Luận án Luật học: Nghĩa vụ Tài chính Người sử dụng Đất với Nhà nước Việt Nam Hiện nay

Nghiên cứu chuyên sâu về nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất đối với nhà nước Việt Nam hiện nay. Phân tích cơ sở pháp lý, thực trạng và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Thị Giang Thu
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật về nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất đối với Nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghĩa vụ tài chính người sử dụng đất

Nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất với Nhà nước là hệ thống các khoản tiền bắt buộc phải nộp khi được giao đất, cho thuê đất hoặc thực hiện giao dịch về quyền sử dụng đất. Nghĩa vụ này bao gồm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, lệ phí trước bạ và thuế thu nhập từ chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Do đó, nghĩa vụ tài chính đảm bảo quyền thu lợi của Nhà nước đối với tài sản công. Luật Đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn là cơ sở pháp lý chính điều chỉnh lĩnh vực này. Thu ngân sách từ đất chiếm khoảng 14,4% tổng thu nội địa giai đoạn 2013-2018. Công cụ tài chính đất đai giữ vai trò cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và toàn xã hội.

1.1. Khái niệm và đặc điểm pháp lý

Nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất là khoản tiền bắt buộc mà chủ thể sử dụng đất phải nộp cho ngân sách nhà nước. Nghĩa vụ này phát sinh từ quan hệ pháp luật đất đai, trong đó Nhà nước vừa là chủ thể quản lý vừa là đại diện chủ sở hữu đất đai. Đặc điểm nổi bật là tính bắt buộc và cưỡng chế. Mọi người sử dụng đất đều phải thực hiện theo quy định pháp luật. Mức nộp được xác định dựa trên nguyên tắc thị trường, phù hợp với loại đất, vị trí và mục đích sử dụng. Pháp luật quy định rõ chủ thể, căn cứ phát sinh, mức nộp và thời hạn thực hiện.

1.2. Vai trò của nghĩa vụ tài chính đất đai

Nghĩa vụ tài chính đất đai đảm bảo quyền thu lợi của Nhà nước đối với tài sản công. Luật Quản lý sử dụng tài sản công quy định bảy hình thức khai thác nguồn lực từ tài sản công. Đối với tài nguyên đất, áp dụng hai hình thức chính là giao và cho thuê. Tương ứng là nghĩa vụ nộp tiền sử dụng đất và tiền thuê đất. Nghĩa vụ này góp phần tạo nguồn thu thường xuyên, ổn định cho ngân sách nhà nước. Thu ngân sách từ đất phản ánh hiệu quả khai thác nguồn lực tài chính từ tài sản công. Công cụ tài chính đất đai cân bằng lợi ích giữa các bên một cách trực tiếp nhất.

II. Phân tích thực trạng pháp luật nghĩa vụ tài chính đất đai

Pháp luật Việt Nam về nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất ngày càng hoàn thiện. Hệ thống pháp luật bao gồm Luật Đất đai 2013, Luật Ngân sách nhà nước 2015, Luật Quản lý sử dụng tài sản công 2017 và nhiều nghị định, thông tư hướng dẫn. Tuy nhiên, tính ổn định pháp lý còn thấp. Pháp luật đất đai nói chung và nghĩa vụ tài chính nói riêng thường xuyên thay đổi. Điều này tạo ra khó khăn trong áp dụng và tuân thủ. Sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản luật, nghị định và thông tư gây ra khoảng trống pháp lý. Quy định về định giá đất và tính tiền sử dụng đất còn phức tạp. Tình trạng tùy nghi áp dụng xảy ra ở nhiều địa phương. Chênh lệch nghĩa vụ tài chính giữa các khu vực vẫn tồn tại. Cơ chế thanh tra, giám sát chưa đủ chặt chẽ. Hệ thống thuế đất đai còn bất cập với thuế suất thấp và cơ chế miễn giảm quá rộng.

2.1. Hạn chế về tính ổn định và đồng bộ

Pháp luật về nghĩa vụ tài chính đất đai có tính ổn định thấp. Các quy định thường xuyên được sửa đổi, bổ sung gây khó khăn cho người sử dụng đất. Sự thiếu đồng bộ giữa Luật Đất đai, Luật Thuế và các văn bản dưới luật tạo ra xung đột pháp lý. Ví dụ, cách tính tiền sử dụng đất tại nghị định khác với quy định tại thông tư hướng dẫn. Khoảng trống pháp lý xuất hiện khi văn bản mới ban hành nhưng chưa có hướng dẫn chi tiết. Người sử dụng đất và cán bộ thực thi gặp khó khăn trong xác định nghĩa vụ cụ thể. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất.

2.2. Bất cập trong cơ chế định giá và tính toán

Cơ chế định giá đất hiện hành còn nhiều bất cập. Giá đất do Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định thường thấp hơn giá thị trường. Sự chênh lệch này tạo kẽ hở cho hành vi trục lợi. Nhiều trường hợp đất được giao với giá ưu đãi nhưng sau đó chuyển nhượng với giá cao gấp nhiều lần. Công thức tính tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phức tạp và thiếu minh bạch. Người sử dụng đất khó tự tính toán nghĩa vụ của mình. Cơ chế miễn giảm còn rộng rãi, tạo điều kiện lạm dụng. Hệ quả là nguồn thu ngân sách từ đất chưa tương xứng với tiềm năng. Tình trạng thất thu xảy ra ở nhiều địa phương trên cả nước.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật nghĩa vụ tài chính đất đai

Hoàn thiện pháp luật về nghĩa vụ tài chính đất đai cần tiếp cận toàn diện và đồng bộ. Thứ nhất, tăng cường tính ổn định của hệ thống pháp luật. Các quy định cần được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kỹ lưỡng, tránh sửa đổi频繁. Thứ hai, cải cách cơ chế định giá đất theo hướng sát giá thị trường. Áp dụng phương pháp định giá đa chiều, kết hợp giữa bảng giá đất và hệ số điều chỉnh. Thứ ba, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong thực hiện nghĩa vụ tài chính. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế đất đai. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, liên thông giữa các cơ quan. Thứ tư, tăng cường thanh tra, kiểm tra việc thực hiện nghĩa vụ tài chính. Xử lý nghiêm các hành vi trốn thuế, gian lận. Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý đất đai và thuế.

3.1. Định hướng cải cách cơ chế tài chính đất đai

Định hướng cải cách cần theo nguyên tắc công bằng, minh bạch và hiệu quả. Giá đất tính nghĩa vụ tài chính phải phản ánh đúng giá trị thị trường. Áp dụng cơ chế định giá đất độc lập, tách biệt khỏi cơ quan quản lý hành chính. Bảng giá đất cần được điều chỉnh hàng năm theo biến động thị trường. Hệ số điều chỉnh phải được công khai, minh bạch. Cơ chế miễn giảm cần được thu hẹp, chỉ áp dụng cho các đối tượng thực sự khó khăn. Mức thuế suất cần phù hợp với khả năng đóng góp của người sử dụng đất. Nguyên tắc công bằng giữa các nhóm chủ thể sử dụng đất phải được đảm bảo.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý nghĩa vụ tài chính

Công nghệ thông tin là giải pháp then chốt nâng cao hiệu quả quản lý. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia tập trung. Hệ thống liên thông giữa cơ quan thuế, tài nguyên môi trường và tài chính. Người sử dụng đất có thể tra cứu, tính toán và nộp thuế trực tuyến. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu đất đai. Phát hiện sớm các trường hợp gian lận, trốn thuế. Số hóa toàn bộ quy trình quản lý nghĩa vụ tài chính. Giảm thiểu sai sót do yếu tố con người. Tăng cường tính minh bạch trong toàn bộ quá trình thực hiện. Nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra thông qua phân tích dữ liệu lớn.

IV. Kết luận và ứng dụng pháp luật nghĩa vụ tài chính

Nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất với Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong quản lý và khai thác nguồn lực đất đai. Hệ thống pháp luật về nghĩa vụ tài chính đã hình thành và ngày càng hoàn thiện. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập cần được giải quyết. Tính ổn định pháp lý thấp, cơ chế định giá chưa sát thực tế và thủ tục hành chính phức tạp là những vấn đề chính. Giải pháp toàn diện bao gồm cải cách pháp luật, ứng dụng công nghệ và tăng cường giám sát. Mục tiêu cuối cùng là đảm bảo công bằng, minh bạch và hiệu quả trong thực hiện nghĩa vụ tài chính. Người sử dụng đất được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Nhà nước thu được nguồn thu xứng đáng từ tài sản công. Xã hội được hưởng lợi từ việc sử dụng đất đai hiệu quả và bền vững. Pháp luật về nghĩa vụ tài chính đất đai cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng hiện đại và hội nhập.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Nghĩa vụ tài chính đất đai có ý nghĩa lý luận sâu sắc trong khoa học pháp lý. Làm rõ bản chất quan hệ tài chính giữa Nhà nước và người sử dụng đất. Đóng góp vào lý luận về quản lý tài sản công và thuế tài sản. Về thực tiễn, nghĩa vụ tài chính là công cụ quản lý đất đai hiệu quả nhất. Tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước. Phân phối lại lợi ích từ đất đai một cách công bằng. Khuyến khích người sử dụng đất khai thác hiệu quả. Ngăn ngừa đầu cơ và lãng phí đất đai. Góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững. Bảo đảm an ninh lương thực và quốc phòng.

4.2. Khuyến nghị cho các bên liên quan

Đối với cơ quan lập pháp, cần rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật đất đai. Đảm bảo tính đồng bộ giữa các văn bản pháp luật. Đối với cơ quan hành chính, cải cách thủ tục hành chính trong quản lý đất đai. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế đất đai. Đối với người sử dụng đất, nâng cao hiểu biết pháp luật về nghĩa vụ tài chính. Thực hiện đúng và đầy đủ nghĩa vụ theo quy định. Đối với doanh nghiệp, tuân thủ pháp luật về đất đai và nghĩa vụ tài chính. Đối với nhà nghiên cứu, tiếp tục đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật. Phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về giá trị gia tăng của đất từ các công trình giao thông đƣợc đầu tƣ bởi Nhà nƣớc vẫn chƣa đƣợc phân bổ hợp lý, chƣa mang lại nguồn thu bù đắp cho ngân sách Nhà nƣớc. Bài viết cho rằng giá trị đất tăng thêm trong trƣờng hợp này cần đƣợc đƣợc phân bổ một cách đúng mức giữa lợi ích của nhân dân và lợi ích của Nhà nƣớc. Từ đó tạo ra nguồn thu cho ngân sách Nhà nƣớc, đồng thời góp phần tái tạo nguồn vốn đầu tƣ cho các công trình hạ tầng và bồi thƣờng xứng đáng cho những tổ chức và cá nhân bị thiệt thòi do giải tỏa, bảo đảm thực hiện công bằng xã hội. Bài viết liệt kê hệ thống thuế và thực trạng pháp luật về thuế đánh trên giá trị tăng thêm của đất gồm thuế sử dụng đất, thuế thu nhập từ hoạt động chuyển nhƣợng đất, thuế thu vào hoạt động thừa kế, tặng cho QSDĐ.

Tác giả khẳng định Việt Nam hiện chƣa có chính sách điều tiết địa tô chênh lệch hợp lý đối với các diện tích đất có khả năng sinh lợi tăng đột biết sau khi đƣợc Nhà nƣớc đầu tƣ hạ tầng. Nhằm giải quyết bất cập trên, bài viết nghiên cứu và đề xuất giải pháp thu thuế giá trị đất tăng thêm nhằm điều tiết một phần “thu nhập” từ giá trị đất tăng thêm do Nhà nƣớc đầu tƣ cơ sở hạ tầng mang lại với mục tiêu tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nƣớc và thực hiện công bằng xã hội. + Nghiên cứu “Unlocking land values to finance urban infrastructure” (Giải phóng giá trị đất đai cho đầu tƣ cơ sở hạ tầng) năm 2009 của tác giả George E. Peterson (World Bank and Public-Private Infrastructure Advisory Facility) bàn về vấn đề huy động tài chính từ đất đai đầu tƣ cho cơ sở hạ tầng đô thị ở các quốc gia trên thế giới.

Theo nghiên cứu này, nhiều quốc gia kể cả phát triển nhƣ Anh, Mỹ… đến các quốc gia đang phát triển đều sử dụng công cụ tài chính để huy động nguồn lực đất đai vào phát triển hạ tầng đô thị. Cuốn sách đã trình bày chính sách tài chính đất đai của các quốc gia trên thế giới nhƣ chính sách thuế, định giá, đấu giá để khai thác tài chính đất đai với các loại thuế nhƣ thuế bù đắp tác động, thuế đánh vào phần giá trị tăng thêm từ đất, thuế khu vực lân cận. Tác giả cũng đƣa ra những đánh giá, phân tích những hạn chế của các quy định về tài chính đất đai ở các quốc gia đƣợc viện dẫn. Nghiên cứu này có giá trị rất lớn cho luận án trong tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia, vận dụng vào Việt Nam để xây dựng đề xuất của luận án đối với nội dung điều tiết giá trị tăng thêm từ đất không do chủ đất đầu tƣ.

14 + Nghiên cứu “Tax reform in Vietnam: toward a more efficient and equitable system” (Cải cách thuế ở Việt Nam: hƣớng tới một hệ thống hiệu quả và công bằng) của Ngân hàng thế giới (World Bank) do nhóm tác giả Gangadha Prasad Shukla, Phạm Minh Đức, Michael Engelschalk, Lê Minh Tuấn đồng chủ biên thực hiện năm 2011 đã nghiên cứu về thuế đất đai và tài sản ở Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa rất lớn đối với luận án trong nhận thức lý luận về thuế trên phần giá trị gia tăng từ đất. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng gợi mở cho luận án một quan điểm khác về đánh thuế thu nhập từ cho thuê bất động sản, hƣớng tới việc hoàn thiện quy định pháp luật về thuế liên quan đến đất đai theo hƣớng kích thích sử dụng đất hiệu quả và đánh thuế công bằng. + Nghiên cứu “Vietnam development 2011: natural resourses management” (Báo cáo phát triển Việt Nam 2011: Quản lý tài nguyên thiên nhiên) của Ngân hàng thế giới (World Bank) đã nêu ra một trong bốn nội dung cần đổi mới để nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thị trƣờng đất đai là phải tăng cƣờng quản lý thuế đối với đất đai và bất động sản.

Theo nghiên cứu này, Việt Nam chƣa có thuế bất động sản đánh trên giá trị. Hoạt động định giá đất của Nhà nƣớc sẽ khó bảo đảm bằng giá thị trƣờng do thiếu bằng chứng về thanh toán thực tế trong các giao dịch mua bán. Phần lớn ngân sách địa phƣơng phụ thuộc vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất chứ không phải từ tiền thu thuế đất và bất động sản. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn cho rằng Việt Nam theo đuổi mục tiêu đơn giản hóa trong xác định thuế nên đã sử dụng giá đất do Ủy ban nhân dân ban hành, nguy cơ gây ra những méo mó cho phát triển kinh tế.

+Nghiên cứu “Recognizing and reducing corruption risks in land management in Vietnam” (Nhận diện và giảm thiểu các rủi ro dẫn đến tham nhũng trong quản lý đất đai ở Việt Nam) của Ngân hàng thế giới (World Bank) năm 2010 tập trung nghiên cứu những nguy cơ tiềm ẩn dẫn đến tham nhũng trong quản lý đất đai ở Việt Nam. Có một luận điểm đƣợc nêu liên quan đến đề tài luận án, đó là việc xác định giá đất để giao và cho thuê đất không bảo đảm sự độc lập nên sẽ khó khách quan. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là cơ quan quyết định giao đất, đồng thời là chủ thể chủ trì thẩm định và quyết định giá đất. Họ không chịu sự giám sát bên ngoài cho việc thẩm định và quyết định giá và tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng.3 Các công trình khoa học liên quan đến hoàn thiện pháp luật nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất đối với Nhà nước + Đề tài cấp Nhà nƣớc “Sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” năm 2015 do PGS.TS 15 Vũ Văn Phúc - Chủ nhiệm đề tài đã nghiên cứu thực trạng pháp luật, thực hiện pháp luật đất đai ở ba nội dung: sở hữu, quản lý và sử dụng đất.

Nghiên cứu đã đề xuất không sử dụng thuật ngữ “ngƣời sử dụng đất” trong Luật đất đai, mà thay bằng thuật ngữ “chủ đất” cho các chủ thể sử dụng hiện nay. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đề xuất mở rộng quyền của NSDĐ trong Luật đất đai để đồng bộ với các quyền về tài sản trong Bộ Luật dân sự. + Đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu đề xuất cơ chế, chính sách phân phối giá trị tăng thêm từ đất do quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất, đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng nhằm sửa đổi Luật đất đai 2003” năm 2012 của Tổng cục quản lý đất đai, do Phan Văn Thọ làm chủ nhiệm đề tài phân tích các khoản thu từ đất theo Luật đất đai 2003, chỉ ra những cơ sở thu là giá trị tăng thêm. Nghiên cứu này hƣớng tới giải quyết vấn đề vốn hóa đất đai và thực hiện quyền của chủ sở hữu đất đai đối với phần giá trị tăng thêm từ đất không phải do chủ sử dụng đất đầu tƣ mang lại.

Các giá trị tăng thêm là đối tƣợng nghiên cứu đƣợc xác định là các giá trị tăng thêm từ đất do quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất và đầu tƣ phát triểm kết cấu hạ tầng. Nghiên cứu này có đối tƣợng nghiên cứu là quy định của Luật đất đai năm 2003 và hƣớng tới hoàn thiện luật này. Trong các giải pháp đề xuất của đề tài, luận án đã tiếp thu và kế thừa quan điểm xây dựng chính sách thuế chuyển mục đích sử dụng đất. Pháp luật hiện hành quy định chuyển mục đích sử dụng đất thì NSDĐ phải nộp tiền sử dụng đất mà không phải là thuế.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật của nghiên cứu này đã gợi mở để luận án tiếp tục xây dựng giải pháp cụ thể, nhƣ một phần giải pháp chung hoàn thiện pháp luật về NVTC của NSDĐ đối với Nhà nƣớc. + Bài viết “Đưa tài nguyên đất đai thành nguồn lực phát triển của đất nước” của PGS.TS Nguyễn Cúc đăng trên Tạp chí Tài nguyên và môi trƣờng, Kỳ 2 – Tháng 10/2015 tập trung nghiên cứu hoàn thiện về thể chế sở hữu, quản lý, sử dụng đất từ nguồn tài nguyên trở thành nguồn lực, nguồn vốn để phát triển đất nƣớc. Tác giả đề xuất tiếp tục duy trì chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai nhƣng cần chế định ba hình thức sở hữu gồm: (i) sở hữu Nhà nƣớc đối với đất đai phục vụ mục tiêu công cộng, quốc phòng an ninh…(ii) sở hữu tập thể và sở hữu cộng đồng; (iii) sở hữu ruộng đất của hộ nông dân và đất ở của cƣ dân nông thôn, cƣ dân thành thị. Bài viết cũng có các giải pháp cụ thể để chuyển hóa nguồn tài nguyên đất đai thành nguồn vốn.

Luận án đã tiếp thu và kế thừa quan điểm của tác giả trong xây dựng giải pháp liên quan đến điều tiết thu nhập từ sử dụng đất đai vào ngân sách Nhà nƣớc. Cụ thể, tác giả đã đề xuất xây dựng thuế chuyển mục đích sử dụng đất thay 16 cho tiền sử dụng đất khi NSDĐ chuyển mục đích sử dụng đất của mình. Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án và các vấn đề luận án cần nghiên cứu Ở nƣớc ta, các công trình nghiên cứu bàn về nghĩa vụ tài chính của NSDĐ đối với Nhà nƣớc ở mức độ khái quát chung và ở mức cụ thể về một loại nghĩa vụ hoàn toàn không phải là mới. Tuy nhiên pháp luật về NVTC trong các nghiên cứu trên thƣờng đƣợc xem xét, nghiên cứu nhƣ là phần ngọn của các nghiên cứu về sở hữu đất đai, về vốn hóa đất đai, về thể chế kinh tế thị trƣờng hay nghiên cứu giá trị tăng thêm từ đất.

Cho nên, trong các công trình nghiên cứu tổng quát về sở hữu đất đai, về vốn hóa, về giao đất, cho thuê đất, về thuế sử dụng đất.hay các nghiên cứu theo khía cạnh hẹp, chúng ta đều thấy ít nhiều bàn về một hoặc một nhóm các NVTC của NSDĐ. Hầu hết các nghiên cứu liên quan đến tài chính đất đai đều không tiếp cận trực diện NVTC của NSDĐ mà chỉ xem xét đánh giá quy định này nhƣ một thƣớc đo các vấn đề về sở hữu, vốn hóa đất đai hay thể chế kinh tế với vấn đề tuân thủ quy luật thị trƣờng.