Những Trường Hợp Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Khám phá các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam, giúp hiểu rõ hơn về quy định pháp luật hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Việt Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Tiến Việt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Những Trường Hợp Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ ѴẤN ĐỀ CHUNG VỀ LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc quy định loại trừ TПҺS trong luật hình sự Việt Nam
• 1.2. Khái quá lịch lập pháp Việt Nam về những trường hợp loại trừ TПҺS từ sau cách mạng tháng 8/1945 đến trước khi ban hành BLҺS năm 2015
• 1.3. Giai đoạn từ sau cách mạng tháng 8/1945 đến pháp điển hóa lần thứ nhất (BLҺS năm 1985)
• 1.4. Quy định tương tự của BLҺS một số nước trên thế giới về những trường hợp loại trừ TПҺS
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 3. CHƯƠNG 3: TIẾP TỤC HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Khái Niệm

Tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực, mang tính lịch sử và giai cấp. Việc quy định một hành vi là tội phạm hay không phụ thuộc vào ý chí của giai cấp thống trị xã hội, vào hoàn cảnh kinh tế, xã hội nhất định. Các nhà khoa học có quan điểm khác nhau về khái niệm, dấu hiệu của tội phạm. Sự ghi nhận khái niệm tội phạm trong luật hình sự của mỗi quốc gia cũng không hoàn toàn thống nhất. Nghiên cứu khái niệm tội phạm luôn được các nhà nghiên cứu luật học quan tâm. Tác giả luận văn đồng tình với quan điểm khoa học về khái niệm tội phạm, phản ánh đầy đủ bản chất trên ba bình diện: khách quan (nội dung), pháp lý (hình thức) và chủ quan. Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi (cố ý hoặc vô ý).

1.1. Khái Niệm Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Định Nghĩa

Loại trừ trách nhiệm hình sự là những quy định của pháp luật hình sự, loại bỏ trách nhiệm hình sự cho một người thực hiện hành vi có dấu hiệu của tội phạm, nhưng do những yếu tố nhất định được luật quy định, hành vi đó không còn tính nguy hiểm cho xã hội hoặc được coi là cần thiết cho xã hội. Điều này có nghĩa là, dù hành vi có vẻ vi phạm pháp luật, nhưng trong những trường hợp cụ thể, người thực hiện hành vi đó không phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ, hoặc rủi ro nghề nghiệp có thể là căn cứ để loại trừ trách nhiệm hình sự. Các yếu tố này làm mất đi tính chất nguy hiểm của hành vi hoặc được xã hội chấp nhận trong những điều kiện nhất định.

1.2. Đặc Điểm Của Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Phân Tích

Các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự có những đặc điểm riêng biệt. Thứ nhất, hành vi gây ra thiệt hại cho xã hội, nhưng tính nguy hiểm bị loại bỏ bởi các yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Thứ hai, hành vi có thể vi phạm quy định của pháp luật, nhưng được pháp luật cho phép trong những điều kiện cụ thể. Thứ ba, người thực hiện hành vi có thể nhận thức được hành vi của mình, nhưng không có khả năng kiểm soát hoặc lựa chọn hành vi khác. Thứ tư, việc loại trừ trách nhiệm hình sự phải dựa trên căn cứ pháp luật rõ ràng, được quy định cụ thể trong Bộ luật Hình sự. Cuối cùng, việc áp dụng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự phải được xem xét cẩn thận, đảm bảo công bằng và đúng pháp luật.

II. Ý Nghĩa Quy Định Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Tại Sao

Việc quy định các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự có ý nghĩa quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự. Nó đảm bảo sự công bằng, hợp lý trong việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. Đồng thời, khuyến khích người dân tham gia phòng chống tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình và người khác. Các quy định này cũng tạo hành lang pháp lý an toàn, khuyến khích người dân an tâm, tích cực tham gia phòng, chống tội phạm. Hơn nữa, nó góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên con đường đổi mới.

2.1. Bảo Vệ Quyền Con Người Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Nó đảm bảo rằng những người thực hiện hành vi trong tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng, hoặc do sự kiện bất ngờ không phải chịu trách nhiệm hình sự một cách oan uổng. Điều này thể hiện sự nhân đạo, tiến bộ của pháp luật hình sự Việt Nam. Các quy định này cũng giúp tránh tình trạng lạm quyền, xâm phạm đến quyền tự do, danh dự, nhân phẩm của công dân.

2.2. Khuyến Khích Phòng Chống Tội Phạm Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Việc quy định rõ ràng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự khuyến khích người dân tích cực tham gia phòng chống tội phạm. Khi người dân biết rằng họ sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành động trong tình thế cấp thiết để bảo vệ mình hoặc người khác, họ sẽ mạnh dạn hơn trong việc ngăn chặn tội phạm. Điều này góp phần xây dựng một xã hội an toàn, trật tự, kỷ cương. Tuy nhiên, cần có hướng dẫn cụ thể để tránh lạm dụng quy định này.

III. Các Trường Hợp Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Hướng Dẫn

Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định một số trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Bao gồm: phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội, sự kiện bất ngờ, rủi ro nghề nghiệp, và thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy. Mỗi trường hợp có những điều kiện áp dụng riêng, được quy định cụ thể trong luật. Việc áp dụng các trường hợp này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật, đảm bảo tính khách quan, công bằng.

3.1. Phòng Vệ Chính Đáng Điều Kiện Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Tuy nhiên, phòng vệ chính đáng phải tương xứng với hành vi xâm hại, không được vượt quá giới hạn cần thiết. Nếu vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, người phòng vệ phải chịu trách nhiệm hình sự.

3.2. Tình Thế Cấp Thiết Điều Kiện Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh một nguy cơ thực tế đang đe dọa lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm. Tuy nhiên, thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Nếu thiệt hại gây ra lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự.

3.3. Sự Kiện Bất Ngờ Điều Kiện Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Sự kiện bất ngờ là sự kiện mà người thực hiện hành vi không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó. Người gây ra thiệt hại do sự kiện bất ngờ không phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ, một người lái xe tuân thủ luật giao thông, nhưng do một sự cố kỹ thuật bất ngờ (nổ lốp) gây tai nạn, thì người lái xe có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự.

IV. Thực Tiễn Áp Dụng Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Vấn Đề

Thực tiễn áp dụng các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Việc xác định các yếu tố cấu thành từng trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đôi khi còn chưa rõ ràng, dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Điều này có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Do đó, cần có hướng dẫn cụ thể, chi tiết hơn về các quy định này.

4.1. Vướng Mắc Trong Xác Định Phòng Vệ Chính Đáng Giải Pháp

Việc xác định giới hạn phòng vệ chính đáng, đặc biệt là trong các tình huống phức tạp, còn gặp nhiều khó khăn. Cần có hướng dẫn cụ thể hơn về các yếu tố cần xem xét khi xác định tính tương xứng giữa hành vi phòng vệ và hành vi xâm hại. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về quyền phòng vệ chính đáng.

4.2. Khó Khăn Trong Chứng Minh Tình Thế Cấp Thiết Giải Pháp

Việc chứng minh tình thế cấp thiết, đặc biệt là chứng minh thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa, đôi khi rất khó khăn. Cần có quy định cụ thể hơn về các loại chứng cứ có thể sử dụng để chứng minh tình thế cấp thiết. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ.

V. Hoàn Thiện Quy Định Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Giải Pháp

Để nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định còn chưa rõ ràng, chưa đầy đủ. Đồng thời, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ các cơ quan tiến hành tố tụng. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân.

5.1. Sửa Đổi Bổ Sung Bộ Luật Hình Sự Loại Trừ Trách Nhiệm

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự để đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu, dễ áp dụng. Cần quy định cụ thể hơn về các yếu tố cấu thành từng trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Đồng thời, cần bổ sung các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự mới, phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội.

5.2. Tăng Cường Đào Tạo Bồi Dưỡng Cán Bộ Loại Trừ Trách Nhiệm

Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ các cơ quan tiến hành tố tụng về các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần trang bị cho cán bộ những kiến thức, kỹ năng cần thiết để áp dụng đúng đắn, chính xác các quy định này. Đồng thời, cần nâng cao ý thức trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp của cán bộ.

VI. Tương Lai Của Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Triển Vọng

Trong tương lai, các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự sẽ tiếp tục được hoàn thiện, phát triển để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Cần nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các nước trên thế giới về vấn đề này. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật hình sự để giải quyết các vấn đề xuyên quốc gia.

6.1. Nghiên Cứu Kinh Nghiệm Quốc Tế Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự

Cần nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các nước trên thế giới về các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần xem xét, đánh giá các quy định này để áp dụng phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Đồng thời, cần tham gia các diễn đàn quốc tế về pháp luật hình sự để trao đổi kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế Về Pháp Luật Hình Sự Loại Trừ Trách Nhiệm

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật hình sự để giải quyết các vấn đề xuyên quốc gia, như tội phạm có tổ chức, tội phạm ma túy, tội phạm khủng bố. Cần ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự với các nước để tạo cơ sở pháp lý cho việc hợp tác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chiến lược quốc gia phòng, chống tội phạm giai đoạn 2016 - 2025 và định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 623/QĐ-TTg ngày 14/4/2016 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và bảo đảm công lý là nhiệm vụ trọng yếu hàng đầu. Trong hệ thống tư pháp hình sự, ranh giới giữa hành vi phạm tội và hành vi hợp pháp được loại trừ trách nhiệm hình sự luôn là vấn đề mang tính thời sự cấp thiết. Việc chuyển đổi từ 04 điều luật trong Bộ luật Hình sự năm 1999 sang 07 điều luật tại Chương IV Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã tạo bước ngoặt lớn về chính sách hình sự tại Việt Nam.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là làm sâu sắc hệ thống lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và chỉ ra các khoảng trống pháp lý của chế định loại trừ trách nhiệm hình sự. Phạm vi nghiên cứu tập trung phân tích thực tiễn xét xử trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 10 năm từ 2010 đến 2019, đồng thời khai thác sâu số liệu 03 năm (2017 - 2019) sau khi Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực thi hành. Công trình mang lại giá trị thực tiễn to lớn trong việc giải quyết tình trạng áp dụng pháp luật thiếu nhất quán, giúp giảm thiểu nguy cơ làm oan người vô tội cũng như không bỏ lọt tội phạm, từ đó nâng cao tính minh bạch và chuẩn hóa hơn 90% quy trình định danh tội phạm của cơ quan tiến hành tố tụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng học thuyết Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, lý luận về tội phạm học hiện đại và tinh thần cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị. Luận văn vận dụng mô hình phân tích cấu thành tội phạm 04 yếu tố truyền thống kết hợp lý thuyết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi.

Khung lý thuyết tập trung làm rõ 05 khái niệm then chốt:

1. Trách nhiệm hình sự: Hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước.
2. Loại trừ trách nhiệm hình sự: Tình trạng pháp lý của hành vi gây thiệt hại khách quan nhưng không cấu thành tội phạm do đáp ứng đầy đủ các căn cứ luật định.
3. Phòng vệ chính đáng: Hành vi chống trả cần thiết đối với người đang có hành vi xâm phạm lợi ích hợp pháp.
4. Tình thế cấp thiết: Việc gây ra một thiệt hại nhỏ hơn để triệt tiêu một nguy cơ thiệt hại lớn hơn đang đe dọa thực tế.
5. Rủi ro nghề nghiệp được chấp nhận: Hành vi thử nghiệm, áp dụng khoa học công nghệ gây thiệt hại khi đã áp dụng đầy đủ mọi biện pháp phòng ngừa rủi ro.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản pháp lý quốc gia (BLHS năm 1999, BLHS năm 2015) và tư liệu so sánh quốc tế từ BLHS Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (04 điều: 16, 18, 20, 21), BLHS Liên bang Nga (07 điều: 21, 28, 37-41) và BLHS Cộng hòa Liên bang Đức (04 điều: 32-35).

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 128 bản án hình sự sơ thẩm, phúc thẩm và giám đốc thẩm giai đoạn 2017 - 2019 liên quan trực tiếp đến Điều 126 và Điều 136 BLHS năm 2015 tại Tòa án nhân dân các cấp. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các vụ án có tranh chấp ranh giới giữa phòng vệ chính đáng với tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm làm nổi bật sự phân hóa thực tế giữa lý thuyết lập pháp và thực tiễn xét xử. Các phương pháp phân tích cụ thể gồm phương pháp so sánh luật học, thống kê xã hội học pháp lý và phương pháp logic diễn dịch, được triển khai liên tục trong suốt timeline nghiên cứu 2019 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn xét xử 03 năm (2017 - 2019) đã chỉ ra 03 phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, việc bổ sung 03 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự mới tại BLHS năm 2015 (Điều 24 - Gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội, Điều 25 - Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm khoa học và Điều 26 - Thi hành mệnh lệnh của cấp trên) đã giải quyết được khoảng 35% các vướng mắc tố tụng tồn đọng trước đó.

Thứ hai, số liệu thống kê xét xử cho thấy khoảng 62% các vụ án truy cứu về tội giết người hoặc cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126, Điều 136) phát sinh sự lúng túng trong việc phân định giữa tình thế cấp thiết và sự kiện bất ngờ. Tỷ lệ bị cáo bị áp dụng sai khung hình phạt do nhận định cảm tính về "mức độ tương xứng của vũ lực" chiếm tới 48% tổng số hồ sơ được rà soát.

Thứ ba, về đặc điểm nhân thân, trên 73% người thực hiện hành vi phòng vệ hoặc bắt giữ tội phạm là công dân bình thường không có chuyên môn luật, trong đó 82% người tham gia khảo sát nhận thức sai về giới hạn phòng vệ, dẫn đến tâm lý e ngại hỗ trợ lực lượng chức năng hoặc phản ứng cực đoan vượt quá mức cho phép.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ việc các quy phạm tại Chương IV BLHS năm 2015 chủ yếu mang tính định tính mà thiếu các chỉ số định lượng cụ thể. Điển hình như cụm từ "đã áp dụng mọi biện pháp phòng ngừa" tại Điều 25 hoặc "mệnh lệnh của người chỉ huy" tại Điều 26 chưa có văn bản giải thích chính thức, dẫn đến tình trạng áp dụng tùy nghi giữa các địa phương.

So sánh với kinh nghiệm của Liên bang Nga và CHLB Đức, hệ thống pháp luật của các quốc gia này đã lượng hóa rõ các bước leo thang vũ lực và mức độ rủi ro cho phép. Trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam, sự phân bố án sơ thẩm và phúc thẩm có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ hình cột phân hóa 07 nhóm hành vi, kết hợp cùng bảng đối chiếu 02 nhóm tội danh tại Điều 126 và Điều 136. Mô hình trực quan hóa này cho thấy tỷ lệ bản án bị kháng cáo, hủy sửa liên quan đến xác định lỗi vô ý chiếm đến 18,5% trong tổng số các vụ án hình sự có yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự giai đoạn 2015 - 2018.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi chế định loại trừ trách nhiệm hình sự, nghiên cứu đưa ra 04 nhóm giải pháp cụ thể:

• Ban hành văn bản giải thích, hướng dẫn áp dụng: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết các tiêu chí xác định tính tương xứng tại Điều 22, Điều 24 và Điều 25 BLHS năm 2015 trước quý IV/2021, nhằm mục tiêu giảm 50% số lượng vụ việc áp dụng thiếu nhất quán giữa các cấp tòa.
• Nâng cao năng lực giám định tư pháp: Bộ Y tế phối hợp với Bộ Công an chuẩn hóa quy trình và đầu tư trang thiết bị cho các cơ quan giám định pháp y tâm thần trong lộ trình 2021 - 2023, phấn đấu đạt độ chính xác trên 98% đối với các kết luận về năng lực nhận thức và điều khiển hành vi.
• Tăng cường tập huấn nghiệp vụ xét xử: Tổ chức ít nhất 15 khóa đào tạo chuyên sâu hàng năm cho Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên giai đoạn 2021 - 2025, hướng tới mục tiêu kéo giảm tỷ lệ án bị hủy/sửa do đánh giá sai trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự xuống dưới 1,5%.
• Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật cộng đồng: Bộ Tư pháp chủ trì xây dựng các cẩm nang tình huống pháp lý và số hóa tài liệu tuyên truyền, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hiểu biết đúng về quyền phòng vệ chính đáng của người dân tại 63 tỉnh, thành phố lên trên 80% trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực và ứng dụng trực tiếp cho 04 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Cung cấp bộ công cụ phân tích logic và tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ, hỗ trợ định danh chính xác tội danh trong hơn 85% vụ án có yếu tố chống trả hoặc thi hành công vụ.
2. Luật sư và chuyên viên trợ giúp pháp lý: Tài liệu luận cứ đắc lực để xây dựng chiến lược bào chữa, chứng minh thân chủ thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự tại 03 cấp xét xử.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật học: Tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống trích dẫn đa tầng, phục vụ đắc lực cho các học phần Luật Hình sự Việt Nam và Luật Hình sự so sánh.
4. Cơ quan lập pháp và cơ quan tham mưu chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng phục vụ hoạt động rà soát, sửa đổi, bổ sung các đạo luật tư pháp hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Loại trừ trách nhiệm hình sự khác gì so với miễn trách nhiệm hình sự?
Loại trừ trách nhiệm hình sự áp dụng cho hành vi không cấu thành tội phạm ngay từ đầu do thiếu yếu tố nguy hiểm cho xã hội hoặc không có lỗi. Ngược lại, miễn trách nhiệm hình sự áp dụng cho người đã thực hiện hành vi cấu thành tội phạm nhưng được miễn truy cứu do chuyển biến tình hình hoặc tự thú, lập công chuộc tội theo quy định tại Điều 29 BLHS năm 2015.

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã bổ sung những trường hợp loại trừ mới nào?
BLHS năm 2015 đã bổ sung 03 chế định mới gồm: Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội (Điều 24), Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ (Điều 25), và Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên (Điều 26), nâng tổng số trường hợp loại trừ lên 07 điều khoản.

Khi nào hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị xử lý hình sự?
Hành vi chống trả chỉ bị xử lý hình sự khi tính chất và mức độ vũ lực sử dụng rõ ràng quá mức cần thiết, không tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi xâm hại. Khi đó, người thực hiện hành vi chỉ bị truy cứu theo tội danh quy định tại Điều 126 hoặc Điều 136 BLHS năm 2015 với mức hình phạt giảm nhẹ hơn rất nhiều so với các tội danh thông thường.

Điều kiện để được miễn trừ trách nhiệm hình sự do rủi ro nghiên cứu khoa học là gì?
Người thực hiện thử nghiệm khoa học được loại trừ trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đủ 04 điều kiện luật định tại Điều 25: Phải vì mục đích phát triển khoa học - kỹ thuật, đã tuân thủ đúng quy trình, quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt, đã áp dụng mọi biện pháp phòng ngừa rủi ro có thể, và rủi ro gây ra không thuộc trường hợp đã được cảnh báo trước nhưng vẫn cố tình vi phạm.

Người thực hiện mệnh lệnh của cấp trên có mặc nhiên được loại trừ trách nhiệm hình sự không?
Không. Người thực hiện chỉ được loại trừ trách nhiệm khi hành vi đó nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ được giao trong lực lượng vũ trang nhân dân và người đó đã báo cáo về tính trái pháp luật của mệnh lệnh trước khi thi hành. Nếu mệnh lệnh là phạm tội rõ ràng mà vẫn cố ý chấp hành thì người thi hành vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự theo nguyên tắc đồng phạm.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế định loại trừ trách nhiệm hình sự, khẳng định vai trò bảo vệ quyền con người của 07 điều khoản tại Chương IV BLHS năm 2015.
• Đánh giá xác thực thực trạng áp dụng pháp luật thông qua 128 bản án và dữ liệu xét xử 03 năm (2017 - 2019), chỉ ra các điểm nghẽn định tính trong quy chuẩn xét xử.
• Luận giải sâu sắc kinh nghiệm lập pháp so sánh giữa Việt Nam với Liên bang Nga, Đức và Trung Quốc nhằm tìm kiếm giải pháp hoàn thiện quy phạm nội địa.
• Đề xuất 04 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào việc lượng hóa tiêu chí pháp lý và nâng cấp năng lực cơ quan tố tụng theo lộ trình chiến lược 2021 - 2025.
• Cung cấp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cao trong hơn 10 năm nghiên cứu, thúc đẩy quá trình xây dựng nền tư pháp văn minh, minh bạch và tiến bộ.