Luận văn thạc sĩ vai trò của nhà nước đối với việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở việt nam hiện nay

Tài liệu chuyên sâu Vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường và định hướng xã hội chủ, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền

• Tác giả: Trương Thị Thanh Quý
• Người hướng dẫn: GS.TS Phạm Ngọc Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vai Trò Của Nhà Nước Trong Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Và Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHÀ NƯỚC VÀ KINH TẾ – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
• 1.1. Nhà nước và chức năng kinh tế của nhà nước
• 1.2. Kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.3. Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC GIỮ VỮNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM QUA 25 NĂM ĐỔI MỚI
• 2.1. Thực trạng vai trò của nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 25 năm đổi mới
• 2.2. Nguyên nhân và những vấn đề đặt ra liên quan tới việc phát huy vai trò của Nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong phát triển kinh tế thị trường
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI VIỆC GIỮ VỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Hệ giải pháp tiếp tục đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân, vì dân để nó làm tốt hơn vai trò giữ vững định hướng XHCN
• 3.2. Hệ giải pháp giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa Nhà nước với thị trường và doanh nghiệp nhằm bảo đảm vai trò của Nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong phát triển của KTTT
• 3.3. Hệ giải pháp đẩy mạnh CNH, HĐH để tạo cốt vật chất cho Nhà nước giữ vững định hướng XHCN đối với sự phát triển nền KTTT ở nước ta hiện nay
• 3.4. Hệ giải pháp giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội - một nội dung quan trọng của định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền KTTT
• 3.5. Hệ giải pháp phát huy vai trò của chủ đạo của kinh tế nhà nước
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và quản lý nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Nhà nước không chỉ là cơ quan thực thi pháp luật mà còn là người điều tiết các mối quan hệ kinh tế, đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng xã hội. Theo quan điểm của Đảng, việc phát triển kinh tế thị trường phải gắn liền với định hướng xã hội chủ nghĩa. Điều này có nghĩa là Nhà nước cần phải can thiệp vào các hoạt động kinh tế để bảo vệ lợi ích của người lao động và đảm bảo công bằng xã hội. Một trong những chính sách quan trọng là xây dựng hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu phát triển của thị trường, đồng thời phản ánh các mục tiêu chính trị của Đảng. Như Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã nhấn mạnh, thị trường tự do không thể tự đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa, do đó, vai trò của Nhà nước là không thể thiếu.

1.1. Chức năng kinh tế của Nhà nước

Chức năng kinh tế của Nhà nước bao gồm việc xây dựng và thực hiện các chính sách kinh tế nhằm thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Nhà nước cần phải tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc quản lý và điều tiết thị trường là cần thiết để ngăn chặn các hành vi gian lận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động. Đặc biệt, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước cần phải đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế không chỉ mang lại lợi nhuận mà còn phải phục vụ cho lợi ích chung của xã hội. Điều này thể hiện rõ trong các chính sách phát triển bền vững và công bằng xã hội mà Nhà nước đang theo đuổi.

II. Thực trạng vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường

Trong 25 năm đổi mới, vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Nhà nước đã thực hiện nhiều chính sách nhằm phát huy vai trò của kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể, nhưng vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Một số vấn đề nổi bật bao gồm sự thiếu đồng bộ trong các chính sách, sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý và sự chưa rõ ràng trong vai trò của Nhà nước và Đảng. Điều này dẫn đến tình trạng một số doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả, không đáp ứng được yêu cầu phát triển của nền kinh tế. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự cải cách mạnh mẽ trong quản lý nhà nước, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước và đảm bảo rằng các chính sách phát triển kinh tế phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa.

2.1. Nguyên nhân và vấn đề đặt ra

Nguyên nhân chính dẫn đến những hạn chế trong vai trò của Nhà nước là do nhận thức chưa đầy đủ về chức năng của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Nhiều người vẫn cho rằng Nhà nước chỉ cần định hướng mà không cần can thiệp sâu vào hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước cần phải có những biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả. Việc thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước cũng là một vấn đề lớn, dẫn đến sự chồng chéo trong quản lý và gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc thực hiện các chính sách phát triển. Do đó, cần phải có một hệ thống quản lý đồng bộ và hiệu quả hơn để phát huy vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường.

III. Giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước

Để nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, cần thực hiện một số giải pháp chủ yếu. Trước hết, cần phải cải cách mạnh mẽ hệ thống pháp luật để phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế thị trường. Các chính sách cần phải được xây dựng dựa trên cơ sở thực tiễn và phản ánh đúng nhu cầu của thị trường. Thứ hai, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tình trạng chồng chéo và nâng cao hiệu quả quản lý. Cuối cùng, cần phải nâng cao nhận thức của cán bộ, công chức về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, từ đó tạo ra một môi trường làm việc tích cực và hiệu quả hơn.

3.1. Cải cách hệ thống pháp luật

Cải cách hệ thống pháp luật là một trong những giải pháp quan trọng nhất để nâng cao vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế. Cần phải xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, rõ ràng và dễ hiểu, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Các quy định pháp luật cần phải được cập nhật thường xuyên để phù hợp với sự thay đổi của thị trường. Đồng thời, cần phải có các cơ chế giám sát và kiểm tra hiệu quả thực hiện các chính sách pháp luật, nhằm đảm bảo rằng các quy định được thực hiện một cách nghiêm túc và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hơn 25 năm đổi mới, Việt Nam đã xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) với sự quản lý của Nhà nước nhằm phát triển kinh tế bền vững và giữ vững định hướng chính trị. Theo báo cáo của ngành, tổng sản phẩm nội địa (GDP) bình quân đầu người tăng từ khoảng 640 USD năm 2005 lên hơn 1.168 USD năm 2010, tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức 6,7% năm 2010. Tuy nhiên, quá trình phát triển này đặt ra nhiều thách thức về vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng XHCN, đảm bảo công bằng xã hội và phát triển kinh tế bền vững. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, phân tích thực trạng qua 25 năm đổi mới, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả vai trò này. Phạm vi nghiên cứu tập trung ở tầm vĩ mô trên phạm vi toàn quốc, trong giai đoạn từ năm 1986 đến nay. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện chính sách quản lý kinh tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

• Lý thuyết về chức năng kinh tế của Nhà nước: Nhà nước không chỉ là công cụ của giai cấp thống trị mà còn thực hiện chức năng kinh tế quan trọng như định hướng phát triển, xây dựng khung pháp lý, tạo môi trường ổn định và công bằng xã hội.

• Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Nền kinh tế hỗn hợp với sự kết hợp các thành phần kinh tế nhà nước, tập thể và tư nhân, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, đồng thời Nhà nước quản lý và điều tiết thị trường để đảm bảo phát triển bền vững và công bằng xã hội.

Các khái niệm chính bao gồm: kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, công bằng xã hội, và quản lý nhà nước trong kinh tế thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với phương pháp lịch sử, logic, phân tích tổng hợp, trừu tượng và cụ thể. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Số liệu thống kê kinh tế vĩ mô từ các báo cáo chính thức của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê Việt Nam.

• Văn bản pháp luật, chính sách liên quan đến kinh tế thị trường và vai trò của Nhà nước.

• Các báo cáo, nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước về kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Phương pháp phân tích tập trung vào đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước qua các chỉ số kinh tế, hiệu quả chính sách, so sánh các giai đoạn phát triển kinh tế. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ dữ liệu kinh tế vĩ mô và các văn bản pháp luật liên quan trong 25 năm đổi mới (1986-2011). Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2010 đến 2011, nhằm cập nhật và phân tích các chính sách mới nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò của Nhà nước trong xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế: Nhà nước đã ban hành hơn 26 luật và hơn 3.000 văn bản quy phạm pháp luật từ năm 2006-2009, tạo môi trường pháp lý thông thoáng cho phát triển kinh tế thị trường. Từ năm 2000-2005, số doanh nghiệp đăng ký mới tăng gấp 3,3 lần so với giai đoạn 1991-1999, với tổng vốn đăng ký mới đạt khoảng 20 tỷ USD.

2. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo nhưng chưa phát huy hết tiềm năng: Khu vực kinh tế nhà nước chiếm tỷ trọng lớn trong tổng vốn đầu tư xã hội (trên 40% trong những năm 2004-2008), nhưng đóng góp vào GDP giảm từ 39,1% năm 2004 xuống còn khoảng 34,35% năm 2008. Một số doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả, gây thua lỗ và bức xúc xã hội.

3. Tăng trưởng kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng xã hội: Tỷ trọng ngành công nghiệp và xây dựng tăng từ 28,88% năm 1986 lên 41,58% năm 2007, trong khi tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 38,06% xuống còn khoảng 20,3%. Chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần đã tạo điều kiện bình đẳng cho các thành phần kinh tế, góp phần nâng cao đời sống nhân dân.

4. Chính sách quản lý kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội: Năm 2011, Nhà nước thực hiện chính sách tiền tệ thận trọng, kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng dưới 20%, đồng thời tăng cường các chính sách an sinh xã hội nhằm ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm công bằng xã hội.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy Nhà nước Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN, tạo môi trường pháp lý và chính sách thuận lợi cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự chưa đồng bộ và chậm trễ trong hoàn thiện pháp luật, cũng như hiệu quả hoạt động của khu vực kinh tế nhà nước còn hạn chế, ảnh hưởng đến vai trò chủ đạo của Nhà nước trong nền kinh tế. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phản ánh sự tiến bộ trong nhận thức và thực tiễn quản lý kinh tế của Nhà nước qua từng giai đoạn đổi mới.

Việc tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội là điểm sáng, thể hiện qua chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý và chính sách hỗ trợ các nhóm yếu thế. Tuy nhiên, các chính sách xã hội còn mang tính tình huống, chưa thực sự bền vững và đồng bộ, cần được cải thiện để đảm bảo phát triển bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng GDP, tỷ trọng các ngành kinh tế, và bảng so sánh đóng góp của các thành phần kinh tế vào GDP qua các năm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế: Đẩy nhanh tiến độ sửa đổi, bổ sung các luật còn lạc hậu, xây dựng khung pháp lý đồng bộ, minh bạch để tạo môi trường kinh doanh bình đẳng, hiệu quả. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp; thời gian: 2-3 năm.

2. Nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước: Tăng cường quản lý, giám sát, đẩy mạnh cổ phần hóa, tái cơ cấu các doanh nghiệp nhà nước yếu kém, tập trung vào các ngành then chốt. Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính; thời gian: 3-5 năm.

3. Phát triển chính sách an sinh xã hội bền vững: Xây dựng cơ chế phối hợp giữa các chính sách kinh tế và xã hội, đảm bảo hỗ trợ kịp thời và hiệu quả cho các nhóm yếu thế, giảm bất bình đẳng xã hội. Chủ thể: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội; thời gian: 2-4 năm.

4. Tăng cường quản lý kinh tế vĩ mô linh hoạt: Điều chỉnh chính sách tiền tệ, tài khóa phù hợp với diễn biến kinh tế trong và ngoài nước, kiểm soát lạm phát, ổn định thị trường tài chính. Chủ thể: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính; thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Giúp hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, từ đó xây dựng chính sách phù hợp.

2. Giảng viên và sinh viên ngành kinh tế, chính trị học: Cung cấp tài liệu tham khảo hệ thống về lý luận và thực tiễn quản lý kinh tế nhà nước trong bối cảnh đổi mới.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hiểu rõ môi trường pháp lý và chính sách kinh tế để đưa ra quyết định đầu tư, kinh doanh phù hợp với định hướng phát triển của Nhà nước.

4. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn kinh tế: Là cơ sở để phân tích, đánh giá và đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Vai trò chính của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là gì?
   Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc xây dựng thể chế, quản lý kinh tế vĩ mô, điều tiết thị trường và bảo đảm công bằng xã hội. Ví dụ, Nhà nước ban hành các luật và chính sách để tạo môi trường kinh doanh bình đẳng và ổn định.

2. Kinh tế nhà nước đóng góp như thế nào vào GDP Việt Nam hiện nay?
   Kinh tế nhà nước chiếm khoảng 34-39% GDP trong những năm gần đây, tuy có xu hướng giảm nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong các ngành then chốt như năng lượng, giao thông.

3. Những hạn chế chính trong vai trò của Nhà nước hiện nay là gì?
   Hệ thống pháp luật còn chưa đồng bộ, một số doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả, chính sách xã hội chưa bền vững và chưa thực sự đồng bộ.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước?
   Cần đẩy mạnh cổ phần hóa, tái cơ cấu, tăng cường giám sát và minh bạch hoạt động, tập trung vào các ngành then chốt để phát huy vai trò đòn bẩy.

5. Chính sách an sinh xã hội được thực hiện ra sao trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN?
   Nhà nước thực hiện các chính sách hỗ trợ người nghèo, bảo hiểm xã hội, tạo điều kiện bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ xã hội, góp phần giảm bất bình đẳng và đảm bảo tiến bộ xã hội.

Kết luận

• Nhà nước Việt Nam giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo nhưng cần nâng cao hiệu quả hoạt động để phát huy tối đa tiềm năng.
• Tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội là mục tiêu quan trọng được thực hiện qua các chính sách đa dạng.
• Hệ thống pháp luật và chính sách kinh tế cần được hoàn thiện đồng bộ, minh bạch và linh hoạt hơn để đáp ứng yêu cầu phát triển.
• Các bước tiếp theo bao gồm đẩy mạnh cải cách doanh nghiệp nhà nước, hoàn thiện pháp luật và phát triển chính sách an sinh xã hội bền vững.

Hành động ngay hôm nay để góp phần xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển bền vững và công bằng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHÀ NƢỚC VÀ KINH TẾ- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. NHÀ NƢỚC VÀ CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA NHÀ NƢỚC 1. Nhà nƣớc Thực tiễn lịch sử chứng minh rằng, không phải khi nào xã hội cũng có nhà nước1. Phù hợp với tình trạng kinh tế còn thấp kém, sự phân hóa giai cấp còn chưa bắt đầu, tổ chức đầu tiên của xã hội trong xã hội cộng đồng nguyên thủy là thị tộc, bộ lạc.

Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là những tộc trưởng do nhân dân bầu ra. Quyền lực của người đứng đầu những cơ quan quản lý xã hội dựa vào sức mạnh đạo đức và uy tín; không có đặc quyền, đặc lợi cá nhân, không bắt nhân dân phải phục vụ cho lợi ích riêng. Họ hoàn toàn thực hiện vai trò của mình theo ý chí và quyết định của nhân dân. Thể chế xã hội trong thời kỳ cộng sản nguyên thủy là thể chế tự quản của nhân dân.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất đã đưa tới sự dư thừa tương đối sản phẩm tiêu dùng và khát vọng muốn chiếm đoạt nó đã làm nảy sinh ở giới có thẩm quyền thói hám của. Họ sử dụng mọi quyền lực có trong tay để thực hiện khát vọng đó. Do vậy, việc phân hóa xã hội được tăng cường. Giai cấp xuất hiện.

Quan hệ người áp bức người thay thế quan hệ bình đẳng, hợp tác, tương trợ. Sự đối kháng giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột ngày càng sâu sắc. Chiến tranh ăn cướp giữa các bộ lạc, thị tộc đã làm cho quyền lực của thủ lĩnh quân sự được củng cố, họ ngày càng giàu có lên, địa vị thống trị và bóc lột của họ được tăng cường. 1 Với tư cách một danh từ chung hay tính từ, chữ “nhà nước” chúng tôi không viết hoa.

Chỉ viết hoa, khi đó là khái niệm dùng để chỉ nhà nước ta - Nhà nước cộng hoà XHCN Việt Nam - một danh từ riêng. 11 z Họ trở thành lực lượng đối lập với nhân dân. Những biến đổi trên đây đã làm cho cơ quan tổ chức của thị tộc, bộ lạc dần dần thoát khỏi gốc rễ của nó trong nhân dân. Từ chỗ là công cụ của nhân dân, các tổ chức đó trở thành cơ quan đối lập, thống trị và áp bức nhân dân.

Hậu quả là cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đối kháng lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử xã hội - chủ nô và nô lệ - gay gắt tới mức dẫn tới nguy cơ chẳng những các giai cấp đó tiêu diệt lẫn nhau mà tiêu diệt luôn cả xã hội. Để thảm họa đó không diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời. Đó là nhà nước. Qua đó cho thấy, nhà nước không phải là cơ quan để điều hòa mâu thuẫn giai cấp.

Ngược lại, nó ra đời do mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc, không thể điều hòa. Trên cơ sở của tính tất yếu kinh tế - xã hội nói trên, lực lượng lập ra và sử dụng bộ máy nhà nước chính là giai cấp có thế lực nhất - giai cấp thống trị về mặt kinh tế. Nói cách khác, nhà nước là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác. Nhờ có nhà nước, giai cấp này cũng trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị và, do đó, có thêm những phương tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức.

Bản chất của nhà nước, do đó, "chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác" [37, tr. Xét dưới giác độ tổng quát, mọi nhà nước đều phải thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) và chức năng xã hội (chức năng công quyền). - Chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) của nhà nước Quyền lực chính trị do quyền lực kinh tế quyết định. Do vậy, để củng cố, tăng cường sự thống trị chính trị của mình, nhà nước phải xác lập, củng cố nền tảng kinh tế mà giai cấp cầm quyền là người đại diện cho quan hệ sản xuất thống trị.

Nền kinh tế đó càng hùng mạnh bao nhiêu, quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền càng có khả năng vững vàng bấy nhiêu. Cùng với xác lập nền tảng kinh tế đó, để chức năng thống trị chính trị của nhà nước được thực hiện, nó cũng phải xác lập, củng cố, tăng cường ảnh hưởng của hệ tư tưởng phản ánh nhu cầu, lợi ích căn bản của giai cấp cầm quyền (hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền), làm 12 z cho hệ tư tưởng đó chi phối đời sống tinh thần của xã hội. Hơn nữa, việc thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp còn đòi hỏi nhà nước phải sẵn sàng trấn áp sự phản kháng của mọi thế lực trong và ngoài nước. Bằng việc thực hiện có hiệu quả ba nội dung cơ bản đó, chức năng giai cấp của nhà nước được củng cố và tăng cường.

- Chức năng xã hội (chức năng công quyền) của nhà nước Nhà nước là công cụ chuyên chính của một giai cấp. Song, bất kỳ nhà nước nào cũng phải đảm trách một số công việc nhằm đáp ứng nhu cầu chung của cộng đồng: xây dựng một số công trình kinh tế, văn hoá - xã hội để phục vụ cho toàn xã hội về học tập, vui chơi, chăm sóc sức khoẻ (có hay không có thu phí); bảo đảm trật tự - an toàn xã hội trong đi lại, sinh hoạt, lao động; khắc phục những dịch bệnh hiểm nghèo, những tệ nạn xã hội. Xét dưới giác độ chi tiết hơn và xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu, phương pháp tiếp cận khác nhau, người ta có thể phân chia các chức năng cuả nhà nước thành chức năng kinh tế, chức năng chính trị, chức năng văn hoá - xã hội; cũng có thể phân ra chức năng tổ chức - xây dựng, chức năng bạo lực - trấn áp hay chức năng đối nội, chức năng đối ngoại.Song, cần lưu ý rằng, dù phân chia như thế nào thì chức năng chính trị - giai cấp và chức năng xã hội - công quyền cũng thâm nhập vào các chức năng của mọi sự phân chia đó. Tuỳ mục tiêu nghiên cứu, người ta có thể áp dụng cách phân chia này hay cách phân chia khác.

Do định hướng của luận văn này, chúng tôi nghiên cứu sâu hơn về chức năng kinh tế cuả nhà nước. Chức năng kinh tế của nhà nƣớc 13 z Lịch sử phát triển loài người kể từ khi xuất hiện giai cấp và nhà nước đến nay cho thấy, dù trực tiếp hay gián tiếp, nhà nước đều tác động đến kinh tế theo các chiều hướng khác nhau. Tổng kết thực tiễn đó, Ph. Ăngghen đã chỉ ra rằng: "tác động ngược trở lại của quyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế có thể có ba loại.

Nó có thể tác động theo cùng hướng - khi ấy sự phát triển sẽ nhanh hơn; nó có thể tác động ngược lại sự phát triển kinh tế, khi ấy thì hiện nay, ở mỗi dân tộc lớn, nó sẽ tan vỡ sau một khoảng thời gian nhất định, hoặc là nó có thể cản trở sự phát triển kinh tế ở những hướng nào đó và thúc đẩy sự phát triển ở những hướng khác. Trong trường hợp này rốt cuộc dẫn đến một trong hai trường hợp trên" [38, tr. Vì sao nhà nước lại có thể tác động đến kinh tế? Vì sao sự tác động của nhà nước lại có thể khiến sự phát triển của kinh tế diễn ra theo nhiều chiều hướng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau như vậy? Nhà nước ra đời từ sự phát triển của kinh tế, do sự phát triển của kinh tế quy định. Sau khi ra đời "lực lượng mới có tính độc lập này tác động trở lại những điều kiện và quá trình sản xuất nhờ tính độc lập vốn có của mình" [38, tr.

Nhà nước là sản phẩm phát triển của sản xuất, của kinh tế; nó ra đời nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế và toàn bộ các lợi ích khác của giai cấp thống trị trên lĩnh vực kinh tế. Cho nên, nhà nước không chỉ do kinh tế, mà còn là, và chủ yếu là vì kinh tế. Từ đó có thể nói, sự tác động lại của nhà nước tới kinh tế cũng mang tính tất yếu khách quan không kém gì tính tất yếu kinh tế dẫn tới sự ra đời của nhà nước. Khi đề cập tới sự tác động của nhà nước đến kinh tế trong thời kỳ cổ đại, Ph.Ăngghen cho rằng nhờ có sự ra đời của nhà nước mà ở Aten thời cổ đại cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới, tất cả các ngành sản xuất của xã hội như thương nghiệp, công nghiệp và của cải xã hội mau chóng phát triển.

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền sản xuất xã hội, các yếu tố cấu thành nó cũng ngày càng nhiều lên, mối quan hệ giữa các yếu tố đó ngày càng phức tạp hơn. Tương ứng với mỗi trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội mà giữa các yếu tố cấu thành có những quan hệ tỷ lệ nhất định để tạo ra được sự phù hợp của QHSX với LLSX; để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển được ổn định, thăng bằng, cân đối. Các quan hệ tỷ lệ hình thành 14 z trong nền kinh tế luôn có xu hướng bị phá vỡ do sự phát triển không ngừng của LLSX, do sự tác động của các nhân tố chủ quan và khách quan. Điều đó ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường, đến quy mô và nhịp điệu phát triển của nền kinh tế.

Vì vậy, yêu cầu tạo sự cân đối giữa các yếu tố cấu thành nền sản xuất xã hội, tạo sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX trong sự phát triển của nền kinh tế là nguyên nhân sâu xa quy định vai trò kinh tế của nhà nước. Trong nền kinh tế hàng hóa, KTTT, cơ sở khách quan này được thể hiện ở những mặt sau: - Trong nền sản xuất hàng hóa, sự sản xuất diễn ra dưới tác động của cơ chế thị trường - một cơ chế tinh vi, phối hợp một cách không tự giác các chủ thể của nền kinh tế thông qua hệ thống giá cả trên thị trường, một cơ chế mà điều kiện cần thiết cho sự phát triển của nó là một trật tự kinh tế. Nhưng chính trong bản chất của cơ chế thị trường, sự vận động của nó luôn đẻ ra những nhân tố, những mâu thuẫn làm rối loạn trật tự kinh tế.