PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quyền lực nhà nước là một phạm trù cơ bản trong khoa học chính trị, là bộ phận quan trọng cấu thành nhà nước và cơ thể chính trị. Kể từ khi xã hội phân chia giai cấp, nhà nước ra đời, từ đó quyền lực nhà nước cũng được hình thành. Vì vậy, quyền lực nhà nước là phương tiện quan trọng để thực hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, điều này thể hiện bản chất giai cấp của nhà nước.
Tuy nhiên, muốn giữ được quyền lực nhà nước lâu dài, ngoài đảm bảo lợi ích cho giai cấp cầm quyền thì phải đảm bảo tối thiểu lợi ích cho các giai cấp khác (kể cả giai cấp đối kháng) và thực thi các nhiệm vụ cộng đồng. Do đó, quyền lực nhà nước còn có chức năng công cộng. Chính vì sự đan xen phức tạp của hai nhiệm vụ trên trong một xã hội có giai cấp đối kháng nên quyền lực nhà nước luôn là mục tiêu của các cuộc đấu tranh chính trị, đồng thời cũng là vấn đề nóng bỏng trong trong lịch sử tư tưởng chính trị nhân loại. Ngay từ thời cổ đại, phạm trù quyền lực nhà nước đã được các nhà triết học chính trị ở cả phương Đông lẫn phương Tây quan tâm nghiên cứu nhằm hướng đến xây dựng mô hình nhà nước lý tưởng.
Ở phương Đông cổ đại, các triết gia Trung Quốc đã bàn luận vấn đề này từ rất sớm, điển hình như Khổng Tử, Mạnh Tử, Hàn Phi. Dù hướng tới đề cao đức trị như trường phái Nho gia hay pháp trị như trường phái Pháp gia thì quyền lực nhà nước ở thời kỳ này được xem là thiên mệnh, vua là thiên tử và chống lại vua là chống lại thiên ý. Trong khi đó, ở phương Tây, cuộc đấu tranh tư tưởng giữa các nhà dân chủ và chống dân chủ Hy Lạp cổ đại lại diễn ra hết sức sôi nổi. Trong đó, Solon, Pericles và Cicero là những nhà triết học tiêu biểu ủng hộ nền dân chủ chủ nô, xem quyền lực nhà nước là quyền lực của nhân dân.
Ngược lại, Socrates, Plato và Aristotle lại phê phán nền dân chủ chủ nô và cho rằng quyền lực nhà nước tốt nhất phải nằm trong tay tầng lớp quý tộc tri thức. 2 Trải qua hơn mười thế kỷ đêm trường Trung cổ, nhà nước bị thống trị hoàn toàn bởi lực lượng tôn giáo, quyền lực nhà nước không còn mang tính chất thế tục mà được khoác lên lớp áo bóng bẩy của thần quyền. Đến thời kỳ Phục hưng và cận đại, một lần nữa quyền lực nhà nước được tách khỏi sự huyền bí, huyễn hoặc để trở về với đúng bản chất thế tục của nó. Bằng lý luận sắc bén của mình, các nhà triết học, chính trị học từ thời Phục hưng đến thời Khai sáng đã không ngừng đấu tranh để lý giải và chứng minh cho tính thế tục ấy.
Đồng thời, các nhà triết học thời kỳ này cũng đã đẩy quyền lực nhà nước hoàn toàn là “ý chí chung” của toàn xã hội, tiêu biểu là tư tưởng của Montesquieu và Rousseau. Trong dòng chảy lịch sử tư tưởng chính trị, Montesquieu và Rousseau nổi lên là những nhà khai sáng điển hình. Tư tưởng của các ông có nhiều điểm tiến bộ trong việc đề cao tính chất công cộng của quyền lực nhà nước. Tuy thống nhất trong quan điểm về nguồn gốc hình thành và chức năng của quyền lực nhà nước nhưng có sự khác biệt rõ nét về cách tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước trong quan điểm của hai ông.
Nếu Montesquieu là người đưa ra lý thuyết phân quyền nhằm mục đích hạn chế tối đa sự tha hóa của quyền lực nhà nước, thì Rousseau lại cho rằng quyền lực nhà nước là “ý chí chung” nên nó phải được thống nhất ở nhân dân và không thể phân chia. Giữa quan điểm của Montesquieu và Rousseau có những điểm khác biệt và sự hợp lí riêng. Tuy nhiên, sự khác nhau này không làm thay đổi bản chất và nguồn gốc của quyền lực nhà nước giống như một số người lầm tưởng, mà thực ra nó chỉ khác nhau ở cách thức tổ chức và vận hành để sao cho đạt được hiệu quả cao nhất. Do vậy, việc bóc tách kỹ lưỡng và so sánh để tìm ra ưu điểm, hạn chế của cả hai nhà tư tưởng này là hết sức cần thiết, làm cơ sở để tìm ra phương án hợp lí nhất cho từng quốc gia trong việc tổ chức và sử dụng quyền lực nhà nước.
Hiện nay, lý thuyết phân quyền của Montesquieu được nhiều quốc gia ủng hộ và xem như đó là cơ chế tốt nhất để kiểm soát quyền lực nhà nước. 3 Trên thực tế, nền chính trị của một số nước áp dụng lý thuyết phân quyền của Montesquieu rất năng động và hiệu quả, điển hình như Mỹ và Tây Âu. Tuy nhiên, liệu có phải đây là phương án tốt nhất cho tất cả các quốc gia? Và phải chăng quan điểm của Rousseau về quyền lực nhà nước không có nhiều ưu điểm và hợp lý bằng quan điểm của Montesquieu? Một câu hỏi không kém phần quan trọng nữa là Việt Nam nên áp dụng phương thức tổ chức và sử dụng quyền lực nhà nước như thế nào để phát huy tối đa trí tuệ và hiệu quả quản lý nhưng vẫn đảm bảo được quyền làm chủ của nhân dân và sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản? Từ những nguyên nhân trên, tác giả nhận thấy việc nghiên cứu để làm sáng tỏ về quyền lực nhà nước là điều hết sức cần thiết. Để giải quyết các vấn đề này, đề tài “Tư tưởng của CH-L.
Rousseau về quyền lực nhà nước” sẽ tập trung phân tích các nội dung về nguồn gốc, bản chất, chức năng, phương thức tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước. Từ đó, tác giả mong muốn so sánh và chỉ ra những ưu, khuyết điểm của Montesquieu và Rousseau để kế thừa và làm nền tảng lý luận vững chắc cho việc xây dựng nhà nước Việt Nam hiện đại. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Kể từ thời kỳ Khai sáng cho đến nay, tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau luôn có sức ảnh hưởng trong cả lý luận và thực tiễn. Tác động của tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau rất mạnh mẽ, điển hình như Cách mạng tư sản Pháp, Cách mạng tư sản Mỹ và sự hình thành nhà nước pháp quyền hiện đại.
Do vậy, tư tưởng của hai ông đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước. Các hướng nghiên cứu chính có liên quan đến tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau gồm có: (1) hướng nghiên cứu về lịch sử và tiền đề hình thành tư tưởng; (2) hướng nghiên cứu về các nội dung trong tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau; (3) hướng nghiên cứu về giá trị và 4 tính kế thừa từ tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau. Sự phân chia này của tác giả chỉ mang tính tương đối. Các nghiên cứu về tiền đề lịch sử để hình thành tư tưởng của Montesquieu và Rousseau về quyền lực nhà nước Bối cảnh lịch sử Tây Âu nói chung và lịch sử nước Pháp nói riêng có vai trò không nhỏ trong việc hình thành tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau.
Các vấn đề này được tìm thấy trong quyển Lịch sử thế giới của Nguyễn Hiến Lê và Thiên Giang (2018). Công trình gồm bốn phần với 847 trang đã mô tả lại một cách sơ lược lịch sử thế giới, từ Đông sang Tây, từ cổ đại đến cận đại. Trong đó, phần III - lịch sử thế giới thời cận đại đã cung cấp những góc nhìn về nền tảng lịch sử cho luận văn. Bức tranh chung về lịch sử thế giới từ thời tiền sử đến hiện đại cũng được Hidehisa Nanbo (Nguyễn Huy Hoàng dịch, 2020) mô tả trong công trình Lịch sử thế giới gồm 12 tập và Philip Steele (Lê Thị Thu Ngọc dịch, 2020) phân tích trong tác phẩm Encyclopeadia of History (Bách khoa thư lịch sử).
Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của Hidehisa Nanbo là tập 6 - trình bày về thời kỳ Phục hưng và kỷ nguyên Khai sáng và tập 7 là trình bày về Cách mạng Pháp và cách mạng công nghiệp. Trong khi đó, với lối trình bày bằng tranh vẽ, bản đồ và tóm tắt nội dung diễn biến lịch sử của nhân loại, Philip Steele đã trình bày ngắn gọn, đầy đủ những sự kiện nổi bật, trong đó có châu Âu từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII. Song song đó, Will Durant và Ariel Durant mất 40 năm nghiên cứu và biên soạn bộ Lịch sử văn minh thế giới gồm 11 phần. Riêng phần thứ X - Rousseau and Revolution (dịch là Rousseau và Cách mạng), bao gồm 05 tập, trình bày đầy đủ về diễn biến lịch sử nước Anh và nước Pháp, xuất thân và những thăng trầm trong cuộc đời, sự nghiệp của Rousseau đã được Đỗ Lan dịch (2020).
Công trình này không những cung cấp kiến thức về lịch sử mà còn giúp cho người đọc hiểu một cách sâu sắc về con người của Rousseau và tư tưởng của ông. 5 Các nghiên cứu về tiền đề lý luận hình thành tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau về quyền lực nhà nước Lịch sử triết học phương Tây được Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh và Nguyễn Anh Tuấn (2006) trình bày các nội dung cơ bản về khái niệm triết học và chức năng của nó, nội dung tư tưởng triết học thời kỳ cổ đại, Trung cổ, Phục hưng, Khai sáng Pháp và triết học cổ điển Đức. Trong đó, tác giả dành 61 trang để trình bày các vấn đề cơ bản của triết học Khai sáng Pháp. Song song đó, nhóm giáo sư triết học các trường đại học Pháp trình bày nội dung tư tưởng của các trường phái triết học, các nhà triết học phương Tây từ Hy Lạp cổ đại đến hiện đại trong quyển Triết học Tây phương từ khởi thủy đến đương đại với 1200 trang đã được Phan Quang Định biên dịch (2010).
Tư tưởng chính trị của Montesquieu và Rousseau kế thừa trực tiếp từ các nhà tư tưởng thời Phục hưng và cận đại, mà nổi bật hơn hết là triết học chính trị của Machiavelli và John Locke. Vì vậy, một số nghiên cứu tiêu biểu không thể bỏ qua như: Đinh Ngọc Thạch (2007) trong bài báo khoa học với nhan đề “Một số tư tưởng triết học chính trị của John Locke: thực chất và ý nghĩa lịch sử” và Nguyễn Ngọc Định (2008) trong luận văn thạc sĩ “Tư tưởng chính trị của John Locke” là hai tác giả đã chỉ ra và luận giải nội dung và ý nghĩa lịch sử của một số tư tưởng triết học chính trị của John Locke.