẽ mất đi một công cụ giám sát có tác dụng năng ngừa khả năng lạm dụng quyên lực công trong hoạt động tư pháp, cũng như mắt đi một thiết chế quan trọng đề bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa. Trong khi thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân không làm thay, không can thiệp vào hoạt động của các cơ quan tư pháp mà chủ thực hiện cơ chế giám sát, khi phát hiện có vi phạm thì thực hiện quyền kiến nghị, kháng nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm, tập hợp những dạng vi phạm phổ biến, mang tính điển hình để kiến nghị Quốc hội, Chính phủ, các Bộ, ngành và thực hiện tham mưu cho các Cấp ủy Đảng. Một vẫn đề khác cũng đặt ra, nếu Viện kiểm sát chỉ thực hiện chức năng công tố, thì chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát sẽ giao cho ai? nếu thành lập một cơ quan mới hoặc giao cho một cơ quan khác để làm nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tư pháp thì cơ quan này liệu có thể làm tốt hơn Viện kiểm sát hiện nay đang làm hay không? Trong khi cơ quan này cũng phải được tổ chức từ Trung ương đến địa phương, phù hợp với mô hình Tòa án, Cơ quan điều tra, có đội ngũ đủ về số lượng, trình độ chuyên môn đáp ứng được nhiệm vụ của công tác này.
Điều này thực sự là không phù hợp với chủ trương cải cách bộ máy Nhà nước, cải cách hành chính ở nước ta hiện nay. Việc tô chức một cơ quan như vậy gây lãng phí nguồn nhân lực, phủ định quá trình xây dựng và trưởng thành của Viện kiêm sát nhân dân.