MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Mục tiêu xây dựng một nền kinh tế có khả năng hội nhập toàn cầu trở thành một xu thế tất yếu của thời đại, đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong bối cảnh chung đó, việc các ngân hàng thương mại Việt Nam sẽ phải đối mặt với những thách thức như thế nào, tận dụng cơ hội ra sao và bằng cách nào để có thể biến thách thức thành cơ hội, biến những khó khăn thành lợi thế của bản thân, để thực hiện điều này thì toàn bộ các thành viên trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam phải chủ động nhận thức để tham gia vào quá trình hội nhập. Để tham gia tốt hơn vào sân chơi chung quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh trong quá trình hội nhập, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam cần phải tuân thủ theo một số điều ước quốc tế, luật pháp quốc tế, từ đó có cơ sở so sánh, đánh giá và xếp hạng giữa các ngân hàng Việt Nam với các ngân hàng nước ngoài, với hệ thống ngân hàng của các quốc gia khác trên thế giới.
Một trong những điều ước quốc tế được các nhà quản trị ngân hàng đặc biệt quan tâm chính là hiệp ước quốc tế về an toàn vốn trong hoạt động ngân hàng – còn được biết thông dụng với tên gọi Hiệp ước Basel. Ra đời cách đây hơn 20 năm, hiệp ước này được rất nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng làm chuẩn mực để đánh giá và giám sát hoạt động của hệ thống ngân hàng nước mình. Hiệp ước này hiện nay đã có phiên bản mới với tên gọi The New Basel Capital Accord, cập nhật, đổi mới một số nội dung hơn so với phiên bản thứ nhất trước đó. Riêng đối với Việt Nam, việc ứng dụng hiệp ước Basel này trong công tác giám sát và quản trị ngân hàng vẫn còn nhiều vướng mắc, nên vẫn chỉ mới dừng lại ở việc lựa chọn một số tiêu chí đơn giản trong Basel I để vận dụng và vẫn chưa tiếp cận nhiều với Basel II.
Điều này thực tế cũng gây khó khăn ít nhiều cho quá trình hội nhập trong lĩnh vực ngân hàng của Việt Nam. Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam là một trong những ngân hàng thương mại quốc doanh được thành lập 1957. Trước những thách thức mang lại từ 2 hội nhập đối với các ngân hàng thương mại nói chung mà vấn đề cốt yếu đó là khả năng quản trị và chống lại rủi ro của bản thân ngân hàng, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam cũng đang dần tiến tới áp dụng những tiêu chuẩn và quy tắc của Hiệp ước Basel, nhưng trên tinh thần của Basel I, dưới hình thức áp dụng những tiêu chuẩn của các văn bản pháp luật của ngân hàng nhà nước Việt Nam liên quan đến việc hướng dẫn cách áp dụng Basel I. Trong khi, lộ trình áp dụng của hiệp ước Basel II đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam nói chung phải hoàn tất trong năm 2015, việc xây dựng công tác quản trị rủi ro theo những tiêu chuẩn của Basel II là hết sức cần thiết đối với hệ thống các ngân hàng thương mại nói chung và Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam nói riêng.
Basel II đã có ảnh hưởng lớn trong việc nâng cao năng lực quản trị điều hành, nhất là năng lực quản lý rủi ro. Mỗi ngân hàng tùy vào điều kiện hoạt động cụ thể của mình mà xây dựng lộ trình và từng bước tiếp cận với các chuẩn mực của Basel II Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, sớm hay muộn sẽ phải tuân thủ các chuẩn mực Basel II để hoàn thiện chính hệ thống quản trị rủi ro ngân hàng, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Vì vậy, cần thiết phải nghiên cứu thật sâu và nắm hiểu rõ các quy định trong Basel II, cũng như nghiên cứu những khó khăn, vướng mắc, nguyên nhân vì sao chưa ứng dụng được Basel II, cũng như trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của các ngân hàng ở các quốc gia trên thế giới đã từng ứng dụng Basel II, để xây dựng lộ trình áp dụng Basel II vào Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam. Do đó, đề tài “Áp dụng Hiệp ước an toàn vốn Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam” được chọn để làm luận văn thạc sỹ.
Tổng quan các công trình nghiên cứu Luận văn thạc sỹ (2007) của Nguyễn Thùy Linh với đề tài: “Ứng dụng Basel trong quản trị rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam” dừng lại ở phân tích chung về hiệp ước Basel II và áp dụng chung ở ngân hàng thương mại Việt Nam. Tuy nhiên, đề tài đã tạo cơ sở cho những nghiên cứu sâu hơn đối với việc vận dụng 3 các chuẩn mực của hiệp ước Basel trong hệ thông ngân hàng Việt Nam nói chung và từng nhóm hoặc từng ngân hàng nói riêng. Ngoài ra, mở ra hướng cho các đề tài nghiên cứu giúp ngân hàng nhà nước trong việc xây dựng một quy trình giám sát chặt chẽ và hiệu quả. Luận văn thạc sỹ (2009) của Chu Thị Hương Giang với đề tài: “Ứng dụng Hiệp ước Basel II vào hệ thống quản lý rủi ro tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam” đã nghiên cứu việc ứng dụng Basel II trong quản trị rủi ro của các ngân hàng ở Việt Nam và các nước trên thế giới và đưa ra các giải pháp, kiến nghị để nâng cao khả năng ứng dụng Basel II trong quản trị rủi ro của các ngân hàng ở Việt Nam.
Tóm lại: Đã có một số đề tài nghiên cứu áp dụng Basel I, II vào hệ thống ngân hàng thương mại nói chung, chưa có đề tài nào nghiên cứu áp dụng hiệp ước an toàn vốn Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam. Chính vì vậy, đề tài “Áp dụng Hiệp ước an toàn vốn Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam” được nghiên cứu sâu hơn về việc áp dụng hiệp ước Basel tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam và đưa ra các phương hướng, giải pháp áp dụng các tiêu chuẩn của hiệp ước Basel II đối với Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu nội dung của hiệp ước an toàn vốn Basel II nói chung và trong quản trị rủi ro nói riêng luận văn đề xuất kiến nghị áp dụng hiệp ước an toàn vốn Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam.
Nhiệm vụ nghiên cứu - Luận văn nghiên cứu những vấn đề cơ bản về quản trị rủi ro trong hiệp ước an toàn vốn Basel II, kinh nghiệm ứng dụng Basel II trong quản trị rủi ro của một số ngân hàng thương mại ở các quốc gia trên thế giới. - Phân tích tình hình hoạt động kinh doanh và thực trạng quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, phân tích các điều kiện thực tế để 4 đánh giá việc áp dụng Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng. - Xây dựng lộ trình áp dụng Basel II vào hệ thống quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam và đề xuất những giải pháp đẩy nhanh áp dụng Basel II trong việc xây dựng hệ thống quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tƣợng nghiên cứu Đề tài nghiên cứu về lý luận và thực tiễn về hiệp ước an toàn vốn Basel II và những điều kiện áp dụng trong quản trị rủi ro của hệ thống Ngân hàng thương mại. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Nghiên cứu việc áp dụng các tiêu chuẩn của hiệp ước an toàn vốn Basel II vào quản trị rủi ro trong hoạt động tín dụng của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam. - Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu thực trạng quá trình áp dụng hiệp ước Basel trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam từ 2008 – 2012 và đưa ra các kiến nghị, giải pháp áp dụng hiệp ước Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam đến năm 2020. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng các phương pháp lý thuyết suy luận logic, duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phân tích hoạt động kinh tế, thống kê, so sánh, đối chiếu, các kinh nghiệm của các nhà nghiên cứu tài chính tiền tệ.
Ngoài ra hệ thống cơ sở dữ liệu thức cấp cũng được sử dụng có chọn lọc nhằm giúp đề tài có thể phân tích và đánh giá vấn đề một cách khách quan nhất. Nguồn dữ liệu này chủ yếu được thu thập từ các báo cáo ngành và báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước, của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, được tổng hợp và xử lý theo yêu cầu của từng chyên mục. Ngoài ra, dữ liệu và số liệu của các tạp chí chuyên ngành như: Tạp chí Tài chính, Tạp chí Ngân hàng, Thời báo kinh tế Việt Nam và các website của cơ quan nhà nước, chính quyền thành phố… cũng được sử dụng làm nguồn dữ liệu thứ cấp cho đề tài. 5 Luận văn sử dụng phương pháp chuyên gia thông qua phỏng vấn, trao đổi với các cán bộ có nhiều kinh nghiệm của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam.
Những đóng góp của luận văn Từ trước đến nay, công tác quản trị rủi ro của các ngân hàng thương mại được thực hiện theo các văn bản quy định của ngân hàng nhà nước, mặc dù trên tinh thần của Basel I nhưng đã được chỉnh sửa cho phù hợp với trình độ quản lý và năng lực thực hiện của các ngân hàng thương mại. Đề tài này hướng đến việc phân tích rõ những mặt đạt được cũng như tồn tại trong hoạt động quản trị rủi ro của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, từ đó giúp cho ngân hàng xác định mục tiêu cụ thể cần phải thực hiện để hoàn thiện việc ứng dụng Basel II nhằm nâng cao sức cạnh tranh trong tiến trình hội nhập quốc tế. Kết cấu của luận văn Ngoài mở đầu và kết luận, Luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Lý luận chung về áp dụng hiệp ước an toàn vốn Basel II trong quản trị rủi ro của Ngân hàng thương mại.