1 HâC VIàN THÁNH GIUSE – DÒNG TÊN VIàT NAM Tri¿t lý giáo dÿc h°ßng tßi con ng°ái và xã hßi lý t°ãng của Phan Bßi Châu LuÁn văn tát nghiáp Ch°¢ng trình Tri¿t Hãc Tại Hãc Vián Thánh Giuse – Dòng Tên Viát Nam Hãc viên thăc hián Phêrô Lê Công Đoàn Giáo s° h°ßng d¿n Lý Minh TuÁn Tháng 05 năm 2021 1 Mÿc lÿc Gißi thiáu. 3 CH¯¡NG I: NHĀNG NÀN GIÁO DĀC TRUYÀN THàNG CON NG¯àI VIàT NAM. 8 CH¯¡NG II: NÀN GIÁO DĀC THĂC DÂN. NÁn giáo dāc cai trá.
11 CH¯¡NG III: XÂY DĂNG CON NG¯àI LÝ T¯âNG. Con ng°ái lý t°ãng theo nho giáo – thánh nhân. Khái niám con ng°ái lý t°ãng. Tính cách con ng°ái lý t°ãng.
Giáo dāc để trã thành con ng°ái lý t°ãng. Chi¿t tă chā đức 德. Lòng nhân là y¿u tá tiên quy¿t trong đức dāc để trã thành con ng°ái lý t°ãng. Chi¿t tă chā trí 智.
Trí dāc là cầu nái h°ßng tßi th¿ gißi. Chi¿t tă chā thể 體. Thể dāc là y¿u tá giúp đức dāc và trí dāc phát huy đ¿n mức tái đa. 33 CH¯¡NG IV: ĐàNH HÌNH Xà HàI LÝ T¯âNG.
C¢ sã nÁn t¿ng đánh hình xã hái lý t°ãng. Xây dăng xã hái lý t°ãng. Công cuác canh tân đÁt n°ßc. Ý chí ti¿n thủ mạo hiểm.
Tinh thần yêu th°¢ng. T° t°ãng ti¿n b°ßc lên nÁn văn minh. Thăc hành yêu n°ßc. Thăc hành công đức.
Hy vãng vÁ danh dă và lÿi ích. K¿t qu¿ canh tân đÁt n°ßc. 42 CH¯¡NG V: NHÀN ĐàNH. 53 Th° māc tham kh¿o.
55 3 Gißi thißu Th¿ gißi và xã hái đang không ngừng biển đổi hàng ngày hàng giá để cho ngày càng trã nên hoàn thián h¢n vÁ mãi mặt nh° kinh t¿, chính trá, xã hái, khoa hãc, giáo dāc… Nhāng thao thức tìm ki¿m să hoàn thián hay nói đúng h¢n là cái <đúng= trong mßi lĩnh văc cũng đè nặng lên vai nhāng ng°ái sáng cùng thái đại đó. Vào kho¿ng thái gian cuái th¿ kỷ XIX – đầu th¿ kỷ XX, Viát Nam là mát trong nhāng quác gia ph¿i gánh cháu nhiÁu să thiát thòi vÁ mặt chính trá cũng nh° giáo dāc bãi să xâm l°ÿc của thăc dân Pháp – mát trong nhāng th¿ lăc mạnh của châu Âu thái bÁy giá. Chính bãi să hián dián của nhāng <ng°ái Tây= trên đÁt n°ßc Viát Nam, vô hình chung đã làm cho nÁn giáo dāc thuần phong ki¿n của đÁt n°ßc Viát Nam trã nên <rái loạn=. Să rái loạn không chß đ¿n từ thăc dân Pháp mà còn từ chính nÁn giáo dāc thuần phong ki¿n và cổ hũ của Viát Nam thái bÁy giá, không còn đủ thích hÿp để đáp ứng vßi thái đại.
Đứng tr°ßc nhāng °u t° c¿i cách của đÁt n°ßc, có nhiÁu nhà t° t°ãng, nhà yêu n°ßc đã đứng lên nh° nhāng ngãn cá tiên phong trong viác tìm ki¿m cho thái đại mát nÁn tri¿t lý giáo dāc mßi – nÁn tri¿t lý lý t°ãng cho con ng°ái và xã hái nh° Phan Chu Trinh. Thông qua đó, con ng°ái có thể đạt tßi să hoàn thián là trã thành <con ng°ái đích thăc= trong <xã hái lý t°ãng=. Nói đ¿n viác tìm ra tri¿t lý giáo dāc cho đÁt n°ßc Viát Nam trong kho¿ng thái gian từ cuái th¿ kỷ XIX đ¿n đầu th¿ kỷ XX, khó có ai có thể quên đÁ cÁp đ¿n cā Phan Bái Châu – mát nhà yêu n°ßc, nhà t° t°ãng, nhà chính trá, nhà th¢, nhà giáo dāc. Nhāng công trình tâm đắc nh° <Viát Nam Quác sÿ kh¿o=, <Ngāc trung th°=, <L°u cầu huy¿t lá tân th°=, <Tân Viát Nam=, <H¿i ngoại huy¿t th°= của cā đã đánh đáng đ¿n thâm tâm của mßi con ng°ái yêu n°ßc thái bÁy giá vÁ nhāng bi¿n đáng và khó khăn của quê h°¢ng trong thái xâm l°ÿc.
Tuy nhiên, qua năm tháng, 4 nhāng công trình tâm đắc Áy bá thi¿u hāt vì să thÁt lạc. May thay, giáo s° Ch°¢ng Thâu – mát nhà sÿ hãc - là mát trong nhāng ng°ái đầu tiên đứng lên để tìm lại nhāng tác phẩm thÁt lạc Áy và gom góp chúng thành trãn bá <Phan Bái Châu toàn tÁp= vßi 10 cuán. Qua nhāng ý t°ãng, hành đáng và nhāng phát biểu, dißn thuy¿t tr°ßc công chúng mang đầy tính nhân văn đan xen vßi luồng t° t°ãng khôi phāc lại nhân cách con ng°ái và xã hái Viát Nam. Phan Bái Châu muán đánh bÁt lên nhāng ý niám trãng điểm vÁ viác tìm ki¿m và xây dăng mát nÁn giáo dāc và xã hái lý t°ãng cho mßi ng°ái dân Viát trong giai đoạn khán khó và t°¢ng lai.
Không ph¿i là lẽ đ°¢ng nhiên vßi t° t°ãng <bài ngoại= đ°ÿc ăn sâu vào trong máu thát của ng°ái Viát Nam khi Phan Bái Châu đứng lên để cháng lại chủ nghĩa thăc dân, mà khi nhÁn thÁy mát nÁn giáo dāc truyÁn tháng chß gói gãn trong tr°áng làng không đủ để phát triển tri thức con ng°ái1 - nÁn giáo dāc chuyên môn lÁy từ ch°¢ng khoa cÿ và mát nÁn giáo dāc thăc dân chß vßi māc đích dß bÁ cai trá con ng°ái Viát – nÁn giáo dāc đÁu do ng°ái Pháp qu¿n lý vßi māc đích chß làm cho ng°ái Viát Nam trã thành nhāng con trâu, con ngăa căc kỳ ngoan ngoãn và dß b¿o2. NhÁn ra chính sách của chủ nghĩa thăc dân ¿nh h°ãng mát cách <tiêu căc= đ¿n con ng°ái và xã hái Viát Nam và mát nÁn giáo dāc truyÁn tháng cổ hủ đã không còn đáp ứng đủ nhu cầu cho să phát triển con ng°ái và xã hái, Phan Bái Châu đã lên ti¿ng c¿nh tßnh nhāng con dân Viát Nam để hã không đánh mÁt chính mình tr°ßc nhāng nÁn giáo dāc nh° th¿ và coi đó nh° là mát điÁu kián cần thi¿t để tìm ki¿m mát t° t°ãng tri¿t lý giáo dāc mßi để đào tạo, nuôi d°ỡng con ng°ái và xây dăng xã hái. 1 Phan Bái Châu, Phan Bội Châu niên biểu (Sài Gòn: Nhóm nghiên cứu sÿ đáa xuÁt b¿n, 1971), 17. 2 Ch°¢ng Thâu, Phan Bội Châu toàn tập - tập 3 (Hu¿: Nxb ThuÁn Hóa, 1990), 529.
5 Ngang qua nhāng t° t°ãng và mong muán của Phan Bái Châu tr°ßc nhāng bi¿n đáng lßn của lách sÿ Viát Nam, bài vi¿t khai thác và triển khai mát hình ¿nh xuÁt hián trong suát chiÁu dài của cuác đái Phan Bái Châu mà b¿n thân ông muán nhắm đ¿n – hình ¿nh con ng°ái lý t°ãng và mát xã hái t°¢ng lai. Vßi tài nghá và să khéo léo của mình, Phan Bái Châu đã gắn k¿t con ng°ái lý t°ãng đÁm chÁt Đông ph°¢ng vßi mát xã hái t°¢ng lai mang màu sắc Tây ph°¢ng; cā thể ông muán nhắm đ¿n mát xã hái trong đó ng°ái dân làm chủ. Bài vi¿t d°ßi đây là să tÁp trung phân tích hình ¿nh giáo dāc con ng°ái nh° th¿ nào để trã thành mát con ng°ái lý t°ãng, qua đó tạo nên mát xã hái lý t°ãng trong să t°¢ng giao của hai nÁn giáo dāc Đông – Tây. NÁn giáo dāc Đông ph°¢ng nhắm đ¿n viác đào tạo nên con ng°ái lý t°ãng và xã hái lý t°ãng đ°ÿc hình thành bãi nhāng ti¿p thu ki¿n thức của nÁn văn hóa Tây ph°¢ng.
6 CH¯¡NG I NHỮNG NÀN GIÁO DþC TRUYÀN THÞNG CON NG¯àI VIÞT NAM TruyÁn tháng có thể là mát y¿u tá vô cùng mạnh mẽ cho quá trình phát triển chung của con ng°ái, n¿u nh° ng°ái ta thÁm nhuần, hiểu đúng b¿n chÁt và quá trình phát triển của nó qua từng giai đoạn; nh° th¿ ng°ái ta bi¿t cách vÁn dāng sao cho phù hÿp vßi să ti¿n lên của con ng°ái và đÁt n°ßc. Tuy nhiên, truyÁn tháng cũng là mát vÁt c¿n lßn lao, ngăn chặn să phát triển của con ng°ái và xã hái n¿u nh° ng°ái ta ch°a hiểu hoặc hiểu lầm b¿n chÁt của nó. NÁn giáo dāc truyÁn tháng Viát Nam cũng vÁy, mát nÁn giáo dāc nho hãc đã ăn sâu vào tâm kh¿m của nhāng ng°ái dân Viát vßi nhāng t° t°ãng và ph°¢ng pháp giáo dāc không hoàn toàn phù hÿp vßi con ng°ái thái hián đại. ĐiÁu này d¿n đ¿n nhāng há lāy trong viác giáo dāc con ng°ái lý t°ãng trong t°¢ng lai.
Nho giáo Viát Nam là mát trong nhāng đÁt n°ßc cháu să đô há của ngoại bang lâu dài nhÁt (să đô há đ¿n từ Trung Quác). Do đó, nÁn giáo dāc của n°ßc Viát cũng cháu ¿nh h°ãng theo, từ phong tāc – tÁp quán, tính cách, ngôn ngā… Xét trên nhiÁu ph°¢ng dián, Viát Nam nh° là mát đÁt n°ßc thứ hai của Trung Quác quân chủ. Bãi vì să đô há lên đ¿n h¢n 1000 năm, truyÁn tháng giáo dāc, đào tạo con ng°ái Viát cũng hoàn toàn cháu ¿nh h°ãng bãi nhāng tri¿t lý của Trung Quác, nổi bÁt nhÁt là giáo dāc Nho giáo. Māc tiêu của nÁn giáo dāc này là lÁy đạo trung quân làm māc tiêu h°ßng tßi và khuôn vàng th°ßc ngãc là đào tạo ra nhāng bÁc quân tÿ.
Từ đó, nhāng chuẩn măc đạo đức, đái sáng chính trá, xã hái cũng bá gói gãn trong <tam c°¢ng= (mái quan há vua – tôi, cha – con, vÿ - 7 chồng) và <ngũ th°áng= (nhân, lß, nghĩa, trí, tín) đái vßi nam và <tam tòng= (ã nhà ph¿i theo cha, đi lÁy chồng ph¿i theo chồng, chồng ch¿t ph¿i theo con), <tứ đức= (công, dung, ngôn, hạnh) đái vßi nā là điÁu bắt buác mßi ng°ái ph¿i theo. NÁn t¿ng cho nhāng tiêu chuẩn đạo đức đó đ°ÿc trình bày trong nhāng bá sách thánh hiÁn tứ th° và ngũ kinh là nhāng gì không thể thi¿u trong viác dạy hãc; đồng thái luyán tÁp cho ng°ái hãc để đạt tßi văn hay, chā tát, tức là có năng lăc dißn đạt, trình bày nhāng t° t°ãng bằng các bài th¢, phú, văn. Các sĩ tÿ thÁm nhuần trong sách thánh hiÁn vÁ viác đái nhân xÿ th¿, vÁ cách cai trá <tÁ gia trá quác=3 và cao h¢n nāa là <bình thiên hạ=4. XuÁt phát từ nhāng māc tiêu Áy, ã n°ßc ta trong 10 th¿ kỷ thái Bắc thuác, ch°¢ng trình giáo dāc chủ y¿u là giáo dāc đạo đức, không có ngành nghÁ khoa hãc tă nhiên, khoa hãc kỹ thuÁt, không có ch°¢ng trình dạy con ng°ái vÁ s¿n xuÁt nông nghiáp.
Nái dung của nÁn giáo dāc Nho hãc Viát Nam là coi trãng giáo dāc đạo đức, không chú tâm đ¿n tài trí, vì đái vßi vua quan, cần thi¿t là đức, có đức thì mßi an dân, có đức thì mßi hòa hÿp đ°ÿc vßi đạo trái đÁt, mßi có m°a thuÁn gió hòa5, còn ki¿n thức và kỹ năng vÁ s¿n xuÁt thì ch°a đ°ÿc đ°a vào nái dung giáo dāc. Ng°ái nông dân hãc nông nghiáp mát cách tă phát, đái vßi th°¢ng nghiáp cũng nh° các ngành nghÁ khác nh° khai mß, luyán đúc sắt, c¢ khí… cũng đ°ÿc truyÁn lại bằng ph°¢ng pháp kèm cặp thông qua ph°áng hái và trăc ti¿p h°ßng d¿n nhau, chứ không có tr°áng lßp, sách vã6.