Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THUẾ XUẤT KHẨU, THUẾ NHẬP KHẨU, TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA ĐỐI TƯỢNG NỘP THUẾ VỚI HÀNH VI VI PHẠM PHÁP LUẬT HẢI QUAN VỀ THUẾ XUẤT KHẨU, THUẾ NHẬP KHẨU 1.1 Quản lý nhà nước về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu.1 Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Quá trình hình thành, phát triển của xã hội, của mỗi nhà nước cho thấy, thuế ra đời, tồn tại và phát triển là đòi hỏi cần thiết, khách quan gắn liền với sự ra đời và tồn tại của nhà nước. Để có nguồn tài chính đáp ứng nhu cầu chi tiêu, các nhà nước thường sử dụng ba hình thức động viên là quyên góp của dân, vay của dân, và dùng quyền lực bắt dân phải đóng góp. Trong đó việc quyên góp và vay của dân là những hình thức không mang tính ổn định lâu dài, thường chỉ được sử dụng giới hạn trong trường hợp đặc biệt. Vì vậy, để đáp ứng nhu cầu chi tiêu thường xuyên, nhà nước phải dùng quyền lực chính trị buộc dân phải đóng thuế.
Trong thời cổ đại và trung cổ, TXK, TNK còn được các chính quyền địa phương thu, nhưng hiện nay điều này là rất hiếm và thông thường được nhà nước giao cho một tổ chức nhà nước chuyên trách về TXK, TNK là hải quan kiểm tra, tính và thu thuế. Về mặt nguyên tắc, TXK, TNK phải được nộp trước khi thông quan để người xuất khẩu có thể giao hàng hóa cho người chuyên chở hay người nhập khẩu đưa mặt hàng nhập khẩu vào lưu thông trong nội địa, trừ khi có các chính sách ân hạn thuế hay có bảo lãnh nộp thuế, nên chúng có thể coi là một trong những loại thuế dễ thu nhất và chi phí để thu TXK, TNK là khá nhỏ. Khi nói về thuế C.Mác đã từng viết: “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy nhà nước, là thủ đoạn giản tiện cho kho bạc thu tiền”.Ăng ghen viết: “Đặc trưng thứ hai của nhà nước là sự thiết lập một trật tự công cộng… Để 6 duy trì quyền lực công cộng đó cần phải có sự đóng góp của công dân, của nhà nước, đó là thuế má”. Lê nin cho rằng: “Thuế là cái nhà nước thu của dân mà không bù lại”.
Theo Đại từ điển Kinh tế thị trường: “Thuế là một hình thức phân phối thu nhập tài chính của nhà nước để thực hiện chức năng của mình, dựa vào quyền lực chính trị, tiến hành phân phối sản phẩm thặng dư của xã hội một cách cưỡng chế bắt buộc, không hoàn lại”. Theo Ngôn ngữ tiếng Việt thì: “Thuế là khoản tiền hay hiện vật mà người dân hoặc các tổ chức kinh doanh tùy theo tài sản, thu nhập, nghề nghiệp v.v… buộc phải nộp cho nhà nước theo mức quy định” [39, tr 501]. Như vậy, tùy theo góc độ đề cập, quan niệm về thuế còn nhiều ý kiến khác nhau. Dưới góc nhìn mới về thuế, việc tổ chức, cá nhân nộp thuế cho nhà nước không phải chỉ để thực hiện nghĩa vụ được quy định trong hiến pháp, nộp thuế còn là quyền lợi của mọi người dân trong xã hội.
Xuất phát từ cách tiếp cận như trên có thể hiểu: thuế là một khoản tiền, hoặc hiện vật mà các tổ chức, cá nhân thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi đóng góp theo luật định cho nhà nước theo những mức độ và thời hạn cụ thể nhằm đáp ứng nhu cầu chi của nhà nước, điều tiết vĩ mô nền kinh tế, phân phối lại một phần thu nhập và của cải của xã hội, kiểm soát quá trình phân phối và mức chi tiêu trong nền kinh tế, thay đổi tập quán tiêu dùng của xã hội và không mang tính hoàn trả trực tiếp cho người nộp thuế. Một phần thuế là các tổ chức và cá nhân đóng góp cho nhà nước được trả về với người dân một cách gián tiếp dưới các hình thức như: trợ cấp xã hội, phúc lợi xã hội và các quỹ tiêu dùng khác. Theo Luật thuế xuất nhập khẩu hiện hành của Việt Nam thì TXK, TNK với hàng hóa mậu dịch mang tính chất gián thu, còn đối với hàng hóa khác thì tùy từng trường hợp cụ thể có tính chất trực thu hoặc có tính chất gián thu. 7 TXK là một công cụ mà các nước đang phát triển thường sử dụng để đánh vào một số mặt hàng nhằm tăng lợi ích quốc gia.
Trái lại, ở nhiều nước phát triển người ta không sử dụng TXK do họ không đặt mục tiêu tăng nguồn thu ngân sách từ TXK. Vì vậy, ở những nước đó khi nói tới thuế quan người ta đồng nhất nó với TNK. Cho đến thời điểm hiện nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam chưa có một khái niệm đồng nhất về TXK, TNK. Theo Từ điển Luật học: “TXK, TNK là một loại thuế gián thu đánh vào các loại hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua biên giới”.
Còn theo Từ điển Kinh tế học (Anh - Việt - Giải thích): “Thuế xuất khẩu (import duty), là khoản thuế mà Chính phủ đánh vào sản phẩm nhập khẩu. Thuế xuất khẩu được sử dụng để tăng nguồn thu cho Chính phủ và bảo vệ các ngành sản xuất trong nước khỏi sự cạnh tranh của nước ngoài”. Qua xem xét các khái niệm trên ta thấy, những nội hàm chứa đựng trong đó vẫn chưa phản ánh đúng bản chất, nội dung của TXK, TNK. Chẳng hạn, khái niệm nêu tại từ điển Luật học chưa nêu được các đặc điểm, vai trò và chưa bao quát hết đối tượng chịu thuế, chỉ nêu được đặc điểm của TXK, TNK với tư cách là loại thuế gián thu.
Hay khái niệm của Từ điển kinh tế học (Anh - Việt - Giải thích) tuy đã hàm chứa những vai trò của TNK nhưng chưa nêu được những đặc thù của TNK so với các loại thuế khác. Từ những khái niệm trên đây, qua đánh giá những nội hàm của TXK, TNK ta có thể hiểu: TXK, TNK là một loại thuế gián thu; một yếu tố cấu thành trong giá cả hàng hóa, do các tổ chức, cá nhân xuất nhập khẩu hàng hóa thuộc đối tượng chịu thuế đóng góp theo luật định cho nhà nước. TXK, TNK là một bộ phận quan trọng trong hệ thống chính sách kinh tế tài chính, thương mại vĩ mô tổng hợp, gắn liền với cơ chế quản lý xuất nhập khẩu và chính sách đối ngoại của một quốc gia. * Đặc điểm của thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu: 8 Từ cách hiểu về TXK, TNK như trên, chúng ta có thể nhận thấy một số đặc điểm của chúng như sau: TXK, TNK là một loại thuế gián thu, một yếu tố cấu thành trong giá cả hàng hóa; Phạm vi áp dụng của TXK, TNK là với hàng hóa được phép xuất nhập khẩu, bao gồm cả hàng hóa xuất khẩu từ thị trường vào khu chế xuất và xuất khẩu ra nước ngoài hoặc nhập khẩu từ khu chế xuất và từ nước ngoài vào thị trường trong nước; TXK, TNK có những đặc điểm khác biệt so với các loại thuế khác ở chỗ “nó” không áp dụng đối với hàng hóa được sản xuất và tiêu thụ trong nước mà chỉ đánh vào hàng hóa xuất nhập khẩu và luôn gắn với hoạt động xuất nhập khẩu để quản lý hoạt động xuất nhập khẩu và do vậy thuế xuất nhập khẩu là một trong những công cụ thuộc chính sách kinh tế thương mại quốc tế của một quốc gia.
* Vai trò, tính chất của thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Mỗi một sắc thuế được ban hành đều có vị trí vai trò nhất định trong đời sống kinh tế, xã hội. Việc ban hành TXK, TNK tại Việt Nam trong từng thời kỳ có những nội dung nhất định thể hiện rõ vai trò với nền kinh tế. Tại thời điểm hiện nay, TXK, TNK được xác định với tính chất và vai trò cụ thể như sau: - Là nguồn thu quan trọng của ngân sách nhà nước, điều tiết nền kinh tế. Chúng ta biết, trong tình hình hiện nay, nguồn thu từ nước ngoài đã giảm nhiều, kinh tế đối ngoại chịu sức ép của “mua bán sòng phẳng”, “có vay, có trả”, TXK, TNK là công cụ quan trọng giảm bội chi ngân sách, ổn định kinh tế xã hội, chuẩn bị điều kiện và tiền đề cho phát triển kinh tế lâu dài.
- Là loại thuế được cấu thành trong giá cả hàng hóa, làm tăng giá hàng hóa xuất nhập khẩu. Do đó, có tác dụng điều tiết xuất khẩu, nhập khẩu, hướng tới tiêu dùng nội địa. 9 - Có tác dụng bảo hộ sản xuất trong nước. Việc đánh thuế cao hàng nhập khẩu giúp hàng hóa trong nước có thể cạnh tranh được với hàng hóa nhập khẩu.
Giúp các doanh nghiệp còn non trẻ có thời gian trưởng thành, lớn mạnh và cạnh tranh được với các mặt hàng nhập khẩu của doanh nghiệp nước ngoài. - Giảm bớt sự thất nghiệp vì đánh thuế cao hàng nhập khẩu giảm, để bù đắp lượng hàng hóa lẽ ra phải nhập khẩu thì nhà nước phải thực hiện mở rộng sản xuất trong nước từ đó tạo cơ hội việc làm cho người lao động trong nước. - Là công cụ để Nhà nước thực hiện chính sách phân biệt đối xử trong quan hệ thương mại với các nước. Giúp mở rộng quan hệ đối ngoại giữa Việt Nam và các nước trên thế giới.
* Mục đích của thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu: - TNK có thể được dùng như công cụ bảo hộ mậu dịch: Khi nhà nước thiết chặt quản lý hàng hóa nhập khẩu bằng việc giảm thiểu nhập khẩu làm cho chúng trở nên đắt hơn so với các mặt hàng thay thế có trong nước và điều này làm giảm thâm hụt trong cán cân thương mại. - TXK có thể được dùng để giảm xuất khẩu do nhà nước không khuyến khích xuất khẩu các mặt hàng sử dụng các nguồn tài nguyên khan hiếm đang bị cạn kiệt hay các mặt hàng mà tính chất quan trọng của nó đối với sự an toàn lương thực hay an ninh quốc gia được đặt lên trên hết. Tóm lại, TNK dẫn đến cả thu nhập chuyển giao từ người tiêu dùng sang chính phủ và nhà sản xuất trong nước đồng thời gây tổn thất lợi ích ròng của toàn xã hội. Do những tác động ấy, nó khuyến khích sản xuất trong nước, làm cho người tiêu dùng giảm sút độ thỏa dụng do phải tiêu dùng ít đi nhưng nó tạo ra nguồn thu cho chính phủ.
Tuy nhiên, thuế quan sẽ không còn là một biện pháp để bảo hộ hàng hóa sản xuất trong nước thời gian tới nữa.
