Luận án tiến sĩ về tối ưu hóa mức dự trữ ngoại hối của Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích và ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chính sách tài chính quốc gia.

• Tác giả: Trần Vương Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tối Ưu Hóa Mức Dự Trữ Ngoại Hối Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Bối cảnh thực tiễn
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.3. Khe hở nghiên cứu
• 1.1.4. Sự cần thiết nghiên cứu dự trữ ngoại hối tối ưu ở Việt Nam
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1.1. Phương pháp định tính
• 1.5.1.2. Phương pháp định lượng
• 1.5.1.3. Quy trình nghiên cứu
• 1.5.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.6. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6.1. Đóng góp về mặt học thuật
• 1.6.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 1.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU
• 2.1. DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 2.1.1. Khái niệm ngoại hối
• 2.1.2. Khái niệm dự trữ ngoại hối
• 2.1.3. Nguồn hình thành dự trữ ngoại hối
• 2.1.4. Nguyên nhân cần thực hiện dự trữ ngoại hối
• 2.1.5. Vai trò của dự trữ ngoại hối
• 2.1.5.1. Tác động vào tỷ giá nhằm ổn định cán cân thương mại
• 2.1.5.2. Tài trợ nhằm ổn định cán cân tài chính
• 2.1.5.3. Các vai trò khác của dự trữ ngoại hối
• 2.2. MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU
• 2.2.1. Sự cần thiết phải xác định mức dự trữ ngoại hối tối ưu
• 2.2.2. Khái niệm mức dự trữ ngoại hối tối ưu
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU BẰNG ĐO LƯỜNG THEO KINH NGHIỆM
• 2.3.1. Các phương pháp truyền thống
• 2.3.1.1. Dựa vào doanh số nhập khẩu
• 2.3.1.2. Dựa vào nợ nước ngoài ngắn hạn
• 2.3.1.3. Dựa vào cung tiền rộng M2
• 2.3.1.4. Dựa vào GDP
• 2.3.2. Các phương pháp kết hợp
• 2.3.2.1. Kết hợp nợ nước ngoài ngắn hạn và thâm hụt tài khoản vãng lai
• 2.3.2.2. So sánh các phương pháp truyền thống và chọn mức dự trữ cao nhất
• 2.3.2.3. Kết hợp cả ba phương pháp truyền thống phổ biến và lấy số tổng
• 2.3.3. Phương pháp ARA EM của IMF
• 2.3.4. Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU DỰA THEO CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 2.4.1. Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan
• 2.4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến dự trữ ngoại hối
• 2.4.2.1. Quy mô nền kinh tế
• 2.4.2.2. Tính dễ tổn thương của tài khoản vãng lai
• 2.4.2.3. Tính dễ tổn thương của tài khoản tài chính
• 2.4.2.4. Tính linh động của tỷ giá
• 2.4.2.5. Chi phí cơ hội
• 2.4.2.6. Tính ổn định của quốc gia
• 2.4.3. Các nhận xét rút ra nhằm xây dựng mô hình thực nghiệm cho Việt Nam
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU DỰA THEO CHI PHÍ – LỢI ÍCH CỦA DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 2.5.1. Cách tiếp cận “chi phí – lợi ích” của dự trữ ngoại hối theo Heller (1966)
• 2.5.2. Mô hình của Frankel và Jovanovic (1981)
• 2.5.2.1. Mô hình lý thuyết
• 2.5.2.2. Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan
• 2.5.3. Mô hình của Ben-Bassat và Gottlieb (1992)
• 2.5.3.1. Mô hình lý thuyết
• 2.5.3.2. Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan
• 2.5.4. Các nhận xét rút ra nhằm xây dựng mô hình thực nghiệm cho Việt Nam
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG MÔ HÌNH ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU CỦA VIỆT NAM
• 3.1. ĐỐI VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG THEO KINH NGHIỆM
• 3.1.1. Các phương pháp truyền thống
• 3.1.2. Các phương pháp kết hợp
• 3.1.3. Phương pháp ARA EM của IMF
• 3.1.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. ĐỐI VỚI PHƯƠNG PHÁP DỰA THEO CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 3.2.1. Xây dựng mô hình thực nghiệm cho Việt Nam
• 3.2.2. Phương pháp xác định các biến trong mô hình
• 3.2.2.1. Mức dự trữ ngoại hối tối ưu
• 3.2.2.2. Quy mô nền kinh tế
• 3.2.2.3. Tính dễ tổn thương của tài khoản vãng lai
• 3.2.2.4. Tính dễ tổn thương của tài khoản tài chính
• 3.2.2.5. Tính linh động của tỷ giá
• 3.2.2.6. Chi phí cơ hội
• 3.2.3. Trình tự thực hiện mô hình thực nghiệm
• 3.2.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. ĐỐI VỚI PHƯƠNG PHÁP DỰA THEO CHI PHÍ – LỢI ÍCH CỦA DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 3.3.1. Mô hình thực nghiệm cho Việt Nam
• 3.3.2. Phương pháp xác định các biến của mô hình thực nghiệm
• 3.3.2.1. Xác định chi phí cơ hội
• 3.3.2.2. Xác định chi phí tổn thất do vỡ nợ quốc gia
• 3.3.2.3. Xác định mô hình tính phí bù đắp rủi ro nhằm tính xác suất vỡ nợ quốc gia và xác suất vỡ nợ biên quốc gia
• 3.3.3. Trình tự thực hiện mô hình tính phí bù đắp rủi ro nhằm tính xác suất vỡ nợ quốc gia và xác suất vỡ nợ biên quốc gia
• 3.3.4. Cách thức ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam
• 3.3.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU CỦA VIỆT NAM
• 4.1. THỰC TRẠNG DỰ TRỮ NGOẠI HỐI VIỆT NAM
• 4.1.1. Quy mô dự trữ ngoại hối Việt Nam
• 4.1.2. Cơ cấu dự trữ ngoại hối Việt Nam
• 4.2. KẾT QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG THEO KINH NGHIỆM
• 4.2.1. Các phương pháp truyền thống
• 4.2.1.1. Phương pháp dựa vào doanh số nhập khẩu
• 4.2.1.2. Phương pháp dựa vào nợ nước ngoài ngắn hạn
• 4.2.1.3. Phương pháp dựa vào cung tiền rộng M2
• 4.2.2. Phương pháp ARA EM của IMF
• 4.2.2.1. Kết quả thực nghiệm phương pháp ARA EM cho Việt Nam
• 4.2.2.2. So sánh kết quả thực nghiệm cho Việt Nam theo phương pháp ARA EM và theo các phương pháp truyền thống
• 4.3. KẾT QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP DỰA THEO CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 4.3.1. Tính toán các biến của mô hình thực nghiệm
• 4.3.1.1. Tính toán biến động của xuất khẩu
• 4.3.1.2. Tính toán biến động của tỷ giá
• 4.3.1.3. Tính các biến còn lại của mô hình thực nghiệm
• 4.3.2. Thống kê mô tả các biến
• 4.3.3. Kiểm định tính dừng của các biến
• 4.3.4. Hồi quy OLS cho mô hình thực nghiệm
• 4.3.5. Kiểm định các khuyết tật của mô hình
• 4.3.5.1. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.3.5.2. Kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi
• 4.3.5.3. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 4.3.6. Ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam
• 4.4. KẾT QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP DỰA THEO CHI PHÍ – LỢI ÍCH CỦA DỰ TRỮ NGOẠI HỐI
• 4.4.1. Xác định chi phí cơ hội
• 4.4.2. Xác định chi phí tổn thất do vỡ nợ quốc gia
• 4.4.3. Xác định xác suất vỡ nợ quốc gia
• 4.4.3.1. Tính toán các biến của mô hình tính phí bù đắp rủi ro
• 4.4.3.2. Thống kê mô tả các biến của mô hình tính phí bù đắp rủi ro
• 4.4.3.3. Kiểm định tính dừng các biến của mô hình tính phí bù đắp rủi ro
• 4.4.3.4. Thực hiện hồi quy mô hình ARDL
• 4.4.3.5. Các kiểm định nhằm đảm bảo mô hình ARDL đáng tin cậy
• 4.4.3.6. Tính xác suất vỡ nợ quốc gia
• 4.4.4. Xác định xác suất vỡ nợ biên quốc gia
• 4.4.5. Ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
• 5.1. Đối với phương pháp đo lường theo kinh nghiệm
• 5.2. Đối với phương pháp dựa theo các yếu tố ảnh hưởng đến dự trữ ngoại hối
• 5.3. Đối với phương pháp dựa theo chi phí – lợi ích của dự trữ ngoại hối
• 5.4. LỰA CHỌN PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG MỨC DỰ TRỮ NGOẠI HỐI TỐI ƯU PHÙ HỢP CHO VIỆT NAM
• 5.4.1. Các điều kiện lựa chọn phương pháp phù hợp cho Việt Nam
• 5.4.2. Đối với phương pháp đo lường theo kinh nghiệm
• 5.4.3. Đối với phương pháp dựa theo các yếu tố ảnh hưởng đến dự trữ ngoại hối
• 5.4.4. Đối với phương pháp dựa theo chi phí – lợi ích của dự trữ ngoại hối
• 5.5. CÁC HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
• 5.5.1. Hoàn thiện cách tính các biến của mô hình ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu theo phương pháp chi phí – lợi ích của dự trữ ngoại hối
• 5.5.2. Ước lượng trước mức dự trữ ngoại hối tối ưu cho năm kế hoạch
• 5.5.3. Các gợi ý chính sách nhằm kiểm soát mức dự trữ ngoại hối tối ưu và gia tăng dự trữ ngoại hối trong thời gian tới
• 5.5.3.1. Các gợi ý chính sách từ biến số xác suất vỡ nợ quốc gia
• 5.5.3.2. Các gợi ý chính sách từ biến số chi phí tổn thất do vỡ nợ quốc gia
• 5.5.3.3. Các gợi ý chính sách từ biến số chi phí cơ hội
• 5.5.3.4. Các gợi ý chính sách từ biến số dự trữ ngoại hối thực tế
• 5.6. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU MỞ RỘNG
• 5.6.1. Hạn chế của luận án
• 5.6.2. Hướng nghiên cứu mở rộng
• 5.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về dự trữ ngoại hối

Dự trữ ngoại hối (dự trữ ngoại hối) đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định nền kinh tế Việt Nam. Nó không chỉ giúp điều hành tỷ giá mà còn giảm thiểu tổn thất khi có cú sốc kinh tế xảy ra. Theo nghiên cứu, việc gia tăng dự trữ ngoại hối là cần thiết, nhưng cũng cần cân nhắc đến chi phí cơ hội. Các phương pháp đo lường mức dự trữ ngoại hối tối ưu (mức dự trữ ngoại hối tối ưu) đã được đề xuất, bao gồm phương pháp kinh nghiệm, phương pháp dựa trên các yếu tố ảnh hưởng và phương pháp chi phí - lợi ích. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định phương pháp phù hợp nhất cho Việt Nam.

1.1. Tầm quan trọng của dự trữ ngoại hối

Dự trữ ngoại hối không chỉ là công cụ để điều hành chính sách tiền tệ mà còn là yếu tố quyết định trong việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. Việc quản lý dự trữ ngoại hối (quản lý ngoại hối) hiệu quả giúp Việt Nam đối phó với các biến động kinh tế toàn cầu. Theo PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo, "Dự trữ ngoại hối là một trong những chỉ số quan trọng phản ánh sức khỏe của nền kinh tế". Điều này cho thấy sự cần thiết phải tối ưu hóa mức dự trữ ngoại hối để đảm bảo an toàn tài chính cho quốc gia.

II. Các phương pháp ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu

Nghiên cứu đã chỉ ra ba phương pháp chính để ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu cho Việt Nam. Phương pháp đầu tiên là dựa vào kinh nghiệm, trong đó các chỉ số như doanh số nhập khẩu và nợ nước ngoài ngắn hạn được sử dụng để xác định mức dự trữ cần thiết. Phương pháp thứ hai dựa vào các yếu tố ảnh hưởng đến dự trữ ngoại hối, như quy mô nền kinh tế và tính dễ tổn thương của tài khoản vãng lai. Cuối cùng, phương pháp chi phí - lợi ích giúp đánh giá chi phí cơ hội của việc duy trì dự trữ ngoại hối. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp Việt Nam có cái nhìn tổng quan hơn về mức dự trữ cần thiết.

2.1. Phương pháp đo lường theo kinh nghiệm

Phương pháp đo lường theo kinh nghiệm sử dụng các chỉ số như doanh số nhập khẩu và nợ nước ngoài ngắn hạn để xác định mức dự trữ tối ưu. Theo nghiên cứu, việc kết hợp các chỉ số này giúp đưa ra một cái nhìn rõ ràng hơn về nhu cầu dự trữ ngoại hối. "Việc sử dụng các phương pháp truyền thống có thể giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc duy trì mức dự trữ". Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc áp dụng các phương pháp này trong bối cảnh kinh tế hiện tại.

III. Kết quả nghiên cứu và gợi ý chính sách

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam vào cuối năm 2017 gần đạt mức thực tế. Tuy nhiên, vẫn cần gia tăng dự trữ trong thời gian tới. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phương pháp chi phí - lợi ích là phù hợp nhất để áp dụng cho Việt Nam. Các gợi ý chính sách bao gồm việc hoàn thiện cách tính các biến số trong mô hình ước lượng, kiểm soát mức dự trữ và gia tăng dự trữ thông qua các biện pháp như giảm xác suất vỡ nợ quốc gia và thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

3.1. Gợi ý chính sách cho việc gia tăng dự trữ

Để gia tăng dự trữ ngoại hối, cần thực hiện các biện pháp như giảm chi phí tổn thất do vỡ nợ quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế ổn định. "Việc kiểm soát nợ nước ngoài ngắn hạn và tăng thu ngân sách là những yếu tố quan trọng trong việc gia tăng dự trữ ngoại hối". Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một chiến lược rõ ràng và hiệu quả trong việc quản lý dự trữ ngoại hối.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong cấu trúc tài chính quốc tế đương đại, dự trữ ngoại hối (DTNH) đóng vai trò then chốt như một tấm đệm thanh khoản (liquidity buffer) chiến lược, bảo vệ các nền kinh tế đang phát triển trước những cú sốc vĩ mô bất đối xứng và làn sóng tháo chạy vốn đột ngột. Tại Việt Nam, sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, quy mô DTNH ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc: trong giai đoạn 2010 – 2017, quy mô DTNH tích lũy thêm hơn 36,5 tỷ USD; đặc biệt, đến tháng 04/2018, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) công bố dự trữ ngoại hối đạt mốc kỷ lục 63,5 tỷ USD, tăng 13,5 tỷ USD chỉ trong 4 tháng đầu năm 2018. Tuy nhiên, tích lũy ngoại hối không phải là một quá trình phi chi phí; việc nắm giữ tài sản ngoại tệ có tính thanh khoản cao đồng nghĩa với việc nền kinh tế phải gánh chịu chi phí cơ hội đáng kể phát sinh từ chênh lệch giữa lợi suất đầu tư tài sản an toàn quốc tế và tỷ suất sinh lợi của vốn trong nước. Luận án tiến sĩ kinh tế "Ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam" của nghiên cứu sinh Trần Vương Thịnh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, 2020), là công trình tiên phong giải quyết bài toán tối ưu hóa quy mô dự trữ ngoại hối quốc gia trong bối cảnh tái cấu trúc nền kinh tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi tại Việt Nam xuất phát từ thực trạng phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Thị Xuân Phượng, 2012; Lê Thị Tuấn Nghĩa và Phạm Thị Hoàng Anh, 2013; Trần Kim Anh, 2018) chỉ dừng lại ở việc áp dụng đơn lẻ các quy tắc ngón tay cái truyền thống hoặc chưa hoàn thiện cơ sở phương pháp luận định lượng đa chiều. Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách hệ thống hóa và thực nghiệm đồng thời ba trường phái ước lượng tiên tiến trên chuỗi dữ liệu giai đoạn 2005 – 2017: (1) Phương pháp đo lường theo kinh nghiệm (tích hợp khung ARA EM mới của IMF, 2016); (2) Phương pháp dựa theo các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu dự trữ ngoại hối; và (3) Phương pháp tiếp cận tối ưu hóa chi phí – lợi ích có tích hợp rủi ro vỡ nợ quốc gia (mô hình Ben-Bassat và Gottlieb, 1992).

Hệ thống câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng:

1. Cơ sở lý thuyết và quy trình lượng hóa của ba trường phái ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu (DTNHTU) trên thế giới được vận hành như thế nào?
2. Khi ứng dụng vào dữ liệu kinh tế vĩ mô Việt Nam giai đoạn 2005 – 2017: (i) Mô hình kinh nghiệm nào (truyền thống và ARA EM) phản ánh chuẩn xác quy mô dự trữ? (ii) Hàm cầu dự trữ ngoại hối theo các yếu tố kinh tế vĩ mô có dạng cấu trúc ra sao? (iii) Quy trình tối ưu hóa hàm chi phí – lợi ích dựa trên xác suất vỡ nợ biên được thực thi như thế nào?
3. Phương pháp nào mang tính ưu việt và khả thi nhất để áp dụng tại Việt Nam, từ đó định hình các khuyến nghị chính sách vĩ mô cho Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ?

Đóng góp đột phá của nghiên cứu nằm ở việc lần đầu tiên kiểm định thực chứng phương pháp ARA EM (IMF) và mô hình tối ưu hóa chi phí – lợi ích tích hợp rủi ro vỡ nợ quốc gia tại Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng vào cuối năm 2017, mức DTNH thực tế của Việt Nam đã xấp xỉ mức tối ưu theo hàm chi phí – lợi ích, cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc giúp các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh tốc độ tích lũy ngoại hối phù hợp và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế về dự trữ ngoại hối phản ánh sự phát triển sâu sắc qua ba giai đoạn tiến hóa của hệ thống tiền tệ toàn cầu. Khởi đầu từ việc quản lý thanh khoản thương mại quốc tế, quy tắc kinh nghiệm truyền thống dựa trên doanh số nhập khẩu (tối thiểu 3 tháng nhập khẩu) được đề xuất từ nghiên cứu năm 1958 (Wijnholds và Kapteyn, 2001). Sau khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, sự bộc lộ tính dễ tổn thương của tài khoản vốn đã thúc đẩy sự ra đời của quy tắc Greenspan – Guidotti (Greenspan, 1999; Guidotti, Bussière và Mulder, 1999) nhấn mạnh tỷ lệ DTNH tối thiểu phải bao phủ 100% nợ nước ngoài ngắn hạn, cùng các chỉ tiêu bao phủ cung tiền rộng M2 từ 5% đến 20% (Kaminsky, 1999; Wijnholds và Kapteyn, 2001) nhằm ngăn chặn hiện tượng tháo chạy tiền gửi nội tệ. Đến năm 2011 và 2016, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hoàn thiện khung đánh giá mức độ đầy đủ dự trữ ngoại hối cho các thị trường mới nổi (ARA EM), kết hợp đồng thời rủi ro từ cả tài khoản vãng lai lẫn tài khoản tài chính:

$$\text{ARA EM Metric} = 0{,}3 \times \text{Nợ ngắn hạn} + 0{,}15 \times \text{Nợ trung dài hạn khác} + 0{,}05 \times \text{M2} + 0{,}05 \times \text{Doanh số xuất khẩu}$$

Trường phái thứ hai tiếp cận theo hàm nhu cầu dự trữ ngoại hối dựa trên các biến số vĩ mô. Công trình kinh điển của Edison (2003) trên mẫu dữ liệu 122 quốc gia giai đoạn 1980 – 2002 đã xác lập khung phân tích chuẩn tắc gồm 5 trụ cột: quy mô kinh tế, độ mở thương mại, tính biến động của cán cân thanh toán, cơ chế tỷ giá và chi phí cơ hội. Mô hình này sau đó được Gosselin và Parent (2005) mở rộng cho 8 nền kinh tế mới nổi châu Á (gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Philippines), cùng các nghiên cứu đơn quốc gia như Khan và Ahmed (2005) tại Pakistan, Sehgal và Sharma (2008), Nainwal và cộng sự (2013) tại Ấn Độ, hay Afrin và cộng sự (2014) tại Bangladesh.

Trường phái thứ ba định hình chuẩn mực phân tích lý thuyết hiện đại dựa trên bài toán cân bằng chi phí – lợi ích. Khởi xướng bởi Heller (1966), lợi ích của việc nắm giữ dự trữ là triệt tiêu chi phí điều chỉnh kinh tế vĩ mô khi thâm hụt cán cân thanh toán, trong khi chi phí nắm giữ là chi phí cơ hội của vốn. Frankel và Jovanovic (1981) toán học hóa lý thuyết này thành mô hình chuyển động Brown ngẫu nhiên của các dòng thanh khoản ngoại tệ, được Ramachandran (2004) tại Ấn Độ, Silva và Da Silva (2004) tại Brazil, và Sinem và Nebiye (2014) tại Thổ Nhĩ Kỳ ứng dụng rộng rãi. Bước tiến đột phá thuộc về Ben-Bassat và Gottlieb (1992), khi các tác giả đưa biến số rủi ro vỡ nợ quốc gia (sovereign default risk) và xác suất vỡ nợ biên vào hàm mục tiêu. Cách tiếp cận này được kiểm chứng tại các thị trường mới nổi có độ rủi ro cao như Thổ Nhĩ Kỳ (Ozyildirim và Yaman, 2005), Colombia (Tecnica, 2012), Ấn Độ (Prabheesh, 2013) và Nigeria (Tule và cộng sự, 2015).

Trong tương quan học thuật, luận án đã định vị vị thế nghiên cứu bằng cách khắc phục sự phân mảnh của các công trình thực nghiệm trước đây tại Việt Nam. Thay vì áp dụng quy tắc đơn lẻ, luận án đặt Việt Nam vào bức tranh so sánh đối chiếu với các nền kinh tế mới nổi tương đồng (như Ấn Độ của Prabheesh, 2013 và Thổ Nhĩ Kỳ của Ozyildirim và Yaman, 2005), qua đó chứng minh rằng chỉ có phương pháp chi phí – lợi ích có tính đến rủi ro vỡ nợ mới phản ánh trung thực năng lực hấp thụ cú sốc của nền kinh tế Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố và mở rộng sâu sắc hệ thống lý thuyết tài chính tiền tệ quốc tế thông qua việc giải quyết xung đột giữa hai học thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Bộ ba bất khả thi (The Impossible Trinity) của Frankel (1999): Luận án chứng minh rằng trong một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam, việc theo đuổi mô hình chính sách trung dung (bán ổn định tỷ giá, bán độc lập tiền tệ và kiểm soát vốn có điều kiện) đòi hỏi DTNH phải hoạt động như một công cụ đệm hấp thụ biến động. Khi có sự đảo chiều của các luồng vốn quốc tế, DTNH cho phép cơ quan quản lý thực hiện can thiệp trung hòa (sterilized intervention), duy trì ổn định tỷ giá mà không làm mất hoàn toàn sự tự chủ của chính sách tiền tệ (Tô Trung Thành, 2013).
• Nghịch lý Triffin (Triffin Dilemma) và vấn đề chi phí cơ hội (Triffin, 1960; Bird và Rajan, 2003; Calvo và cộng sự, 2012): Nghiên cứu làm sáng tỏ rằng việc tích lũy DTNH quá mức không những làm trầm trọng thêm mất cân bằng thanh khoản toàn cầu (theo số liệu COFER Q4/2017, USD chiếm 54,89% trong tổng số 11.441,12 tỷ USD dự trữ thế giới) mà còn gây tổn thất phúc lợi quốc gia do chi phí cơ hội của việc nắm giữ các tài sản ngoại tệ có lợi suất thấp hơn chi phí vốn bình quân của nền kinh tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích trung tâm của luận án được xây dựng dựa trên sự hợp nhất của ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết chi phí điều chỉnh cán cân thanh toán (Heller, 1966), Mô hình hành vi đệm thanh khoản ngẫu nhiên (Frankel và Jovanovic, 1981), và Mô hình đánh đổi rủi ro vỡ nợ quốc gia (Ben-Bassat và Gottlieb, 1992).

Hàm mục tiêu tối ưu hóa được biểu diễn thông qua việc cực tiểu hóa tổng chi phí xã hội dự kiến $C(R)$:

$$\min_{R} C(R) = r \cdot R + \pi(R) \cdot \Delta Y$$

Trong đó:

• $R$: Quy mô dự trữ ngoại hối nắm giữ.
• $r$: Chi phí cơ hội biên của việc nắm giữ ngoại hối, đo lường bằng mức chênh lệch giữa lãi suất cho vay nội tệ (VND) thực tế và lợi suất đầu tư tài sản ngoại tệ (đại diện bằng lãi suất LIBOR USD 3 tháng).
• $\pi(R)$: Xác suất vỡ nợ quốc gia (sovereign default probability), là một hàm giảm theo quy mô dự trữ ngoại hối ($\partial \pi / \partial R < 0$).
• $\Delta Y$: Chi phí tổn thất sản lượng thực tế do vỡ nợ hoặc khủng hoảng kinh tế gây ra (được lượng hóa thông qua chênh lệch giữa GDP tiềm năng và GDP thực tế).

Điều kiện bậc nhất để đạt mức dự trữ ngoại hối tối ưu $R^*$ là đạo hàm bậc nhất của $C(R)$ theo $R$ triệt tiêu:

$$\frac{\partial C(R)}{\partial R} = r + \frac{\partial \pi(R)}{\partial R} \cdot \Delta Y = 0 \iff -\frac{\partial \pi(R)}{\partial R} = \frac{r}{\Delta Y}$$

Đẳng thức trên xác lập một nguyên lý kinh tế vi mô mẫu mực: Mức DTNH tối ưu đạt được tại điểm mà xác suất vỡ nợ biên ($-\partial \pi / \partial R$) chính xác bằng tỷ số giữa chi phí cơ hội của việc nắm giữ dự trữ ngoại hối và tổn thất sản lượng GDP tiềm năng khi xảy ra khủng hoảng.

Chi phí biên / Lợi ích biên
                     R* (Mức dự trữ tối ưu)

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ thế giới quan thực chứng (positivism) và phương pháp luận suy diễn định lượng thực nghiệm (quantitative empirical deduction). Thiết kế nghiên cứu tích hợp phương pháp phân tích chuỗi thời gian kinh tế lượng nhiều tầng bậc, kết hợp giữa mô hình phi tuyến tính mô phỏng phương sai có điều kiện và mô hình cân bằng đồng liên kết dài hạn.

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 11 nhóm chuỗi thời gian vĩ mô được thu thập theo tần suất năm và quý trong suốt 13 năm (2005 – 2017), gồm: Dự trữ ngoại hối (DTNH), Doanh số nhập khẩu, Doanh số xuất khẩu, Luồng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FPI), Nợ nước ngoài ngắn hạn, Cung tiền M2, GDP danh nghĩa và thực tế, Tỷ giá danh nghĩa VND/USD, Thâm hụt ngân sách nhà nước, Lãi suất cho vay VND bình quân, và Lãi suất LIBOR USD 3 tháng. Các nguồn dữ liệu được trích xuất từ các định chế chuẩn mực quốc tế và quốc gia: International Financial Statistics (IFS - IMF), Bloomberg, Asian Development Bank (ADB), World Bank, CEIC Data, Intercontinental Exchange (ICE), Tổng cục Thống kê (GSO), Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu và kiểm định kinh tế lượng được thực thi qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt trên phần mềm Stata 13.0:

1. Kỹ thuật lọc Hodrick – Prescott (HP Filter): Phân tách chuỗi GDP quý thực tế thành thành phần xu thế dài hạn ($GDP_{potential}$) và chu kỳ biến động để xác định chính xác tổn thất sản lượng $\Delta Y$ do cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 gây ra cho Việt Nam.
2. Mô hình ARCH (Autoregressive Conditional Heteroscedasticity): Thay vì sử dụng độ lệch chuẩn trượt thông thường (moving standard deviation) vốn gán trọng số đều nhau một cách cơ học, luận án ứng dụng mô hình ARCH(2) cho tốc độ tăng trưởng xuất khẩu, ARCH(4) cho chuỗi logarit tỷ giá, và ARCH(1) cho dòng vốn FPI để ước lượng độ biến động có điều kiện (conditional volatility), phản ánh chính xác các cú sốc bất định theo thời gian.
3. Kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey – Fuller (ADF): Kiểm tra tính dừng của tất cả các chuỗi dữ liệu ở mức sai phân bậc 0 [I(0)] hoặc bậc 1 [I(1)], đảm bảo các phương trình hồi quy không rơi vào hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression).
4. Hồi quy ARDL (Autoregressive Distributed Lag) và Bounds Test: Sử dụng mô hình ARDL để ước lượng hàm phí bù đắp rủi ro (risk premium) nhằm trích xuất hàm xác suất vỡ nợ quốc gia $\pi$. Mô hình ARDL là công cụ tối ưu khi các biến số có bậc tích hợp hỗn hợp giữa I(0) và I(1), cho phép thiết lập phương trình cân bằng dài hạn dạng hiệu chỉnh sai số (Error Correction - EC).

Data và phân tích

Trong mô hình ước lượng hàm cầu dự trữ ngoại hối (phương pháp 2), sau khi kiểm định tính dừng cho thấy tất cả các biến chuỗi thời gian đều dừng ở bậc I(0), mô hình hồi quy bình phương bé nhất thông thường (OLS) được thiết lập. Để giải quyết triệt để khuyết tật tự tương quan (autocorrelation) và phương sai sai số thay đổi (heteroscedasticity), luận án áp dụng ma trận hiệp phương sai nhất quán Newey – West (Newey-West HAC standard errors), đảm bảo các ước lượng hệ số thu được hoàn toàn vững và không chệch.

Trong mô hình chi phí – lợi ích (phương pháp 3), kiểm định Bounds test xác nhận sự tồn tại của mối quan hệ đồng liên kết dài hạn vững chắc giữa phí bù đắp rủi ro với các biến giải thích (độ mở kinh tế, biến động FPI, nợ nước ngoài ngắn hạn, và thâm hụt ngân sách). Các kiểm định phần dư (như kiểm định tổng tích lũy hiệu chỉnh của phần dư - CUSUM và CUSUMSQ) khẳng định mô hình đạt độ ổn định tham số tuyệt đối qua toàn bộ giai đoạn 2005 – 2017.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm của luận án cung cấp bức tranh toàn diện và sâu sắc về tính tương thích của từng phương pháp đối với cấu trúc kinh tế Việt Nam:

• Thứ nhất, đối với các phương pháp đo lường theo kinh nghiệm: Tồn tại sự phân kỳ sâu sắc giữa các tiêu chuẩn đơn lẻ. Nếu tính theo quy tắc Greenspan – Guidotti (bao phủ nợ ngắn hạn), DTNH thực tế của Việt Nam giai đoạn 2015 – 2017 vượt xa mức tối thiểu. Tuy nhiên, nếu đo lường theo chỉ tiêu 20% cung tiền rộng M2, DTNH thực tế lại chưa đạt mức an toàn do tốc độ cung tiền tại Việt Nam tăng trưởng rất nhanh. Trong khi đó, phương pháp ARA EM của IMF cho kết quả hài hòa nhất: DTNH thực tế của Việt Nam cuối năm 2017 nằm trong biên độ khuyến nghị an toàn (từ 100% đến 150% mức metric).
• Thứ hai, đối với mô hình hàm cầu vĩ mô: Biến quy mô kinh tế (GDP), biến động xuất khẩu (tính bằng ARCH) và biến động tỷ giá có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê cao đến nhu cầu nắm giữ DTNH. Ngược lại, chi phí cơ hội có tác động ngược chiều rõ rệt, chứng minh rằng cơ quan quản lý tiền tệ Việt Nam có hành vi tối ưu hóa hợp lý khi cân nhắc chi phí vốn trong việc duy trì dự trữ.
• Thứ ba, đối với phương pháp chi phí – lợi ích (mô hình Ben-Bassat và Gottlieb, 1992): Kết quả hồi quy ARDL cho thấy xác suất vỡ nợ quốc gia của Việt Nam chịu ảnh hưởng thuận chiều mạnh nhất bởi tỷ lệ thâm hụt ngân sách và quy mô nợ nước ngoài ngắn hạn, trong khi được tiết giảm bởi độ mở thương mại và quy mô DTNH. Kết quả ước lượng chỉ ra rằng: Vào cuối năm 2017, quy mô DTNH thực tế của Việt Nam xấp xỉ mức DTNH tối ưu được lượng hóa từ hàm mục tiêu chi phí – lợi ích.

Implications đa chiều

Ý nghĩa học thuật và phương pháp luận

Nghiên cứu khẳng định sự vượt trội về mặt khoa học của phương pháp tiếp cận chi phí – lợi ích tích hợp rủi ro vỡ nợ so với các phương pháp thuần kinh nghiệm. Mô hình Ben-Bassat và Gottlieb (1992) giải quyết được nhược điểm "cào bằng" của các quy tắc ngón tay cái, đồng thời khắc phục điểm nghẽn của mô hình hồi quy hàm cầu thông thường (vốn chỉ mô tả hành vi nắm giữ trong quá khứ chứ không chỉ ra điểm cân bằng tối ưu).

Ứng dụng thực tiễn và chính sách điều hành

Từ kết quả thực nghiệm, luận án đề xuất một lộ trình cải cách chính sách quản lý dự trữ ngoại hối gồm 4 trục trọng tâm:

1. Chuyển dịch tư duy tích lũy ngoại hối: Việc DTNH thực tế đã tiệm cận mức tối ưu vào cuối năm 2017 hàm ý Việt Nam không cần thiết phải đẩy nhanh tốc độ tích lũy ngoại hối bằng mọi giá. Thay vào đó, NHNN cần xây dựng hạn mức DTNH kế hoạch hàng năm thông qua việc tính toán trước các tham số kinh tế vĩ mô trong mô hình chi phí – lợi ích.
2. Kiểm soát xác suất vỡ nợ quốc gia: Để giảm mức dự trữ ngoại hối tối ưu bắt buộc (từ đó giảm chi phí cơ hội nắm giữ), Chính phủ cần ưu tiên kiểm soát kỷ luật tài khóa, giảm tỷ lệ thâm hụt ngân sách nhà nước, kiểm soát chặt chẽ các khoản nợ nước ngoài ngắn hạn của khu vực doanh nghiệp và ngân hàng thương mại, đồng thời đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
3. Tối ưu hóa chi phí cơ hội: Định hướng giảm dần lãi suất cho vay tiền đồng một cách có kiểm soát thông qua ổn định kinh tế vĩ mô và xử lý nợ xấu, thu hẹp chênh lệch giữa lãi suất trong nước và quốc tế, qua đó giảm gánh nặng chi phí cơ hội khi NHNN mua ngoại tệ can thiệp.
4. Cơ cấu hóa tài sản dự trữ: Hoàn thiện khung khổ pháp lý phân định rõ giữa Quỹ dự trữ ngoại hối phục vụ thanh khoản ngắn hạn và Quỹ đầu tư ủy thác tài sản quốc gia nhằm nâng cao tỷ suất sinh lời của phần dự trữ vượt ngưỡng tối ưu.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn chuỗi dữ liệu: Giai đoạn nghiên cứu dừng lại ở năm 2017 do tính sẵn có và đồng nhất của một số chuỗi dữ liệu vĩ mô chuyên sâu (như dữ liệu chi tiết về nợ nước ngoài ngắn hạn và phân rã các dòng vốn FPI theo quý).
• Giả định về chi phí cơ hội: Nghiên cứu sử dụng lãi suất LIBOR USD 3 tháng làm đại diện cho lợi suất sinh lời của tài sản dự trữ ngoại hối. Dù phù hợp với chuẩn mực quốc tế, giả định này chưa phản ánh toàn diện cơ cấu danh mục tài sản ngoại hối thực tế vốn bao gồm nhiều loại ngoại tệ mạnh khác (EUR, JPY, GBP) và vàng tiêu chuẩn.
• Tính đóng kín của cấu trúc mô hình: Mô hình chưa tính đến tác động lan tỏa từ các công cụ phòng hộ phái sinh hiện đại (FX swaps, options) mà các ngân hàng trung ương có thể sử dụng để thay thế một phần dự trữ ngoại tệ giao ngay.

Các hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai bao gồm:

1. Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể ngẫu nhiên động đa biến (DSGE) để mô phỏng sự tương tác giữa chính sách dự trữ ngoại hối, chính sách tiền tệ và chính sách vĩ mô thận trọng (macroprudential policy).
2. Tích hợp dữ liệu tần suất cao (dữ liệu tháng hoặc ngày) kết hợp với các kỹ thuật học máy (Machine Learning) trong việc dự báo xác suất khủng hoảng thanh khoản ngoại hối.
3. Nghiên cứu tối ưu hóa đa mục tiêu danh mục đầu tư tài sản dự trữ ngoại hối nhà nước theo lý thuyết Markowitz mở rộng trong môi trường lãi suất toàn cầu biến động phức tạp.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trên ba phương diện:

• Về mặt học thuật: Định hình một chuẩn mực nghiên cứu mới trong lĩnh vực tài chính quốc tế tại Việt Nam, trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các công trình nghiên cứu tiến sĩ và sau đại học về quản trị ngoại hối và an ninh tài chính quốc gia.
• Về mặt chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính tham mưu cho Chính phủ trong việc xây dựng Chiến lược quản lý dự trữ ngoại hối quốc gia, định lượng hạn mức can thiệp tỷ giá và hoạch định quy mô quỹ dự trữ thanh khoản.
• Về mặt kinh tế – xã hội: Giúp tối ưu hóa hàng tỷ USD vốn công thông qua việc tránh tích lũy dự trữ dư thừa, giải phóng nguồn lực tài chính cho đầu tư phát triển hạ tầng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận quy trình nghiên cứu thực chứng mẫu mực kết hợp giữa mô hình ARCH, lọc HP, kiểm định ADF và kỹ thuật hồi quy ARDL trong kinh tế lượng tài chính.
• Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Ban Kinh tế Trung ương): Sở hữu công cụ định lượng chuẩn xác để tính toán quy mô dự trữ ngoại hối mục tiêu cho các năm kế hoạch, nâng cao tính chủ động trong điều hành chính sách tiền tệ.
• Khối Viện nghiên cứu và Bộ phận Nghiên cứu & Phát triển (R&D) của các Định chế Tài chính: Ứng dụng các phát hiện về biến động tỷ giá và xác suất vỡ nợ để dự báo thanh khoản ngoại tệ hệ thống và quản trị rủi ro tỷ giá danh mục.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chứng minh tính tương thích của mô hình tối ưu hóa chi phí – lợi ích có tính đến rủi ro vỡ nợ quốc gia (Ben-Bassat và Gottlieb, 1992) đối với một nền kinh tế chuyển đổi có độ mở thương mại cao và hội nhập tài chính bán phần như Việt Nam, giải quyết triệt để sự xung đột giữa nhu cầu phòng ngừa thanh khoản và gánh nặng chi phí cơ hội vốn.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
Khác với các nghiên cứu trước (chỉ áp dụng cơ học quy tắc 3 tháng nhập khẩu hoặc nợ ngắn hạn), luận án đã thực nghiệm đồng thời cả ba trường phái, ứng dụng thành công kỹ thuật lọc HP để đo lường tổn thất GDP, mô hình ARCH phi tuyến để lượng hóa độ biến động vĩ mô, và mô hình ARDL để chiết xuất hàm xác suất vỡ nợ biên phi tuyến tính.

3. Phát hiện thực nghiệm nào mang tính bất ngờ và có giá trị thực tiễn cao nhất?
Phát hiện bất ngờ nhất là vào cuối năm 2017, quy mô DTNH thực tế của Việt Nam đã xấp xỉ mức tối ưu theo hàm chi phí – lợi ích. Điều này bác bỏ quan điểm dân túy cho rằng "dự trữ ngoại hối càng nhiều càng tốt", cung cấp căn cứ để khuyến nghị cơ quan quản lý không cần thiết phải đẩy nhanh tốc độ tích lũy ngoại tệ cơ học.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) rõ ràng không?
Luận án cung cấp toàn diện và minh bạch hệ thống phụ lục chi tiết, từ bảng dữ liệu gốc 11 biến số, quy trình lọc HP, các phương trình ước lượng ARCH(1, 2, 4), kết quả kiểm định dừng ADF đến lệnh hồi quy ARDL và kiểm định Bounds test trên Stata 13.0, cho phép giới nghiên cứu tái lập hoàn toàn kết quả thực nghiệm.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Lộ trình hướng đến việc phát triển hệ thống cảnh báo sớm khủng hoảng cán cân thanh toán tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI/ML), mở rộng bài toán tối ưu hóa DTNH trong mối quan hệ tương hỗ với chính sách an toàn vĩ mô và sự hình thành của các loại tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC).

Kết luận

Luận án "Ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu của Việt Nam" của tác giả Trần Vương Thịnh là một công trình khoa học công phu, mẫu mực và có giá trị ứng dụng cao. Tổng kết các đóng góp then chốt:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và phương pháp luận về ba trường phái ước lượng dự trữ ngoại hối tối ưu trên thế giới.
2. Tiên phong thực nghiệm khung đánh giá ARA EM (IMF) và mô hình chi phí – lợi ích Ben-Bassat & Gottlieb tại Việt Nam.
3. Ứng dụng quy trình kinh tế lượng đa tầng bậc chuẩn xác (lọc HP, ARCH, ADF, OLS Newey-West, ARDL Bounds test).
4. Chứng minh mức DTNH thực tế của Việt Nam cuối năm 2017 đã tiệm cận mức tối ưu, xác lập luận cứ điều chỉnh tốc độ tích lũy ngoại hối.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kiểm soát xác suất vỡ nợ, giảm chi phí cơ hội và tối ưu hóa nguồn lực vốn quốc gia.

Công trình không chỉ mở ra những hướng nghiên cứu chuyên sâu mới trong kinh tế học tiền tệ mà còn đặt nền móng vững chắc cho công tác quản trị dự trữ ngoại tệ quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU Trong chương này, nhằm cung cấp cách nhìn khái quát về nghiên cứu của luận án, tác giả trình bày những vấn đề cơ bản và tổng quan nhất của nghiên cứu bao gồm: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu, đóng góp mới và bố cục luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh thực tiễn Chính sách tỷ giá luôn là một vấn đề được chính phủ quan tâm trong điều hành kinh tế vĩ mô của một quốc gia bởi lẽ tỷ giá thay đổi sẽ ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh quan trọng của nền kinh tế như xuất khẩu, nhập khẩu, lạm phát, tăng trưởng kinh tế…. Một trong các công cụ chính yếu nhất giúp điều hành tỷ giá phục vụ cho mục tiêu kinh tế mà chính phủ hướng đến là nguồn dự trữ ngoại hối (DTNH) của quốc gia.

Vì vậy, từ lâu nay, DTNH luôn là một vấn đề quan trọng mà chính phủ các quốc gia đều quan tâm vì vai trò của nó trong việc giúp điều hành tỷ giá theo hướng chính phủ mong muốn. Hơn nữa, trong bối cảnh hoạt động đầu tư quốc tế ngày càng phát triển sâu rộng, DTNH còn là công cụ phòng ngừa giúp giảm tổn thương cho nền kinh tế của một quốc gia khi có cú sốc đột ngột làm các luồng vốn có xu hướng rút ra mạnh mẽ khỏi quốc gia đó. Như vậy, DTNH còn có vai trò quan trọng khác là giúp phòng ngừa những cú sốc ở bên ngoài đất nước có thể gây tổn thương cho nền kinh tế trong nước. Trong khi đó, với xu hướng hiện tại là các quốc gia đều cố gắng hội nhập toàn cầu ngày càng sâu rộng thì việc nền kinh tế quốc gia dễ bị tổn thương đối với các cú sốc bên ngoài đang và sẽ thường xuyên xảy ra.

Các cuộc khủng hoảng gần đây đã chứng minh được tầm quan trọng của DTNH quốc gia vì nó là một trong những vũ khí phòng thủ của quốc gia và là tấm đệm thanh khoản chống lại các cú sốc bên ngoài, giúp quốc gia có thể quản lý dòng vốn ào ạt chảy ra khỏi đất nước mà không phài tốn kém khoản chi phí quá đắt đỏ (IMF, 2011). Chính vì vậy, DTNH của cả thế giới đều liên tục tăng qua các năm (xem Biểu đồ 1. Điều này cho thấy các quốc gia đều ý thức được tầm quan trọng của DTNH và đều tìm cách tăng thêm DTNH của quốc gia.91 ĐVT : triệu USD 4,697,102. DTNH thế giới giai đoạn 2000 - 2017 Nguồn : International Financial Statistics – IFS (2018) Việt Nam không ngoại lệ với xu hướng này và cũng ý thức được tầm quan trọng của DTNH từ lâu nên đã không ngừng gia tăng DTNH.

Đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008, DTNH của Việt Nam đã gia tăng rất mạnh (xem Biểu đồ 1. Đó là do Việt Nam đã thấy được kinh nghiệm từ các quốc gia khác về vai trò tấm đệm thanh khoản của DTNH đã bảo vệ tốt cho quốc gia như thế nào khi các dòng vốn ồ ạt tháo chạy khỏi quốc gia.31 ĐVT: triệu USD 28,615. DTNH Việt Nam giai đoạn 2000 - 2017 Nguồn : International Financial Statistics – IFS (2018) Theo Biểu đồ 1.2, Việt Nam đã gia tăng DTNH với tốc độ tăng rất mạnh và chỉ trong 7 năm từ 2010 đến 2017, lượng DTNH của Việt Nam đã tăng hơn 36.5 tỷ luan an 3 USD. Hơn thế nữa, đến tháng 04/2018, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam công bố DTNH của Việt Nam đã lên đến mức 63.

chỉ trong vòng 4 tháng đầu 2018, DTNH Việt Nam đã tăng hơn 13.5 tỷ USD – một con số gia tăng thật đáng kinh ngạc vì với lượng gia tăng này, Việt Nam phải mất nhiều năm mới đạt được trong giai đoạn trước đây. Thực tế, vẫn còn cách nhìn nhận cho rằng một quốc gia mà có nguồn DTNH càng lớn thì càng chứng tỏ có tiềm lực kinh tế vững vàng và như thế, uy tín và tiếng nói của quốc gia đó trên trường quốc tế sẽ có trọng lượng hơn. Tuy nhiên, các tài sản thuộc DTNH phải đảm bảo các tiêu chí an toàn và thanh khoản cao (ngoại tệ mạnh, vàng, trái phiếu của các chính phủ có uy tín như Mỹ…) nhằm đảm bảo thực hiện tốt nhất vai trò tấm đệm thanh khoản của DTNH. Điều này dẫn đến một nhược điểm là khả năng sinh lời của những loại tài sản này thấp hơn nhiều so với các tài sản có mức độ rủi ro cao hơn Như vậy, việc nắm giữ chúng có thể không hiệu quả và không tạo ra được nhiều thu nhập như khi đầu tư vào các tài sản rủi ro khác hoặc các hoạt động sản xuất kinh doanh.

Nói cách khác, nắm giữ càng nhiều DTNH cũng sẽ đem lại sự tốn kém cho quốc gia vì hiệu quả sinh lợi thấp của các tài sản ngoại hối được nắm giữ. Điều này có nghĩa là nắm giữ DTNH sẽ tạo ra khoản chi phí cho việc nắm giữ này. Theo Ben-Bassat và Gottlieb (1992), khoản chênh lệch giữa hiệu suất của vốn trong nền kinh tế và mức lãi suất thu được từ các tài sản ngoại hối được xem là chi phí nắm giữ ngoại hối. Dĩ nhiên, DTNH càng cao thì khoản chi phí nắm giữ ngoại hối càng nhiều.

Khoản chi phí này thường được gọi là chi phí cơ hội của DTNH. Do vậy, việc một quốc gia cố gắng DTNH càng nhiều chưa phải là một điều hay và hợp lý mà tốt hơn là chỉ cần dự trữ vừa đủ với nhu cầu của quốc gia bởi lẽ phần DTNH vượt quá mức cần thiết nếu được đưa vào các hoạt động đầu tư thiết thực có thể làm gia tăng hiệu quả cho nền kinh tế quốc gia. Vậy một quốc gia nên DTNH bao nhiêu là hợp lý, là vừa đủ hay tối ưu ? Thật sự thì các học giả kinh tế trên khắp thế giới đã cố gắng giải đáp câu hỏi này và đã có rất nhiều nghiên cứu tìm cách ước lượng mức dự trữ ngoại hối tối ưu (DTNHTU) cho quốc gia. Tổng quan nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu về DTNHTU, có rất nhiều phương pháp ước lượng mức DTNHTU cho quốc gia được đưa ra.

Nhìn chung, các phương pháp này có thể chia thành ba phương pháp chính: đo lường theo kinh nghiệm, dựa theo các yếu tố ảnh hưởng đến DTNH và dựa theo chi phí – lợi ích của DTNH. Phương pháp xuất hiện đầu tiên và vẫn còn được sử dụng cho đến nay là phương pháp ước lượng mức DTNHTU dựa vào doanh số nhập khẩu. Phương pháp này khởi xướng từ một nghiên cứu vào năm 1958 cho thấy tỷ lệ DTNH/ doanh số nhập khẩu của các quốc gia từ 30 – 50% (Wijnholds và Kapteyn, 2001). Phương pháp này được sử dụng phổ biến cho đến khi cuộc khủng hoảng tài chính 1997 bùng nổ với việc DTNH của Thái Lan cạn kiệt do dòng vốn nước ngoài rút ra khỏi quốc gia mạnh mẽ.

Đến lúc này, các quốc gia mới nhận ra DTNH phải đảm bảo đủ khả năng tài trợ cho cả tài khoản tài chính chứ không phải chỉ tài trợ cho tài khoản vãng lai. Vì vậy, một loạt các phương pháp khác được đưa ra gồm phương pháp dựa vào nợ nước ngoài ngắn hạn được đề xuất bởi Greenspan (1999) từ một gợi ý của Guidotti, P., Bussière và Mulder (1999); phương pháp dựa vào cung tiền rộng M2 được đưa ra bởi Kaminsky (1999) và Wijnholds và Kapteyn (2001); phương pháp dựa vào GDP được đề nghị bởi Jeanne và Ranciere (2006). Các phương pháp này còn được gọi là phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, trong bốn phương pháp truyền thống nói trên, chỉ có ba phương pháp dựa vào doanh số nhập khẩu, nợ nước ngoài ngắn hạn và cung tiền rộng M2 được sử dụng phổ biến và được IMF (2011) thừa nhận mức tiêu chuẩn tối ưu, còn phương pháp dựa vào GDP ít được sử dụng và cũng chưa được IMF thừa nhận mức tối ưu.

Bên cạnh đó, nhiều phương pháp kết hợp các phương pháp truyền thống với nhau cũng được nêu ra. Nổi bật lên có phương pháp kết hợp nợ nước ngoài ngắn hạn và thâm hụt tài khoản vãng lai hay còn được gọi là phương pháp Greenspan-Guidotti mở rộng; phương pháp kết hợp bằng cách so sánh các phương pháp truyền thống và chọn mức dự trữ cao nhất; phương pháp kết hợp cả ba phương pháp truyền thống phổ biến và lấy số tổng được đề xuất bởi Shcherbakov (2002) khi ước lượng DTNHTU cho nước Nga. Đến năm 2011, IMF đề xuất một phương pháp ước lượng mức DTNHTU dành cho các nước mới nổi gọi là phương pháp ARA EM. Phương pháp này được IMF hoàn thiện dần và đến năm luan an 5 2016 được chính thức hướng dẫn áp dụng.

Phương pháp này ước lượng mức DTNHTU dựa trên cơ sở rằng DTNH phải đảm bảo đủ tài trợ cho cả tài khoản vãng lai và tài khoản tài chính. Tuy nhiên, điểm chung của các phương pháp này là dựa vào quy tắc kinh nghiệm để hình thành mức tiêu chuẩn tối ưu và áp dụng chung mức tiêu chuẩn này cho tất cả các quốc gia. Vì thế, các phương pháp nói trên được gộp chung thành phương pháp đo lường theo kinh nghiệm. Với phương pháp này, một số nghiên cứu tại Việt Nam cũng đã vận dụng ba phương pháp truyền thống phổ biến để so sánh mức tiêu chuẩn với dự trữ ngoại hối thực tế (DTNHTT), có thể kể đến nghiên cứu của Nguyễn Thị Xuân Phượng (2012) hoặc của Lê Thị Tuấn Nghĩa và Phạm Thị Hoàng Anh (2013).

Gần đây, khi nghiên cứu về tác động của DTNH đến ổn định kinh tế vĩ mô tại Việt Nam, Trần Kim Anh (2018) cũng đã đánh giá quy mô DTNH của Việt Nam dựa vào các chỉ tiêu nợ nước ngoài ngắn hạn, cung tiền rộng M2 và doanh số nhập khẩu hay nói cách khác là dựa vào các phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, đối với phương pháp ARA EM mới được IMF đề xuất gần đây, tác giả chưa thấy có nghiên cứu nào tại Việt Nam vận dụng phương pháp này để tính DTNHTU của Việt Nam. Phương pháp đo lường theo kinh nghiệm áp dụng theo một chuẩn mực không thay đổi ở bất cứ quốc gia nào nên hiển nhiên phương pháp này không thể áp dụng hiệu quả cho tất cả các quốc gia do bối cảnh kinh tế của các quốc gia là khác nhau. Vì vậy, một phương pháp tiếp theo đưa ra cách nhìn nhận linh hoạt hơn, dựa vào tình hình kinh tế riêng biệt của mỗi quốc gia để tìm ra mức DTNHTU cho riêng quốc gia.

Đó chính là dựa vào các yếu tố ảnh hưởng đến DTNH để xây dựng nên hàm nhu cầu DTNH và ước lượng mức DTNHTU.