Tiểu luận về vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Khám phá chương 1 triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội, từ lý thuyết đến ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày.

• Trường học: Trường Đại học Văn Lang
• Chuyên ngành: Triết học Mac Lenin K27
• Đề tài: Vai trò của triết học trong đời sống xã hội
• Loại tài liệu: Tài liệu

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
• 1.1. TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC
• 1.1.1. KHÁI LƯỢC VỀ TRIẾT HỌC
• 1.1.1.1. Nguồn gốc của triết học
• 1.1.1.2. Khái niệm triết học
• 1.1.1.3. Đối tượng của triết học trong lịch sử
• 1.1.1.4. Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan
• 1.1.2. VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC
• 1.1.2.1. Nội dung vấn đề cơ bản của triết học
• 1.1.2.2. Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm
• 1.1.2.3. Thuyết có thể biết (Thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (Thuyết bất khả tri)
• 1.1.3. BIỆN CHỨNG VÀ SIÊU HÌNH
• 1.1.3.1. Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử
• 1.1.3.2. Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử
• 1.2. TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
• 1.2.1. SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN
• 1.2.1.1. Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học Mác
• 1.2.1.2. Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành và phát triển của triết học Mác
• 1.2.1.3. Thực chất và ý nghĩa cuộc cách mạng trong triết học do Mác và Ăngghen thực hiện
• 1.2.1.4. Giai đoạn Lênin trong sự phát triển triết học Mác
• 1.2.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ CHỨC NĂNG CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN
• 1.2.2.1. Khái niệm triết học Mác - Lênin
• 1.2.2.2. Đối tượng của triết học Mác - Lênin
• 1.2.2.3. Chức năng của triết học Mác - Lênin
• 1.2.3. VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI VÀ TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2. CHƯƠNG 2: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
• 2.1. VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC
• 2.1.1. VẬT CHẤT VÀ CÁC HÌNH THỨC TỒN TẠI CỦA VẬT CHẤT
• 2.1.1.1. Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật trước C.Mác về phạm trù vật chất
• 2.1.1.2. Cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX và sự phá sản của các quan điểm duy vật siêu hình về vật chất
• 2.1.1.3. Quan niệm của triết học Mác - Lênin về vật chất
• 2.1.1.4. Các hình thức tồn tại của vật chất
• 2.1.1.5. Tính thống nhất vật chất của thế giới
• 2.1.2. NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT VÀ KẾT CẤU CỦA Ý THỨC
• 2.1.2.1. Nguồn gốc của ý thức
• 2.1.2.2. Bản chất của ý thức
• 2.1.2.3. Kết cấu của ý thức
• 2.1.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC
• 2.1.3.1. Quan điểm của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật siêu hình
• 2.1.3.2. Quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng
• 2.2. PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
• 2.2.1. HAI LOẠI HÌNH BIỆN CHỨNG VÀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
• 2.2.1.1. Biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan
• 2.2.1.2. Khái niệm phép biện chứng duy vật
• 2.2.2. NỘI DUNG CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
• 2.2.2.1. Hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật
• 2.2.2.2. Các cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật
• 2.2.2.3. Các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật
• 2.3. LÝ LUẬN NHẬN THỨC
• 2.3.1. Các nguyên tắc của lý luận nhận thức duy vật biện chứng
• 3. CHƯƠNG 3: CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ
• 3.1. HỌC THUYẾT HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI
• 3.1.1. SẢN XUẤT VẬT CHẤT LÀ CƠ SỞ CỦA SỰ TỒN TẠI VÀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI
• 3.1.1.1. Khái niệm
• 3.1.1.2. Vai trò
• 3.1.2. BIỆN CHỨNG GIỮA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT VÀ QUAN HỆ SẢN XUẤT
• 3.1.2.1. Phương thức sản xuất
• 3.1.2.2. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
• 3.1.3. BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG CỦA XÃ HỘI
• 3.1.3.1. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội
• 3.1.3.2. Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội
• 3.1.4. SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI LÀ MỘT QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ - TỰ NHIÊN
• 3.1.4.1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội
• 3.1.4.2. Tiến trình lịch sử - tự nhiên của xã hội loài người
• 3.1.4.3. Giá trị khoa học bền vững và ý nghĩa cách mạng
• 3.2. GIAI CẤP VÀ DÂN TỘC
• 3.2.1. GIAI CẤP VÀ ĐẤU TRANH GIAI CẤP
• 3.2.1.1. Đấu tranh giai cấp
• 3.2.1.2. Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản
• 3.2.2. Các hình thức cộng đồng người trước khi hình thành dân tộc
• 3.2.2.1. Dân tộc - hình thức cộng đồng người phổ biến hiện nay
• 3.2.3. QUAN HỆ GIAI CẤP, DÂN TỘC VỚI NHÂN LOẠI
• 3.2.3.1. Nhân loại được hình thành
• 3.3. NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG XÃ HỘI
• 3.3.1. Nguồn gốc của nhà nước
• 3.3.1.1. Bản chất của nhà nước
• 3.3.1.2. Đặc trưng cơ bản của nhà nước
• 3.3.1.3. Chức năng cơ bản của nhà nước
• 3.3.1.4. Các kiểu và hình thức nhà nước
• 3.3.2. CÁCH MẠNG XÃ HỘI
• 3.3.2.1. Nguồn gốc của cách mạng xã hội
• 3.3.2.2. Bản chất của cách mạng xã hội
• 3.3.2.3. Phương pháp cách mạng
• 3.3.2.4. Vấn đề cách mạng xã hội trên thế giới hiện nay
• 3.4. TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI
• 3.4.1. KHÁI NIỆM TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ CÁC YẾU TỐ CƠ BẢN CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI
• 3.4.1.1. Khái niệm tồn tại xã hội
• 3.4.1.2. Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội
• 3.4.2. Ý THỨC XÃ HỘI VÀ KẾT CẤU CỦA Ý THỨC XÃ HỘI
• 3.4.2.1. Khái niệm ý thức xã hội
• 3.4.2.2. Kết cấu của ý thức xã hội
• 3.4.2.3. Tính giai cấp của ý thức xã hội
• 3.4.2.4. Quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội
• 3.4.2.5. Các hình thái ý thức xã hội
• 3.4.2.6. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
• 3.5. TRIẾT HỌC VỀ CON NGƯỜI
• 3.5.1. KHÁI NIỆM CON NGƯỜI VÀ BẢN CHẤT CON NGƯỜI
• 3.5.1.1. Con người là thực thể sinh học - xã hội
• 3.5.1.2. Con người là sản phẩm của lịch sử và của chính bản thân con người
• 3.5.1.3. Bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội
• 3.5.2. HIỆN TƯỢNG THA HÓA CON NGƯỜI VÀ VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CON NGƯỜI
• 3.5.2.1. Thực chất của hiện tượng tha hóa con người là lao động của con người bị tha hóa
• 3.5.2.2. Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người
• 3.5.2.3. Ý nghĩa
• 3.5.3. QUAN HỆ CÁ NHÂN VÀ XÃ HỘI; VAI TRÒ CỦA QUẦN CHÚNG NHÂN DÂN VÀ LÃNH TỤ TRONG LỊCH SỬ
• 3.5.3.1. Quan hệ giữa cá nhân và xã hội
• 3.5.3.2. Vai trò của quần chúng nhân dân và lãnh tụ trong lịch sử
• 3.5.4. Vấn đề con người trong sự nghiệp cách mạng ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tư duy của con người. Triết học không chỉ là một hình thái ý thức xã hội mà còn là hạt nhân lý luận của thế giới quan. Nó giúp con người nhận thức và giải thích thế giới xung quanh, từ đó định hướng hành động và giá trị sống. Ý nghĩa triết học thể hiện qua việc cung cấp những quy luật phổ biến nhất chi phối sự vận động của tự nhiên, xã hội và tư duy. Triết học cũng giúp con người hiểu rõ hơn về vị trí của mình trong thế giới, từ đó hình thành những giá trị và lý tưởng sống. Sự phát triển của triết học gắn liền với sự phát triển của xã hội, từ những tri thức cụ thể đến những quan điểm trừu tượng, giúp con người có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống.

1.1. Khái lược về triết học

Triết học có nguồn gốc từ nhu cầu nhận thức và cải biến thế giới của con người. Nguồn gốc xã hội của triết học xuất phát từ sự phát triển của sản xuất xã hội và sự phân hóa giai cấp. Triết học không chỉ là sự tổng hợp tri thức mà còn là sự phản ánh những vấn đề cơ bản của xã hội. Định nghĩa về triết học cho thấy nó là một hình thái ý thức xã hội, với mục đích tìm ra những quy luật chi phối sự vận động của thế giới. Triết học Mác - Lênin đã khẳng định vai trò của triết học trong việc nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy, từ đó giúp con người có cái nhìn toàn diện hơn về cuộc sống.

1.2. Vấn đề cơ bản của triết học

Vấn đề cơ bản của triết học bao gồm hai mặt: chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. Chủ nghĩa duy vật khẳng định vật chất là cái có trước và quyết định ý thức của con người, trong khi chủ nghĩa duy tâm lại cho rằng ý thức, tinh thần là cái có trước. Sự phân chia này không chỉ ảnh hưởng đến cách nhìn nhận thế giới mà còn định hình các giá trị và quan điểm sống của con người. Thuyết khả tri và thuyết bất khả tri cũng là những vấn đề quan trọng trong triết học, phản ánh khả năng nhận thức của con người về thế giới. Những quan điểm này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc định hướng hành động và tư duy của con người trong xã hội.

1.3. Biện chứng và siêu hình

Phép biện chứng và siêu hình là hai phương pháp nhận thức quan trọng trong triết học. Phương pháp siêu hình thường nhận thức đối tượng ở trạng thái cô lập, trong khi phép biện chứng nhận thức đối tượng trong mối liên hệ và sự vận động của nó. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách tiếp cận tri thức mà còn định hình cách con người hiểu và tương tác với thế giới. Phép biện chứng duy vật, được phát triển bởi C.Ăngghen và V.Lênin, đã khẳng định vai trò của triết học trong việc nghiên cứu sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy, từ đó giúp con người có cái nhìn sâu sắc hơn về các hiện tượng xã hội.

II. Triết học Mác Lênin và vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học Mác - Lênin không chỉ là một hệ thống lý luận mà còn là phương pháp luận khoa học, cách mạng của giai cấp công nhân. Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội thể hiện qua việc cung cấp những công cụ lý luận để phân tích và giải quyết các vấn đề xã hội. Triết học Mác - Lênin giúp con người nhận thức rõ hơn về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó định hướng hành động và tư duy trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự phát triển của triết học Mác - Lênin gắn liền với sự phát triển của phong trào công nhân và các cuộc cách mạng xã hội, khẳng định vai trò của triết học trong việc thúc đẩy sự tiến bộ xã hội.

2.1. Sự ra đời và phát triển của triết học Mác Lênin

Triết học Mác - Lênin ra đời trong bối cảnh lịch sử cụ thể, với sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và sự xuất hiện của giai cấp vô sản. Điều kiện lịch sử này đã tạo ra nền tảng cho sự hình thành triết học Mác - Lênin, với những nguyên lý triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Sự phát triển của triết học Mác - Lênin không chỉ phản ánh những biến đổi trong xã hội mà còn là kết quả của những nghiên cứu sâu sắc về các quy luật vận động của tự nhiên và xã hội. Triết học Mác - Lênin đã khẳng định vai trò của triết học trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, từ đó góp phần vào sự phát triển của phong trào công nhân và các cuộc cách mạng xã hội.

2.2. Đối tượng và chức năng của triết học Mác Lênin

Triết học Mác - Lênin xác định đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Chức năng của triết học Mác - Lênin không chỉ dừng lại ở việc cung cấp lý luận mà còn là phương pháp luận cho các hoạt động thực tiễn. Triết học Mác - Lênin giúp con người nhận thức rõ hơn về các quy luật xã hội, từ đó định hướng hành động và tư duy trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự phát triển của triết học Mác - Lênin không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giải quyết các vấn đề xã hội.

2.3. Vai trò của triết học Mác Lênin trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Trong bối cảnh đổi mới ở Việt Nam, triết học Mác - Lênin tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong việc định hướng tư duy và hành động của con người. Vai trò của triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới thể hiện qua việc cung cấp những nguyên lý cơ bản để phân tích và giải quyết các vấn đề xã hội. Triết học Mác - Lênin giúp con người nhận thức rõ hơn về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó định hướng hành động và tư duy trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự phát triển của triết học Mác - Lênin không chỉ góp phần vào sự phát triển của phong trào công nhân mà còn thúc đẩy sự tiến bộ xã hội, khẳng định vai trò của triết học trong việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập môn Triết học Mác – Lênin được biên soạn và lưu hành nội bộ nhằm phục vụ giảng dạy cho sinh viên khóa K27 thuộc Khoa Thương mại, Trường Đại học Văn Lang. Trong chương trình đào tạo bậc đại học, môn học này thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương bắt buộc, giữ vai trò nền tảng lý luận ban đầu trước khi người học tiếp cận các môn lý luận chính trị nâng cao (Kinh tế chính trị Mác – Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Tư tưởng Hồ Chí Minh) cũng như các môn chuyên ngành kinh tế và thương mại.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho sinh viên hệ thống tri thức về thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận biện chứng duy vật. Người học được yêu cầu đạt được các chuẩn đầu ra: hiểu rõ nguồn gốc, bản chất và các quy luật vận động chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy; nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa vật chất và ý thức; nắm vững các phạm trù và quy luật phát triển xã hội trong học thuyết hình thái kinh tế – xã hội, giai cấp, dân tộc, nhà nước và con người.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo tiến trình logic chặt chẽ gồm ba chương lớn:

• Chương 1: Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội
• Chương 2: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
• Chương 3: Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Tài liệu tiếp cận kiến thức từ việc phân tích bối cảnh lịch sử tư tưởng, đi sâu vào các nguyên lý bản thể luận và nhận thức luận, sau đó phát triển thành các quy luật xã hội học đại cương. Điểm đặc thù của tài liệu là việc chuẩn hóa các đề mục theo đề cương chi tiết của Nhà trường, tích hợp các vấn đề hiện đại như bản chất của trí tuệ nhân tạo (AI), mối tương quan giữa sự phát triển khoa học tự nhiên với nhận thức triết học, và liên hệ trực tiếp đến thực tiễn công cuộc đổi mới kinh tế – xã hội tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TIẾN TRÌNH HỌC THUYẾT TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN
    CHƯƠNG 1: NHẬP MÔN                      CHƯƠNG 2: BẢN THỂ & NHẬN THỨC             CHƯƠNG 3: QUY LUẬT XÃ HỘI
Triết học & Thế giới quan              Chủ nghĩa duy vật biện chứng                Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu triển khai ba chương kiến thức với sự phát triển logic có hệ thống:

• Chương 1: Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội
  Chương này cung cấp bức tranh khái quát về sự hình thành triết học từ hai nguồn gốc: nhận thức (sự phát triển của tư duy trừu tượng) và xã hội (sự phân công lao động, phân hóa giai cấp và xuất hiện nhà nước). Nội dung phân tích các quan niệm triết học cổ đại tại Trung Quốc (tri thức định hướng nhân sinh quan), Ấn Độ (chiêm ngưỡng, suy ngẫm lẽ phải), và Hy Lạp – La Mã (yêu mến sự thông thái). Chương 1 làm rõ hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học (Bản thể luận: CNDV đối lập CNDT, Nhất nguyên luận đối lập Nhị nguyên luận; Nhận thức luận: Thuyết khả tri đối lập Thuyết bất khả tri và Hoài nghi luận), phân định phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình. Tiếp đó, chương phân tích các tiền đề kinh tế – xã hội, nguồn gốc lý luận (Triết học cổ điển Đức của Hegel và Feuerbach; Kinh tế chính trị cổ điển Anh của Adam Smith và David Ricardo; Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp của Saint-Simon và Charles Fourier), tiền đề khoa học tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tế bào, Thuyết tiến hóa của Darwin), cùng các thời kỳ phát triển gắn liền với C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin.

• Chương 2: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
  Chương 2 đi sâu vào hai trụ cột bản thể luận và nhận thức luận. Về phạm trù vật chất, tài liệu tổng hợp quan điểm từ thời cổ đại (nước của Thales, lửa của Heraclitus, không khí của Anaximenes, Tứ đại của Ấn Độ, Ngũ hành của Trung Quốc, Apeiron của Anaximander, thuyết nguyên tử của Leucippus và Democritus) đến thời cận đại (Galileo, Bacon, Hobbes, Spinoza, Holbach, Diderot, Newton). Khủng hoảng vật lý học cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX (phát hiện tia X của Rơnghen năm 1895, hiện tượng phóng xạ urani của Becquerel năm 1896, điện tử của Thomson năm 1897, thực nghiệm khối lượng điện tử thay đổi của Kaufmann năm 1901, chất phóng xạ polonium và radium của Marie & Pierre Curie giai đoạn 1898–1902, Thuyết tương đối của Einstein năm 1905 và 1916) được viện dẫn để làm sáng tỏ định nghĩa vật chất kinh điển của V.I. Lênin. Chương 2 phân tích 5 hình thức vận động (cơ học, vật lý, hóa học, sinh học, xã hội), không gian, thời gian, bản chất ý thức (kết cấu gồm tri thức, tình cảm, ý chí; các cấp độ tự ý thức, tiềm thức, vô thức; so sánh bản chất ý thức với trí tuệ nhân tạo). Phần phép biện chứng duy vật trình bày 2 nguyên lý (Mối liên hệ phổ biến, Sự phát triển), 6 cặp phạm trù (Cái riêng – cái chung, Nguyên nhân – kết quả, Tất nhiên – ngẫu nhiên, Nội dung – hình thức, Bản chất – hiện tượng, Khả năng – hiện thực) và 3 quy luật (Chuyển hóa lượng – chất, Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, Phủ định của phủ định). Phần lý luận nhận thức phân tích vai trò thực tiễn và con đường nhận thức hai giai đoạn: cảm tính (cảm giác, tri giác, biểu tượng) và lý tính (khái niệm, phán đoán, suy lý).

• Chương 3: Chủ nghĩa duy vật lịch sử
  Chương 3 luận giải các quy luật chi phối sự vận động của xã hội: sản xuất vật chất là cơ sở tồn tại; quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; quy luật biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội (Cộng sản nguyên thủy, Chiếm hữu nô lệ, Phong kiến, Tư bản chủ nghĩa, Xã hội chủ nghĩa) như một quá trình lịch sử – tự nhiên. Chương còn đề cập đến học thuyết giai cấp, đấu tranh giai cấp, các hình thức cộng đồng người trước khi hình thành dân tộc (thị tộc, bộ lạc, bộ tộc, dân tộc), sự hình thành dân tộc ở phương Tây gắn với chủ nghĩa tư bản so với đặc thù hình thành sớm của dân tộc Việt Nam (thời kỳ dựng nước, giữ nước và giai đoạn Đại Việt thời Lý – Trần); nguồn gốc, bản chất, 4 kiểu nhà nước trong lịch sử; bản chất, điều kiện khách quan, nhân tố chủ quan, tình thế và thời cơ của cách mạng xã hội; cuối cùng là triết học về con người (bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội, hiện tượng tha hóa lao động, mối quan hệ cá nhân – xã hội và vai trò quần chúng nhân dân – lãnh tụ).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống nguyên lý và khung phân tích cơ bản bao gồm:

1. Hệ thống nguyên lý thế giới quan duy vật: Khẳng định tính thứ nhất của vật chất, tính thứ hai của ý thức; thế giới thống nhất ở tính vật chất; vật chất tồn tại khách quan, vận động vĩnh viễn trong không gian và thời gian.
2. Phương pháp luận biện chứng duy vật: Dựa trên hai nguyên tắc cơ bản là quan điểm toàn diện và quan điểm phát triển; bổ sung bằng quan điểm lịch sử – cụ thể trong việc xem xét các mâu thuẫn, sự tích lũy về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất, và sự kế thừa qua quy luật phủ định của phủ định.
3. Khung lý thuyết duy vật lịch sử: Mô hình hóa kết cấu xã hội thông qua sự tương tác giữa lực lượng sản xuất (tư liệu sản xuất và người lao động) với quan hệ sản xuất (sở hữu, tổ chức quản lý, phân phối), cơ sở hạ tầng (tổng hợp các quan hệ sản xuất) với kiến trúc thượng tầng (hệ tư tưởng, thiết chế chính trị – pháp luật tương ứng).

Kỹ năng phát triển

Thông qua các nội dung lý thuyết, giáo trình hỗ trợ người học rèn luyện các nhóm kỹ năng học thuật:

• Kỹ năng tư duy phân tích và khái quát hóa: Khả năng bóc tách hiện tượng để tìm kiếm bản chất, phân định nguyên nhân trực tiếp và nguyên nhân sâu xa, nhận diện cái tất nhiên và cái ngẫu nhiên trong các quá trình vận động.
• Kỹ năng đánh giá biện chứng: Tránh cách nhìn phiến diện, siêu hình, bảo thủ hoặc nóng vội chủ quan; áp dụng quan điểm lịch sử – cụ thể để đánh giá chính sách kinh tế, xã hội và các hiện tượng đời sống.
• Năng lực nghiên cứu lý luận chính trị – xã hội: Nắm vững thuật ngữ chuẩn mực để đọc hiểu các văn kiện, lý thuyết khoa học xã hội, và nhận diện sự khác biệt giữa các trường phái học thuyết trong lịch sử tư tưởng nhân loại.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu được kết cấu nhằm hỗ trợ phương pháp giảng dạy tích cực kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết và thảo luận chuyên đề:

                          QUY TRÌNH HỌC TẬP VÀ ĐÁNH GIÁ MÔN HỌC
1. TIẾP CẬN LÝ THUYẾT              2. PHÂN TÍCH THỰC TIỄN                    3. ĐÁNH GIÁ CHUẨN ĐẦU RA
Đọc tài liệu mục lục logic       Thảo luận case study, đối chiếu           Thi tự luận / Trắc nghiệm lý thuyết
Nắm hệ thống định nghĩa          phát minh KHTN & kinh tế VN               Vận dụng giải thích hiện tượng XH

• Cách tiếp cận sư phạm: Đi từ lịch sử hình thành khái niệm đến định nghĩa cô đọng, tiếp đó phân tích nội dung chi tiết và rút ra ý nghĩa phương pháp luận thực tiễn. Ví dụ, khi giảng dạy về phạm trù vật chất, tài liệu dẫn dắt qua sự bế tắc của các nhà cơ học thế kỷ XVII–XVIII khi đồng nhất vật chất với khối lượng, chỉ ra bối cảnh các phát minh của Rơnghen, Béccơren, Thomson làm lung lay quan điểm cũ, từ đó làm rõ tính khái quát khoa học trong định nghĩa của V.I. Lênin.
• Phân tích ca điển hình (Case studies) và thực nghiệm tư duy: Tài liệu cung cấp các mô hình thực chứng như chu trình phát triển nông nghiệp (hạt thóc $\rightarrow$ cây lúa $\rightarrow$ những hạt thóc mới) để minh họa quy luật phủ định của phủ định; sử dụng lịch sử hình thành nhà nước và các hình thức cộng đồng người (thị tộc $\rightarrow$ bộ lạc $\rightarrow$ bộ tộc $\rightarrow$ dân tộc) để phân tích các bước chuyển biến kinh tế – xã hội.
• Phương pháp đánh giá kết quả học tập: Kiểm tra mức độ ghi nhớ hệ thống khái niệm (khái niệm triết học, vật chất, ý thức, mâu thuẫn, hình thái kinh tế – xã hội); đánh giá khả năng phân tích logic mối quan hệ nhân quả, lượng – chất; và khả năng vận dụng các nguyên lý triết học để giải thích đường lối đổi mới của Việt Nam.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần bám sát hệ thống đề cương chi tiết, lập bảng so sánh đối chiếu giữa các khái niệm đối lập (Chủ nghĩa duy vật vs Chủ nghĩa duy tâm; Thuyết khả tri vs Thuyết bất khả tri; Biện chứng vs Siêu hình; Lực lượng sản xuất vs Quan hệ sản xuất; Cơ sở hạ tầng vs Kiến trúc thượng tầng), và trả lời các câu hỏi kiểm tra sau mỗi phần mục.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung tài liệu học tập Triết học Mác – Lênin K27 phản ánh sự gắn kết giữa lý luận kinh điển và các vấn đề đương đại:

Khía cạnh lý luận	Nội dung kinh điển trong tài liệu	Cập nhật & Điểm nổi bật trong giáo trình
Vấn đề bản chất ý thức	Nguồn gốc tự nhiên (bộ óc người, thế giới khách quan) & Nguồn gốc xã hội (lao động, ngôn ngữ).	Phân tích vấn đề Trí tuệ nhân tạo (AI), khẳng định máy tính thông minh chỉ là quá trình vật lý được con người lập trình, không thể thay thế bản chất phản ánh sáng tạo tinh thần của con người.
Lịch sử khoa học tự nhiên	Các quan điểm bản thể luận cổ đại và cận đại.	Tích hợp hệ thống các phát minh vật lý cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX (tia X, điện tử, phóng xạ, thuyết tương đối) để phân tích sự sụp đổ của CNDV siêu hình và sự hình thành CNDV biện chứng.
Hình thái kinh tế – xã hội	Tiến trình lịch sử – tự nhiên của 5 hình thái kinh tế – xã hội từ nguyên thủy đến XHCN.	Luận giải cơ sở khoa học của con đường phát triển bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, quá độ lên chủ nghĩa xã hội và đổi mới tư duy kinh tế tại Việt Nam.
Học thuyết Dân tộc	Sự hình thành dân tộc ở Tây Âu gắn liền với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản.	Phân tích tính đặc thù của sự hình thành dân tộc Việt Nam từ sớm (gắn liền dựng nước, giữ nước, thời Lý – Trần) không phụ thuộc vào phương thức tư bản chủ nghĩa.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong môi trường học thuật:

• Sinh viên đại học: Đối tượng trực tiếp là sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai khóa K27 Khoa Thương mại, Trường Đại học Văn Lang. Giáo trình cũng phù hợp cho sinh viên các khối ngành Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Tài chính, Khoa học xã hội đang theo học chương trình lý luận chính trị bắt buộc.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về Lịch sử thế giới, Lịch sử Việt Nam bậc phổ thông, cùng hiểu biết đại cương về các môn khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học, Sinh học) để tiếp thu các tiền đề khoa học của triết học.
• Giảng viên: Sử dụng làm đề cương bài giảng chuẩn, khung kế hoạch bài dạy, xây dựng câu hỏi thảo luận, bài tập nhóm và đề thi kết thúc học phần.
• Người tự học và nghiên cứu: Phù hợp làm tài liệu tra cứu các thuật ngữ, nguyên lý, cặp phạm trù triết học căn bản phục vụ ôn thi sau đại học hoặc nghiên cứu các ngành khoa học xã hội liên quan.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu phù hợp cho sinh viên khóa K27 Khoa Thương mại Đại học Văn Lang, sinh viên khối ngành kinh tế – xã hội hệ đại học, cùng những người cần tra cứu hệ thống lý luận triết học Mác – Lênin cơ bản.

2. Cần kiến thức nền nào để học tốt giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức lịch sử xã hội (các giai đoạn phát triển lịch sử thế giới và Việt Nam) và các kiến thức khoa học tự nhiên đại cương (vật lý nguyên tử, thuyết tiến hóa, quy luật năng lượng) để hiểu rõ cơ sở thực chứng của các luận điểm triết học.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các tài liệu khác là gì?

Tài liệu cô đọng hóa mục lục theo cấu trúc đề mục bài giảng trực diện, phân tách rõ ràng từng khái niệm, nguồn gốc, bản chất và ý nghĩa phương pháp luận; đồng thời bổ sung các nội dung so sánh về trí tuệ nhân tạo (AI) và lịch sử hình thành đặc thù của dân tộc Việt Nam.

4. Làm sao để tự học và nắm vững kiến thức trong tài liệu?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo 3 chương logic: nắm chắc Chương 1 (nhập môn thế giới quan) trước khi chuyển sang Chương 2 (các nguyên lý, phạm trù, quy luật bản thể – nhận thức) và vận dụng vào Chương 3 (các quy luật xã hội). Việc vẽ sơ đồ tư duy cho 6 cặp phạm trù và 3 quy luật sẽ giúp ghi nhớ hệ thống hơn.

5. Có tài liệu bổ trợ nào nên tham khảo kèm theo?

Nên tham khảo thêm Giáo trình Triết học Mác – Lênin do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành dành cho bậc đại học không chuyên lý luận chính trị, các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin (như Chống Đuyrinh, Biện chứng của tự nhiên, Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán), và các văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Kết luận

Tài liệu Triết học Mác – Lênin K27 của Khoa Thương mại – Trường Đại học Văn Lang là văn bản học thuật hệ thống hóa toàn bộ các nguyên lý cốt lõi của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Bằng cách trình bày mạch lạc từ nguồn gốc triết học, bản thể luận vật chất – ý thức, các quy luật phép biện chứng, đến quy luật phát triển hình thái kinh tế – xã hội và vấn đề con người, tài liệu cung cấp khung lý thuyết tiêu chuẩn phục vụ quá trình học tập và nghiên cứu lý luận chính trị ở bậc đại học. Lộ trình học tập khuyến nghị là nắm vững hệ thống thuật ngữ, phân tích bản chất các mối quan hệ biện chứng, và đối chiếu các nguyên lý phương pháp luận vào thực tiễn kinh tế – xã hội hiện hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC TRONG ĐỜI S ỐNG XÃ HỘI I.TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC 1.Khái lược về triết học a.Nguồn gốc của triết học Nguồn gốc nhận thức Trong quá trình sống và cải biến thế giới, từng bước con người có kinh nghiệm và có tri thức về thế giới. Ban đầu là những tri thức cụ thể, riêng lẻ, cảm tính. Cùng với sự tiến bộ của sản xuất và đời sống, nhận thức của con người dần dần đạt đến trình độ cao hơn trong việc giải thích thế giới một cách hệ thống, lôgíc và nhân quả. Sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát trong quá trình nhận thức sẽ đến lúc làm cho các quan điểm, quan niệm chung nhất về thế giới và về vai trò của con người trong thế giới đó hình thành.

Đó là lúc triết học xuất hiện Nguồn gốc xã hội Triết học chỉ ra đời khi xã hội loài người đã đạt đến một trình độ tương đối cao của sản xuất xã hội, phân công lao động xã hội hình thành, tư hữu hóa tư liệu sản xuất được luật định, giai cấp phân hóa rõ và mạnh, nhà nước ra đời. Trong một xã hội như vậy, tầng lớp trí thức xuất hiện, giáo dục và nhà trường hình thành và phát triển, các nhà thông thái đã đủ năng lực tư duy để trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa toàn bộ tri thức thời đại và các hiện tượng của tồn tại xã hội để xây dựng nên các học thuyết, các lý luận, các triết thuyết b.Khái niệm triết học Ở Trung Quốc, triết học là biểu hiện cao của trí tuệ, là sự hiểu biết sâu sắc của con người về toàn bộ thế giới thiên - địa - nhân và định hướng nhân sinh quan cho con người. Ở Ấn Độ, triết học có nghFa là chiêm ngư¡ng, hàm ý là tri thức dựa trên lý trí, là con đường suy ng¢m để d¢n dắt con người đến với lẽ phải. Ở phương Tây, thuật ngữ triết học với nghFa là yêu mến sự thông thái; vừa mang nghFa là giải thích vũ trụ, định hướng nhận thức và hành vi, vừa nhấn mạnh đến khát vọng tìm kiếm chân lý của con người.

Định nghĩa  Triết học là một hình thái ý thức xã hội.  Khách thể khám phá của triết học là thế giới. 1 Mục đích  Tìm ra những quy luật phổ biến nhất chi phối, quy định và quyết định sự vận động của thế giới, con người và tư duy.  Tri thức triết học mang tính hệ thống, lôgíc và trừu tượng về thế giới.

 Triết học là hạt nhân của thế giới quan. Với sự ra đời của triết học Mác – Lênin  Triết học là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó  Triết học là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy c.Đối tượng của triết học trong lịch sử Triết học thời cổ đại ở phương Tây được gọi là “triết học tự nhiên” , bao hàm trong nó toàn bộ tri thức của nhân loại. Vào thời kì trung cổ, triết học trở thành “nô lệ” của thần học, có nhiệm vụ chứng minh sự đúng đắn của Kinh thánh, luận giải và thuyết phục người ta tin tưởng vào Chúa Trời, lúc này gọi là triết học kinh viện. Vào thế kỷ XV - XVI, triết học dần tách khỏi thần học và các khoa học cụ thể, phát triển thành các bộ môn riêng biệt với các học thuyết về bản thể luận, vũ trụ luận, tri thức luận, nhận thức luận, mF học, đạo đức học… Vào thế kỷ XVII - XVIII, triết học duy vật dựa trên cơ sở tri thức của khoa học tự nhiên thực nghiệm đã phát triển nhanh chóng và đóng vai trò tích cực trong cuộc đấu tranh chống chủ nghFa duy tâm và tôn giáo.

Cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX, sự phát triển của các khoa học cụ thể và thành tựu mà nó đạt được đã làm phá sản tham vọng của các nhà triết học muốn biến triết học thành “khoa học của mọi khoa học”. Vào những năm 40 của thế kỷ XIX, triết học Mác ra đời. Triết học Mác nghiên cứu những quy luật chung nhất của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy d.Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan Định nghĩa  Thế giới quan là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin, lý tưởng xác định về thế giới và về vị trí của con người trong thế giới đó.  Thế giới quan quy định các nguyên tắc, thái độ, giá trị trong định hướng nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

2 Thành phần chủ yếu của thế giới quan: tri thức, niềm tin và lý tưởng. Tri thức: cơ sở trực tiếp hình thành thế giới quan, Niềm tin: tri thức chỉ gia nhập thế giới quan khi đã được kiểm nghiệm ít nhiều trong thực tiễn và trở thành Lý tưởng: trình độ phát triển cao nhất của thế giới quan. Hạt nhân lý luận của thế giới quan Bản thân triết học chính là thế giới quan. Trong thế giới quan của các khoa học cụ thể, các dân tộc, hay các thời đại: triết học bao giờ cũng là thành phần quan trọng, đóng vai trò là nhân tố cốt lõi.

Với các loại thế giới quan tôn giáo, thế giới quan kinh nghiệm hay thế giới quan thông thường: triết học bao giờ cũng có ảnh hưởng và chi phối. Thế giới quan triết học như thế nào sẽ quy định các thế giới quan và các quan niệm khác như thế 2.Vấn đề cơ bản của triết học a.Nội dung vấn đề cơ bản của triết Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt.Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Chủ nghĩa duy vật Khái niệm  Những người cho r©ng vật chất, giới tự nhiên là cái có trước và quyết định ý thức của con người  Giải thích mọi hiện tượng của thế giới này b©ng các nguyên nhân vật chất - nguyên nhân tận cùng của mọi vận động của thế giới này là nguyên nhân vật chất. Ba hình thức cơ bản của chủ nghĩa duy vật  Chủ nghFa duy vật chất phác.  Chủ nghFa duy vật siêu hình.

 Chủ nghFa duy vật biện chứng. Chủ nghĩa duy tâm Khái niệm  Những người cho r©ng ý thức, tinh thần, ý niệm, cảm giác là cái có trước giới tự nhiên  Chủ trương giải thích toàn bộ thế giới này b©ng các nguyên nhân tư tưởng, tinh thần - nguyên nhân tận cùng của mọi vận động của thế giới này là nguyên nhân tinh thần. Chủ nghĩa duy tâm gồm có hai phái  Chủ nghFa duy tâm chủ quan.  Chủ nghFa duy tâm khách quan.

Nhất nguyên luận và nhị nguyên luận  Nhất nguyên luận: Học thuyết triết học nào thừa nhận chỉ một trong hai thực thể (vật chất hoặc tinh thần) là bản nguyên của thế giới, quyết định sự vận động của thế giới  Nhị nguyên luận: Những nhà triết học giải thích thế giới b©ng cả hai bản nguyên vật chất và tinh thần, xem vật chất và tinh thần là hai bản nguyên có thể cùng quyết định nguồn gốc và sự vận động của thế giới.Thuyết có thể biết (Thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (Thuyết bất khả tri) Thuyết khả tri:  Học thuyết triết học khẳng định khả năng nhận thức của con người.  Thuyết khả tri khẳng định con người về nguyên tắc có thể hiểu được bản chất của sự vật.  Cảm giác, biểu tượng, quan niệm và nói chung ý thức mà con người có được về sự vật về nguyên tắc, là phù hợp với bản thân sự vật. 4 Thuyết không thể biết:  Học thuyết triết học phủ nhận khả năng nhận thức của con người.

 Theo thuyết này, con người, về nguyên tắc, không thể hiểu được bản chất của đối tượng.  Kết quả nhận thức mà loài người có được chỉ là hình thức bề ngoài, hạn hẹp và cắt xén về đối tượng.  Các hình ảnh, tính chất, đặc điểm… của đối tượng mà các giác quan của con người thu nhận được trong quá trình nhận thức, cho dù có tính xác thực, cũng không cho phép con người đồng nhất chúng với đối tượng. Thuyết bất khả tri:  Là sự ra đời của trào lưu hoài nghi luận từ triết học Hy Lạp Cổ đại.

 Những người theo trào lưu này nâng sự hoài nghi lên thành nguyên tắc trong việc xem xét tri thức đã đạt được và cho r©ng con người không thể đạt đến chân lý khách quan 3. Biện chứng và siêu hình a. Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử Phương pháp siêu hình  Nhận thức đối tượng ở trạng thái cô lập, tách rời đối tượng ra khỏi các quan hệ được xem xét và coi các mặt đối lập với nhau có một ranh giới tuyệt đối.  Nhận thức đối tượng ở trạng thái tFnh; đồng nhất đối tượng với trạng thái tFnh nhất thời đó.

 Thừa nhận sự biến đổi chỉ là sự biến đổi về số lượng, về các hiện tượng bề ngoài.  Nguyên nhân của sự biến đổi coi là n©m ở bên ngoài đối tượng Phương pháp biện chứng  Nhận thức đối tượng trong các mối liên hệ phổ biến vốn có của nó. Đối tượng và các thành phần của đối tượng luôn trong sự lệ thuộc, ảnh hưởng nhau, ràng buộc, quy định l¢n nhau.  Nhận thức đối tượng ở trạng thái luôn vận động biến đổi, n©m trong khuynh hướng phổ quát là phát triển.

Quá trình vận động này thay đổi cả về lượng và cả về chất của các sự vật, hiện tượng. Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử  Là phép biện chứng tự phát thời Cổ đại. Các nhà biện chứng cả phương Đông l¢n phương Tây thời cổ đại đã thấy được các sự vật, hiện tượng của vũ trụ vận động trong sự sinh thành, biến hóa vô cùng vô tận.  Là phép biện chứng duy tâm.

Đỉnh cao của hình thức này được thể hiện trong triết học cổ điển Đức, người khởi đầu là Cantơ và người hoàn thiện là Hêghen. 5  Là phép biện chứng duy vật. Phép biện chứng duy vật được thể hiện trong triết học do C.Ăngghen xây dựng, sau đó được V.Lênin và các nhà triết học hậu thế phát triển.TRIẾT HỌC MAC_LENIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC LENIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 1. Sự ra đời và phát triển của triết học Mác - Lênin a.

Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học Mác Điều kiện kinh tế - xã hội  Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất TBCN trong điều kiện cách mạng công nghiệp.