Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học (mã số: 62 31 02 01) với đề tài "Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay (Qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An)" do nghiên cứu sinh Hồ Thị Bích Ngọc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Đăng Thành, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2019.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới hệ thống chính trị và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, cấp cơ sở là nơi trực tiếp hiện thực hóa đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước vào đời sống nhân dân. Quyền lực nhà nước tại cơ sở bắt nguồn từ nhân dân; chính quyền cơ sở là thiết chế bộ máy quyền lực do nhân dân ủy quyền, và người đứng đầu là cá nhân nắm giữ quyền lực chính trị thông qua lá phiếu tín nhiệm của cử tri. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Hội nghị Trung ương 7 khóa XII đã xác định nhiệm vụ "Tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ".

Tuy nhiên, nhận thức của một số cấp ủy, tổ chức đảng và lãnh đạo cơ quan về công tác cán bộ chưa thực sự sâu sắc và toàn diện. Thực tiễn hoạt động tại nhiều địa phương cho thấy người đứng đầu chính quyền cơ sở vẫn còn biểu hiện thiếu trách nhiệm, chưa gương mẫu, mất dân chủ, nể nang, né tránh, ngại va chạm hoặc lợi dụng danh nghĩa tập thể để hợp lý hóa ý đồ cá nhân. Các quy định pháp lý hiện hành về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở vẫn còn mang tính chung chung; chế tài xử lý về mặt chính trị (từ chức, bãi nhiệm, xin lỗi nhân dân, luận tội chính trị) chưa được thể chế hóa đồng bộ. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở dưới góc độ Chính trị học là yêu cầu cấp thiết nhằm lấp đầy khoảng trống lý luận và giải quyết các bất cập thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xây dựng luận cứ, làm rõ những vấn đề lý luận về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở; đánh giá thực trạng việc thực hiện trách nhiệm này qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An; từ đó đề xuất phương hướng và các giải pháp nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Hệ thống hóa quan điểm, cách tiếp cận và đưa ra quan niệm về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở trong việc đổi mới mô hình, tính chất tổ chức hệ thống chính trị cơ sở ở Việt Nam.
  2. Nghiên cứu cơ sở chính trị, pháp lý, xã hội; phân tích đặc điểm, vai trò, nội dung, hình thức và điều kiện bảo đảm thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở.
  3. Nghiên cứu lý luận và thực tiễn thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở một số quốc gia, rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
  4. Khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân và nhận diện những vấn đề đặt ra đối với trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở tại Việt Nam thông qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An.
  5. Đề xuất hệ thống phương hướng và các giải pháp cơ bản nhằm nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam (cụ thể là Chủ tịch Hội đồng nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã, phường, thị trấn).
  • Đối tượng điều tra xã hội học: Cán bộ, công chức, người hoạt động không chuyên trách cấp xã/thôn bản; cán bộ xã đã nghỉ chế độ; và người dân sinh sống trên địa bàn.
  • Phạm vi không gian: Khảo sát thực tế tại 3 đơn vị cấp xã/phường/thị trấn thuộc 3 địa bàn đại diện của tỉnh Nghệ An gồm: Thành phố Vinh (vùng đồng bằng/đô thị), Thị xã Cửa Lò (vùng ven biển/đô thị du lịch), và Huyện Quế Phong (vùng núi cao).
  • Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu giai đoạn từ năm 2011 (thời điểm triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI với các quy định về trách nhiệm của người đứng đầu) đến năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài theo hai khối tư liệu quốc tế và trong nước:

Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

  • Nhóm nghiên cứu về trách nhiệm chính quyền địa phương và đạo đức công vụ: Công trình State and Local Government (tái bản lần 8) của Kearney phân tích quy tắc Dillon và cơ chế tự quản của chính quyền địa phương tại Hoa Kỳ, nơi người đứng đầu do cử tri bầu ra và chịu trách nhiệm trực tiếp trước nhân dân địa phương; Ethical Conduct: Guidelines for Government Employees và Administration Politics and Social Change nghiên cứu chuẩn mực đạo đức công vụ và trách nhiệm cá nhân của công chức lãnh đạo.
  • Nhóm nghiên cứu về quyền lực, thể chế và kiểm soát quyền lực: Arthur Bentley trong tác phẩm The Process of Government: A Study of Social Pressures nghiên cứu áp lực xã hội tác động đến quyền lực chính trị; Max Weber với luận đề về chủ nghĩa tinh hoa cạnh tranh và tư duy khoa học kỷ trị trong nền hành chính thư lại; Robert A. Dahl trong The Concept of Power luận giải về sự chia sẻ quyền lực giữa các nhóm lợi ích và 4 tiêu chí của quyết định dân chủ (bỏ phiếu bình đẳng, sự tham gia hiệu quả, hiểu biết thấu đáo, kiểm soát chương trình nghị sự).
  • Nhóm nghiên cứu về trách nhiệm giải trình và thể chế phát triển: Acemoglu và Robinson (2012) trong tác phẩm Why Nations Fail và nghiên cứu Why Did the Elites Extend the Suffrage? chỉ ra vai trò của sự phân bổ quyền lực và tính minh bạch; Dani Rodrik (2000) với Institutions for high-quality growth luận giải trách nhiệm giải trình thúc đẩy tăng trưởng; Kathe Callahan (2007) trong Elements of Effective Governance: Measurement, Accountability and Participation đưa ra phương pháp đo lường hiệu suất và trách nhiệm công quyền; Ludwig Von Bertalanffy với tác phẩm General System Theory đặt nền tảng cho cách tiếp cận hệ thống trong việc đáp ứng nhu cầu xã hội.
  • Nhóm lý thuyết về trách nhiệm cá nhân: Tác phẩm Personal Responsibility Theories: A Comparative Analysis phân tích quan điểm của Augustinus, Thomas Aquinas, Marsilius, Thomas Hobbes, Montesquieu, Max Weber, Morstein Marx và sự vận dụng tại Anh, Đức, Hoa Kỳ, Úc.

Luận án cũng tổng kết mô hình tổ chức và cơ chế thực thi trách nhiệm chính trị của chính quyền cơ sở tại một số quốc gia tiêu biểu:

  • Anh: Chính quyền tập trung quyền lực ở trung ương, trách nhiệm chính trị được kiểm soát chặt chẽ qua nghị viện, hoạt động của đảng đối lập và công luận.
  • Hoa Kỳ: Chế độ liên bang, phân quyền và cân bằng quyền lực (tam quyền phân lập), quy chế tự quản địa phương phát huy cao độ vai trò của lá phiếu cử tri.
  • Nhật Bản: Cơ chế tự trị địa phương mạnh, kết hợp giữa hệ thống pháp luật và văn hóa thương lượng, đồng thuận cộng đồng.
  • Pháp: Xã trưởng đảm nhận "vai trò kép" (vừa là đại diện cho hội đồng xã do dân bầu, vừa là đại diện hành chính của nhà nước trung ương chịu sự kiểm soát của tỉnh trưởng và tòa án).
  • Trung Quốc: Mô hình chính quyền Hương trấn và Đại hội đại biểu nhân dân hương trấn, áp dụng Luật Phúc tra hành chính để giám sát công quyền.
  • CHLB Đức: Đơn vị cấp xã và liên xã hoạt động theo nguyên tắc tự quản và nguyên tắc bổ trợ thẩm quyền.
  • Thái Lan & Philippines: Thực hiện các đạo luật phân cấp, tự quản địa phương (mô hình Tambon của Thái Lan; mô hình Barangay của Philippines theo Đạo luật Tự quản Địa phương 1983 và Bộ luật Chính quyền Địa phương 1991).

Các công trình nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước được tác giả phân chia theo 3 hướng tiếp cận chính:

  1. Tiếp cận dưới góc độ quyền lực chính trị và kiểm soát quyền lực: Công trình của Đinh Văn Mậu (2000) về tổ chức quyền lực nhân dân; Giáo trình Quyền lực chính trị của Học viện Báo chí và Tuyên truyền; các ấn phẩm nghiên cứu về phân công, kiểm soát quyền lực và chủ nghĩa lập hiến; nghiên cứu về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và việc bảo đảm dân chủ cơ sở.
  2. Tiếp cận dưới góc độ xây dựng hệ thống chính trị cơ sở: Chương trình khoa học - công nghệ cấp nhà nước về Hệ thống chính trị trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta; các đề tài và sách tham khảo về tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã nông thôn và ngoại thành Hà Nội; các nghiên cứu về quản lý nhà nước trên địa bàn xã, phường, thị trấn.
  3. Tiếp cận dưới góc độ xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức và cải cách hành chính: Các đề tài cấp Bộ và sách chuyên khảo về luận chứng khoa học nâng cao chất lượng cán bộ, công chức; các công trình nghiên cứu về trách nhiệm công vụ, trách nhiệm pháp lý của công chức và cơ chế trao thực quyền cho người đứng đầu.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù các công trình đã công bố tiếp cận trách nhiệm công quyền dưới các góc độ luật học, hành chính học hay xây dựng Đảng, nhưng chưa có công trình nào giải quyết một cách toàn diện, độc lập và chuyên sâu về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở (Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã) dưới góc độ chuyên ngành Chính trị học. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng khung lý luận chuyên biệt, phân định trách nhiệm chính trị với trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm đạo đức, đồng thời kiểm chứng bằng dữ liệu điều tra thực nghiệm tại địa bàn tỉnh Nghệ An.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

  • Phương pháp luận chủ đạo: Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chính quyền của dân, do dân, vì dân; các quan điểm, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác cán bộ và đổi mới hệ thống chính trị cơ sở.
  • Tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức của Chính trị học, Xã hội học chính trị, Hành chính công, Lãnh đạo học và Luật học.
  • Lý thuyết ủy quyền chính trị: Xem xét mối quan hệ giữa người ủy quyền (nhân dân/cử tri) và người được ủy quyền (đại biểu HĐND, Chủ tịch HĐND, Chủ tịch UBND). Phân tích hai phương thức ủy quyền: ủy quyền chỉ mệnh (cử tri trực tiếp giao quyền, giám sát và có quyền bãi nhiệm) và ủy quyền tự do (đại biểu hoạt động tương đối độc lập trong nhiệm kỳ).
  • Khái niệm trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở: Là nghĩa vụ, bổn phận và sự ràng buộc chính trị của cá nhân giữ vị trí lãnh đạo, quản lý cao nhất của HĐND và UBND cấp xã trước nhân dân địa phương, trước cơ quan quyền lực nhà nước và tổ chức Đảng; được đo lường bằng mức độ tín nhiệm của cử tri và kết quả thực thi chức trách; nếu vi phạm hoặc không hoàn thành nhiệm vụ thì phải chịu các chế tài chính trị (từ chức, bãi miễn, bỏ phiếu bất tín nhiệm, xin lỗi công khai hoặc chịu xử lý kỷ luật chính trị).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng:

  • Phương pháp định tính: Phân tích tài liệu văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị, nghị quyết của Đảng; phương pháp lịch sử - logic; phương pháp so sánh thể chế quốc tế; phương pháp lấy ý kiến chuyên gia.
  • Phương pháp định lượng (Điều tra xã hội học):
    • Địa bàn điều tra: Tỉnh Nghệ An, đại diện cho 3 vùng sinh thái - kinh tế (vùng núi cao, vùng núi thấp, vùng đồng bằng/đô thị). Mỗi vùng chọn 3 huyện/thị/thành phố, mỗi huyện chọn 3 xã/phường/thị trấn.
    • Cấu trúc mẫu tại mỗi đơn vị cấp xã (60 phiếu/xã):
      • Cán bộ, công chức, người hoạt động không chuyên trách cấp xã, thôn, bản: 30 người.
      • Cán bộ xã đã nghỉ chế độ: 10 người.
      • Người dân cư trú trên địa bàn xã: 20 người.
    • Quy mô tổng mẫu: Tính toán lý thuyết: 3 vùng × 3 huyện × 3 xã × 60 mẫu/xã = 1.620 mẫu.
Chỉ tiêu mẫu điều tra Số lượng (Phiếu) Tỷ lệ (%)
Tổng số phiếu phát ra 1.620 100,0%
Tổng số phiếu thu về 1.620 100,0%
Số phiếu hợp lệ đưa vào xử lý 1.607 99,1%
Số phiếu không hợp lệ (thiếu thông tin) 13 0,9%
  • Công cụ xử lý dữ liệu: Nhập liệu, quản lý và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Chương 1 khái quát tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước, chia làm 3 tiết:

  • Tiết 1.1 (Công trình nghiên cứu ở nước ngoài): Điểm luận các lý thuyết quyền lực của Max Weber, Robert Dahl; các nghiên cứu về trách nhiệm giải trình của Dani Rodrik, Kathe Callahan; kinh nghiệm thực thi trách nhiệm chính quyền địa phương tại Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Pháp, Trung Quốc, CHLB Đức, Thái Lan, Philippines.
  • Tiết 1.2 (Công trình nghiên cứu ở trong nước): Đánh giá các ấn phẩm về kiểm soát quyền lực chính trị, xây dựng hệ thống chính trị cơ sở theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX, và đổi mới chế độ công vụ, trách nhiệm công chức lãnh đạo.
  • Tiết 1.3 (Tổng quan kết quả và các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu): Rút ra các kết luận tổng quan: trách nhiệm chính trị luôn gắn liền với thực quyền, đòi hỏi cơ chế kiểm soát minh bạch và sự tham gia của người dân; xác định các nội dung luận án tập trung làm sâu sắc hơn về mặt lý luận và thực nghiệm.

Chương 2: Cơ sở lý luận trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Chương 2 làm rõ bản chất lý luận gồm 2 tiết:

  • Tiết 2.1 (Khái niệm và đặc điểm trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở):
    • Xác định vị trí, chức năng của chính quyền cơ sở: là cấp hành chính gần dân nhất, trực tiếp giải quyết các thủ tục hành chính thường nhật (hộ tịch, chứng thực, an ninh trật tự, an sinh xã hội); là nơi cụ thể hóa chính sách và kiểm chứng tính đúng đắn của pháp luật.
    • Định danh người đứng đầu chính quyền cơ sở: gồm Chủ tịch HĐND (đại diện cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do nhân dân bầu gián tiếp qua HĐND) và Chủ tịch UBND (người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, do HĐND bầu và cấp trên phê chuẩn).
    • Phân biệt trách nhiệm chính trị với các hình thức trách nhiệm khác:
Tiêu chí phân biệt Trách nhiệm chính trị Trách nhiệm pháp lý Trách nhiệm nêu gương / giải trình
Cơ sở xác lập Sự ủy quyền chính trị và mức độ tín nhiệm của cử tri, nhân dân, tổ chức Đảng. Quy định của pháp luật hành chính, hình sự, dân sự, kỷ luật công vụ. Quy chế của tổ chức, chuẩn mực đạo đức cách mạng, quy trình công vụ.
Bản chất chế tài Mất tín nhiệm, từ chức, bãi miễn, bỏ phiếu bất tín nhiệm, luận tội chính trị. Chế tài cưỡng chế nhà nước (phạt tiền, cải tạo, tù giam, khiển trách, cách chức). Nhắc nhở, phê bình, giảm sút uy tín cá nhân trong tổ chức.
Phạm vi tác động Gắn chặt với bản chất chế độ và niềm tin chính trị của nhân dân. Gắn với hành vi vi phạm điều cấm hoặc không thực hiện nghĩa vụ pháp lý. Gắn với biện pháp thực hành phong cách và trách nhiệm làm gương.
  • Tiết 2.2 (Nội dung cơ bản về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền ở cơ sở): Trình bày hệ thống các nhiệm vụ chính trị - hành chính cụ thể: triệu tập và điều hành các kỳ họp HĐND; tổ chức tiếp dân, xử lý khiếu nại, tố cáo; đôn đốc thực hiện nghị quyết phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng; quản lý ngân sách, đất đai và tài sản công; thực hiện cam kết chính trị trước cử tri.

Chương 3: Thực trạng trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở nước ta hiện nay

Chương 3 đánh giá thực trạng qua 2 tiết:

  • Tiết 3.1 (Một số thực trạng về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở nước ta hiện nay): Phân tích bức tranh chung trên phạm vi cả nước. Nêu rõ những chuyển biến tích cực trong việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở, cải cách thủ tục hành chính theo cơ chế "một cửa". Đồng thời chỉ ra những hạn chế: tình trạng lạm quyền, độc đoán hoặc né tránh trách nhiệm; tình trạng xử lý sự vụ tùy tiện, thiếu tính định lượng; cơ chế từ chức chưa đi vào nền nếp.
  • Tiết 3.2 (Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở tỉnh Nghệ An): Trình bày chi tiết kết quả điều tra xã hội học từ 1.607 phiếu hợp lệ tại 3 vùng sinh thái (Thành phố Vinh, Thị xã Cửa Lò, Huyện Quế Phong). Nội dung được minh họa qua các bảng số liệu:
    • Bảng 3.1: Đánh giá của các nhóm đối tượng (cán bộ đương nhiệm, cán bộ hưu trí, người dân) về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã.
    • Bảng 3.2: Thống kê những vấn đề bất cập nổi cộm trong thực hiện trách nhiệm chính trị tại Nghệ An (tình trạng nể nang, cục bộ địa phương, giải quyết thủ tục đất đai kéo dài, thiếu minh bạch tài chính).
    • Bảng 3.3: Phân tích cơ cấu nguyên nhân dẫn đến việc trách nhiệm chính trị chưa được phát huy đầy đủ (nguyên nhân thể chế, cơ chế giám sát của HĐND còn hình thức, năng lực cán bộ chưa đồng đều, chế độ đãi ngộ còn thấp).

Chương 4: Phương hướng, giải pháp nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở nước ta hiện nay

Chương 4 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể gồm 2 tiết:

  • Tiết 4.1 (Phương hướng): Xác định các phương hướng có tính nguyên tắc: giữ vững sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; gắn nâng cao trách nhiệm chính trị với đẩy mạnh cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; bảo đảm quyền làm chủ thực chất của nhân dân ở cơ sở.
  • Tiết 4.2 (Giải pháp): Đề xuất hệ thống nhóm giải pháp đồng bộ:
    1. Hoàn thiện thể chế và khung pháp lý: Quy định rõ ràng, minh bạch thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân của Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã; phân định rành mạch giữa trách nhiệm tập thể UBND và trách nhiệm cá nhân người đứng đầu; thể chế hóa quy trình từ chức, bỏ phiếu tín nhiệm định kỳ và cơ chế bãi nhiệm của cử tri.
    2. Đổi mới quy trình bầu cử và cơ chế ủy quyền: Nghiên cứu mở rộng hình thức dân chủ trực tiếp, tăng tính cạnh tranh trong giới thiệu và bầu cử người đứng đầu chính quyền cơ sở; gắn việc tranh cử với chương trình hành động cụ thể trước cử tri.
    3. Tăng cường cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực: Phát huy vai trò giám sát thực chất của HĐND xã, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội; thiết lập cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá sự hài lòng của người dân thông qua ứng dụng công nghệ thông tin; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, nhũng nhiễu.
    4. Chuẩn hóa công tác đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ: Nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ, kỹ năng quản lý hành chính và năng lực đối thoại với nhân dân; xây dựng chính sách tiền lương và phụ cấp tương xứng với trọng trách công vụ.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

  • Hệ thống hóa và làm rõ khái niệm, cơ sở hình thành, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng và nội dung cấu thành trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở tại Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
  • Phân định rõ nét ranh giới lý luận giữa trách nhiệm chính trị với trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm công vụ, trách nhiệm nêu gương và trách nhiệm giải trình.
  • Bổ sung luận cứ khoa học về cơ chế vận hành quyền lực chính trị ở cấp cơ sở, làm rõ mối quan hệ hai chiều giữa sự tín nhiệm của cử tri (bên ủy quyền) và bổn phận chính trị của người lãnh đạo cơ sở (bên được ủy quyền).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp

  • Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực nghiệm có quy mô 1.607 mẫu hợp lệ tại tỉnh Nghệ An, phản ánh khách quan thực trạng thực hiện trách nhiệm chính trị của Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã theo 3 vùng địa lý (đồng bằng, vùng núi thấp, vùng núi cao).
  • Nhận diện các điểm nghẽn về thể chế, sự chồng chéo trong thẩm quyền quản lý hành chính và những bất cập trong việc quy trách nhiệm người đứng đầu khi xảy ra sai phạm tại địa phương.
  • Đề xuất các giải pháp mang tính khả thi, trong đó nhấn mạnh việc hoàn thiện quy chế từ chức, minh bạch hóa việc lấy phiếu tín nhiệm và tăng cường sự giám sát trực tiếp của nhân dân ở cơ sở.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực nghiệm của luận án tập trung chủ yếu trên địa bàn tỉnh Nghệ An (gồm 3 đơn vị hành chính cấp huyện đại diện cho 3 vùng sinh thái). Do đó, một số đặc thù quản lý của các mô hình chính quyền đô thị lớn (như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh) hoặc vùng hải đảo chưa được khảo sát sâu.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh việc thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở giữa các loại hình đơn vị hành chính khác nhau (nông thôn, đô thị, hải đảo); nghiên cứu tác động của quá trình chuyển đổi số và xây dựng chính quyền điện tử cấp xã đến trách nhiệm giải trình và trách nhiệm chính trị của người lãnh đạo.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy và nghiên cứu các chuyên đề về Chính trị học, Xã hội học chính trị, Xây dựng Đảng và Nhà nước, Khoa học Lãnh đạo và Quản lý công.
  • Đối với cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và cứ liệu thực tiễn phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Cán bộ, công chức, cũng như hoàn thiện các quy định của Đảng về trách nhiệm nêu gương và quy chế miễn nhiệm, từ chức của cán bộ lãnh đạo.
  • Đối với cấp ủy, chính quyền địa phương: Cung cấp khung đánh giá thực tiễn giúp các cấp ủy đảng và HĐND cấp huyện, cấp tỉnh tham khảo trong công tác quy hoạch, luân chuyển, đào tạo và giám sát đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt trách nhiệm chính trị với trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu chính quyền cơ sở như thế nào?

Trách nhiệm pháp lý là bổn phận bắt buộc phải thực hiện theo quy định của luật pháp, nếu vi phạm sẽ bị cưỡng chế bởi các chế tài hành chính, dân sự hoặc hình sự. Trong khi đó, trách nhiệm chính trị xuất phát từ sự ủy quyền chính trị và mức độ tín nhiệm của cử tri, nhân dân. Chế tài của trách nhiệm chính trị mang tính chính trị - xã hội như: từ chức, bỏ phiếu bất tín nhiệm, bãi miễn tư cách đại biểu, hoặc công khai xin lỗi nhân dân khi không hoàn thành cam kết chính trị hoặc làm suy giảm niềm tin của nhân dân.

2. Dữ liệu khảo sát thực tế trong luận án được thu thập với quy mô và cơ cấu ra sao?

Khảo sát được thực hiện tại tỉnh Nghệ An ở 3 vùng (vùng núi cao, vùng núi thấp, đồng bằng) với tổng số 1.620 phiếu phát ra và thu về 1.620 phiếu. Sau khi sàng lọc, có 1.607 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 99,1%) và 13 phiếu không hợp lệ (0,9%). Mỗi xã khảo sát 60 mẫu gồm: 30 cán bộ/công chức xã và thôn bản, 10 cán bộ hưu trí, và 20 người dân. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

3. Người đứng đầu chính quyền cơ sở trong phạm vi nghiên cứu của luận án gồm những chức danh cụ thể nào?

Trong hệ thống thể chế chính quyền địa phương ở Việt Nam, luận án xác định người đứng đầu chính quyền cơ sở gồm hai chức danh: Chủ tịch Hội đồng nhân dân (người đứng đầu cơ quan quyền lực nhà nước ở cơ sở, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của cử tri) và Chủ tịch Ủy ban nhân dân (người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước ở cơ sở, chịu trách nhiệm chấp hành và quản lý hành chính trên địa bàn).

4. Những nguyên nhân chính nào khiến trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở chưa phát huy hiệu quả?

Luận án chỉ ra các nhóm nguyên nhân chính: (1) Khung khổ thể chế chưa phân định rành mạch giữa trách nhiệm tập thể UBND và trách nhiệm cá nhân Chủ tịch UBND; (2) Cơ chế giám sát của HĐND và Mặt trận Tổ quốc ở cơ sở còn mang tính hình thức; (3) Thiếu các chế tài cụ thể, khả thi về quy trình từ chức, bỏ phiếu tín nhiệm; (4) Năng lực, bản lĩnh chính trị và tinh thần dám chịu trách nhiệm của một bộ phận cán bộ cơ sở còn hạn chế.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Hồ Thị Bích Ngọc đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở tại Việt Nam. Thông qua việc kết hợp giữa phân tích thể chế, so sánh quốc tế và khảo sát thực nghiệm 1.607 mẫu tại tỉnh Nghệ An, công trình đã làm rõ bản chất, nội dung và các bất cập trong việc thực hiện trách nhiệm chính trị của Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã. Hệ thống quan điểm, phương hướng và các nhóm giải pháp do luận án đề xuất có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở và nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hệ thống chính trị tại Việt Nam hiện nay.