CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, mỗi công trình nghiên cứu, đều có ý nghĩa đóng góp vào quá trình nghiên cứu và hoàn thiện các quy định của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình nói riêng, đồng thời góp phần tích cực trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, tác giả luận án đã có lựa chọn một số công trình nghiên cứu trong nước và ở nước ngoài để tham khảo về tình hình nghiên cứu như sau: 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 1. Những công trình nghiên cứu vấn đề về nhận thức lý luận, các quy định chung các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở trong nước Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Phần chung do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên, nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2014 [158], đây là công trình nghiên cứu về lý luận, đem lại những giá trị và lợi ích thiết thực, nhiều vấn đề mang tính chất lý luận về tội phạm, về hình phạt cũng như nhiều vấn đề khác liên quan, là cơ sở giúp cho tác giả của luận án này nhận thức sâu sắc về các khái niệm, định nghĩa tội phạm nói chung và các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình nói riêng. Đặc biệt ở chương “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình” trong Giáo trình luật hình sự Việt Nam đã đưa ra những tri thức khoa học giúp tác giả của luận án này nhận thức đúng và sâu sắc các dấu hiệu pháp lý chung cũng như những đặc điểm, riêng biệt của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, tính chất khoa học trong việc áp dụng hình phạt các tội danh này.
Ngoài ra, còn chi tiết hóa các hành vi và hậu quả của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình dưới góc độ nhận thức lý luận chung, đặt ra những câu hỏi và những câu trả lời giúp tác giả luận án hiểu rõ hơn các dấu hiệu pháp lý của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, đồng thời có sự cô đọng những quy định một cách cụ thể, dễ hiểu, dễ áp dụng trong nghiên cứu cũng như trong hoạt động đấu tranh và phòng ngừa các loại tội phạm này. Bên cạnh công trình trên, còn có những công trình nghiên cứu dưới hình thức sách chuyên khảo như: Quyền con người tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học do GS.Võ Khánh Vinh chủ biên, nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2010 [159]. Quyển sách đã đưa ra cách tiếp cận mới khi nghiên cứu về quyền 8 luan an con người không chỉ nghiên cứu một khía cạnh hay đơn thuần ở một ngành khoa học xã hội nào đó mà tiếp cận theo hướng đa ngành và liên ngành luật học về quyền con người tạo nên hệ thống tri thức tổng hợp về quyền con người, giúp tác giả nhận thức một cách sâu sắc và toàn diện về giá trị của quyền con người, trong đó quyền nhân thân được xác định là một trong những nội dung cơ bản của quyền con người và không tách rời khỏi quyền con người, từ đó giúp tác giả luận án có cách tiếp cận để nhìn nhận và có phương pháp nghiên cứu một cách khoa học hơn về các vấn đề liên quan đến các quyền và nghĩa vụ của con người trong quan hệ hôn nhân và gia đình, đặc biệt là trong nghiên cứu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình. Quyển sách Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người của tập thể tác giả do GS.Võ Khánh Vinh chủ biên được nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2011 [148]; Quyển sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển của tác giả GS.Võ Khánh Vinh do nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2012 [157]; Quyển sách Quyền con người trong Hiến pháp năm 2013 - Quan điểm mới cách tiếp cận mới và các quy định mới” do TS.
Nguyễn Văn Hiển chủ biên, nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành năm 2014 [60]. Trong các cuốn sách này, các tác giả đã phân tích những đặc điểm của quyền con người trong điều kiện mới cũng như những cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền con người trong các giai đoạn phát triển xã hội, các công trình này có ý nghĩa giúp tác giả nhận thức rõ hơn về điều kiện, hoàn cảnh, sự phát triển của quá trình hoàn thiện các chính sách pháp luật về quyền con người cũng như hệ thống các chính sách pháp luật về hôn nhân và gia đình từ đó có các kiến nghị đưa ra các quy định phù hợp để bảo vệ hữu hiệu các quan hệ xã hội trên. Công trình nghiên cứu So sánh những điểm mới đối với các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ của Chương XV BLHS năm 1999 và Chương XVII BLHS năm 2015, của các tác giả Lưu Xuân Sang, Hoàng Thị Ngoan do Tạp chí Viện kiểm sát phát hành năm 2015 [122]. Các tác giả đã so sánh các dấu hiệu pháp lý, tội danh và đã nêu bật những điểm mới của chương XVII Bộ luật hình sự năm 2015 cũng như đánh giá sự phù hợp và chưa phù hợp khi áp dụng trong thực tiễn, sự so sánh trên giúp tác giả luận án có có cái nhìn sâu sắc hơn về tính tương đồng và khác biệt của các quy định pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và 9 luan an gia đình qua các thời kỳ, từ đó có đánh giá phù hợp khi đề xuất các giải pháp để hoàn thiện pháp luật.
Những công trình nghiên cứu các vấn đề về thực tiễn áp dụng pháp luật, các giải pháp góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở trong nước Công trình nghiên cứu Bàn về tội phạm loạn luân trong pháp luật hình sự Việt Nam, của tác giả Nguyễn Thị Lan do Tạp chí Khoa học – Chuyên san Luật học phát hành số 04/2015 [82, tr. Tác giả đã chỉ ra một số bất cập trong pháp luật hình sự và đề xuất một vài kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm về loạn luân trong luật hình sự Việt Nam và vấn đề trách nhiệm hình sự đối với từng trường hợp phạm tội cụ thể, trong đó phân tích các dấu hiệu pháp lý của tội này trong các quy định và thực tiễn, nó có ý nghĩa giúp tác giả luận án thấy được toàn diện hơn về loại tội phạm này. Công trình nghiên cứu Hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng dưới khía cạnh xã hội-pháp lý và những vấn đề đặt ra, của tác giả Nguyễn Thị Lan do Tạp chí Khoa học – Chuyên san Luật học phát hành số 01/2015 [84, tr. Tác giả đã tập trung phân tích các quy định của pháp luật hiện hành về hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng và chỉ ra một số vướng mắc phát sinh trong xã hội hiện đại.
Trên cơ sở đó, tác giả cũng đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự về tội vi phạm chế độ một vợ một chồng. Quyển sách Chung sống với người đồng tính, của tác giả Phương Thảo do Nhà xuất bản Pháp luật và xã hội phát hành năm 2015. Tác giả đặt ra các vấn đề liên quan đến các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ của BLHS hiện hành, đưa ra những tình huống đã phát sinh nhưng chưa được pháp luật đề cập đến. Đó là tình trạng người vợ, người chồng là người đồng tính có quan hệ vợ chồng với người đồng tính khác và phân tích việc quan hệ như vợ chồng giữa hai người đồng tính có bị xem là vi phạm chế độ hôn nhân một vợ một chồng hay không [135], Theo tác giả luận án thì đây là vấn đề bức xúc mà xã hội hiện tại rất quan tâm, nên cần thiết phải có những quy định phải bảo đảm vừa mang tính bảo vệ các quan hệ xã hội không bị xâm hại nhưng cũng phải bảo đảm tính nhân văn tôn trọng quyền tự do riêng tư của con người trong quan hệ hôn nhân và gia đình, giúp ích cho tác giả luận án có những luận giải sinh động hơn trong nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt 10 luan an Nam, đặc biệt là luận giải các vấn đề liên quan đến quyền con người, nhu cầu chính đáng, cũng như bảo vệ công lý.
Đề án Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào dân tộc thiểu số do Ủy ban Dân tộc phê duyệt số 28/2014/TT-UBDT ngày 27/12/2014 [147], nội dung đề án đưa ra những bất cập về nguyên nhân, hạn chế trong pháp luật hình sự về tội phạm trên trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số trong thực tiễn và đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong áp dụng pháp luật, các vấn đề liên quan đến tội phạm hóa, phi tội phạm hóa trong từng giai đoạn phát triển, điều này có ý nghĩa không chỉ trong việc tìm ra nguyên nhân, các hạn chế, bất cập trong các quy định pháp luật đối với các tội phạm cụ thể trong nhóm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, mà nó còn là bài học bổ ích giúp tác giả luận án có định hướng trong việc đặt ra các dự báo cũng như đề ra nội dung các giải pháp hoàn thiện pháp luật một cách thiết thực hơn, sâu sắc, gần gũi hơn với nhịp sống và hơi thở của xã hội đương đại. Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên còn có các luận văn, luận án liên quan đến các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình như: Luận văn thạc sĩ Mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở nước ta hiện nay do học viên Vũ Thị Phương bảo vệ năm 2016 tại Đại học Quốc gia Hà Nội [104] ; Luận án tiến sỹ Chế định kết hôn trong Luật hôn nhân và gia đình, những vấn đề lý luận do nghiên cứu sinh Bùi Thị Mừng bảo vệ năm 2015 tại Đại học Luật Hà Nội [97].