phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án có 3 chương, 7 mục. CHUONG 1 TINH HÌNH, NGUYEN NHÂN, DIEU KIEN CUA TOI KINH DOANH TRAI PHEP TRONG DIEU KIEN KINH TE THI TRUONG O VIET NAM 1. TINH HINH TOI KINH DOANH TRAI PHEP 1. Khái quát đặc điểm nền kinh tế thị trường từ năm 1991 đến năm 2001 và khả năng tác động lên tình hình tội kinh doanh trái phép.
Từ Dai hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (1991) của Đảng đến nay, đất nước ta đã giành được những thành tựu quan trọng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả đạt được, nền kinh tế thị trường nảy sinh không ít những vấn đề tiêu cực, trong đó có tình hình tội phạm nói chung, tình hình tội kinh doanh trái phép nói riêng, đã ảnh hưởng không nhỏ tới kết quả của quá trình đổi mới. - Nền kinh tế thị trường nước ta vừa có những đặc điểm chung của nền kinh tế thị trường vừa có những đặc điểm riêng. Trong nền kinh tế thị trường nói chung, thị trường đóng vai trò điều tiết mọi quan hệ kinh tế - xã hội từ sản xuất, tới phân phối, trao đổi và tiêu dùng.
Nền kinh tế thị trường làm kinh tế tăng trưởng nhanh, khoa học và công nghệ được thúc đẩy mạnh, quản lý kinh tế luôn luôn được cải tiến, đời sống chung của xã hội không ngừng được nâng cao. Nền kinh tế thị trường cũng có mặt tiêu cực như sự phân hoá giầu nghèo, lối sống chạy theo đồng tiền phát triển, đạo đức bị thoái hoá, bản sắc văn hoá dân tộc bị sói mòn, tình hình tội phạm gia tăng. Trong nền kinh tế thị trường, đánh giá về hành vi kinh doanh, về các vi phạm trên lĩnh vực kinh doanh từng bước có những thay đổi so với thời kỳ kế hoạch hoá, tập trung, bao cấp trước đây. Đặc điểm chung của nền kinh tế thị trường sẽ có những tác động quan trọng tới kinh doanh, tới đường lối xử lý đối với các vi phạm và tội kinh doanh trái phép.
- Khác với các nước tư bản, kinh tế thị trường nước ta có định hướng XHCN. Day là đặc điểm thể hiện sự khác nhau co bản giữa nền kinh tế thị trường nói chung và nền kinh tế thị trường ở nước ta. Tính định hướng XHCN sẽ phát huy được những ưu điểm của nền kinh tế thị trường, đồng thời sẽ hạn chế tới mức thấp nhất mặt tiêu cực của nền kinh tế này. Kinh tế thị trường nước ta còn có đặc điểm như ra đời từ quá trình xoá bỏ cơ chế quản lý tập ` trung, quan liêu, bao cấp cao [78, tr.
Do đó, khác với các nước, cơ chế thị trường ở nước ta phải được Nhà nước chủ động tạo các điều kiện hình thành. Cùng với việc xây dựng khung pháp lý cho cơ chế thị trường, Nhà nước phải hình thành hệ thống các chủ thể kinh doanh và các thị trường để cho cơ chế mới vận hành trong môi trường cạnh tranh bình đẳng, hợp tác [46, tr. Các đặc điểm đó của nền kinh tế thị trường sẽ có những ảnh hưởng nhất định tới tình hình tội kinh doanh trái phép nói riêng và tội phạm nói chung. - Thời gian từ năm 1991 đến năm 2001 nền kinh tế thị trường nước ta lại có những nét riêng.
Nghiên cứu nền kinh tế thị trường trong thời gian này và hiện nay (sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng) tuy đều mang những đặc điểm của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN nhưng từng giai đoạn lại có những nét đặc thù. Nền kinh tế thị trường trong thời gian từ năm 1991 đến năm 2001 có thể rút ra một số nét riêng sau đây: + Nên kinh tế thị trường còn mang nặng tính sơ khai. Đường lối đổi mới kinh tế đã được Dang dé ra từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986) nhưng đường lối xây dựng nên kinh tế thị trường ở nước ta mới chính thức được đưa ra từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VH (6/1991). Đảng chấp nhận “cơ chế thị trường”, với đường lối xây dựng “nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước” [22, tr.
Ở đây, tuy chưa có sự khẳng định rõ ràng về nền kinh tế thị trường nhưng về lý luận cũng như về thực tế thì xây dựng “nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường” chính là xây 10 dựng “nền kinh tế thị trường”, bản chất của chúng là một [76, tr. Trong thời gian này, hệ thống thị trường chưa được hình thành đầy đủ và đồng bộ, chưa tạo được môi trường cạnh tranh bình đẳng, tình trạng kinh doanh không lành mạnh còn diễn ra khá phổ biến. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường đã làm cho kinh tế sống động, các hoạt động đầu tư, sản xuất, buôn bán và dịch vụ phát triển. Hàng hoá từ chỗ khan hiếm dần dần đã trở nên phong phú, đa dạng.
Quan hệ cung - cầu không bị bóp méo như trong nền kinh tế kế hoạch hoá, tập trung, bao cấp. Một số nhà kinh tế gọi đây là thời kỳ “bung ra” của các hoạt động sản xuất, buôn bán và dịch vụ. Sự chuyển biến này đều có những tác động, ảnh hưởng quan trọng tới tình hình tội kinh doanh trái phép cũng như các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế khác. + Cơ chế quản lý đối với nền kinh tế thị trường bắt đầu được hình thành.
Công cụ quản lý trong nền kinh tế kế hoạch, tập trung, bao cấp chủ yếu là mệnh lệnh hành chính được giảm dan. Công tác xây dựng pháp luật nói chung, trên lĩnh vực kinh doanh, xử lý vi phạm về kinh doanh được chú trọng. Đường lối phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường từng bước được thể chế hoá. Nhà nước chủ trương mở rộng quyền tự do thành lập doanh nghiệp cho nhiều đối tượng có khả năng đầu tư khác nhau trong xã hội.
Tuy nhiên, do cơ chế quản lý mới bắt đầu hình thành nên chưa đáp ứng kịp các yêu cầu do nền kinh tế đặt ra. Hệ thống pháp luật còn thiếu và yếu, tổ chức thực hiện chưa nghiêm. Điều này sẽ có những ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình tội kinh doanh trái phép. + Thời gian thể hiện đậm nét quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch, tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Sự chuyển đổi này được diễn ra trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Cơ chế quản lý mới từng bước thay thế cho cơ chế quản ly cũ. Day là thời gian, trên nhiều lĩnh vực còn thể hiện sự đan xen hình thức quản lý của hai cơ chế. Điều này đã ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình xây dựng, giải thích và áp dụng H1 pháp luật cũng như quá trình đấu tranh phòng, chống đối với tình hình tội phạm nói chung, với tội kinh doanh trái phép nói riêng.
Tình hình tội kinh doanh trái phép trong thời gian từ năm 1991 đến năm 2001 vừa chịu tác động bởi những đặc điểm của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN vừa chịu tác động bởi những nét riêng của nền kinh tế thị trường nước ta trong thời gian này. Sự tác động đó được thể hiện thông qua quá trình xây dựng và ban hành các quy phạm pháp luật về kinh doanh; về đường lối xử lý đối với những vi phạm và tội kinh doanh trái phép. Sự tác động này được thể hiện rõ rệt qua những đánh giá về hành vi kinh doanh và hành vi kinh doanh bị coi là trái phép. Nhận thức về các hành vi này từng bước có sự thay đổi cho phù hợp với nền kinh tế thị trường.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin sự điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội không phải được quy định bởi ý muốn chủ quan mà do những đòi hỏi khách quan của các quan hệ sản xuất tương ứng thuộc cơ sở hạ tầng quyết định.Anghen viết: "Sự phát triển vẻ mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn hoá, nghệ thuật. là dựa vào sự phát triển kinh tế". Đặc điểm của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN trong giai đoạn này đã quyết định cơ chế điều chỉnh pháp luật, thông qua đó Nhà nước thực hiện sự tác động đối với các quan hệ xã hội nhằm bảo vệ trật tự pháp luật nói chung, trong đó có trật tự pháp luật trong lĩnh vực kinh doanh. Trên cơ sở các đặc điểm và những nét riêng của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN từ năm 1991 đến năm 2001 tác giả luận án tập trung làm rõ tình hình, nguyên nhân, điều kiện của tội kinh doanh trái phép.
Nghiên cứu tình hình, nguyên nhân, điều kiện của tội kinh doanh trái phép nói riêng, các tội phạm về kinh tế (theo Bộ luật hình sự năm 1985), các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (theo Bộ luật hình sự năm 1999) và tội phạm nói chung trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lénin, coi chúng là một hiện tượng xã hội phức tạp tồn tại khách quan, đồng thời cũng khẳng định khả năng ngăn chặn, tiến tới từng bước loại trừ chúng ra khỏi đời sống xã hội. Thực trạng tội kinh doanh trái phép Nghiên cứu về thực trạng nói riêng, về các nội dung khác của tình hình tội kinh doanh trái phép nói chung sẽ được tập trung vào thời gian từ năm 1991 đến nay. Vì đây là thời gian thể hiện sâu sắc đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước ta về mọi mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là đổi mới nhận thức, chỉ đạo, điều hành trong lĩnh vực kinh tế; lần đầu tiên tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Dang Cộng sản Việt Nam (tháng 6/1991), trên diễn đàn cao nhất này, đã đưa ra lý luận về "nền kinh tế thị trường mang ban sắc Việt Nam" [76, tr. Mặt khác, năm 1991, cũng là năm quy định về tội kinh doanh trái phép tại Bộ luật hình sự năm 1985 được sửa đổi, bổ sung lần thứ nhất.
Đặc biệt, theo đánh giá của một số nhà nghiên cứu, năm 1991 còn là năm bắt đầu của một thời kỳ mới, thời ky tăng lên của tình hình tội phạm [85, tr. Nghiên cứu thực trạng, diễn biến, cơ cấu. của tình hình tội kinh doanh trái phép chủ yếu được dựa trên các số liệu thống kê tư pháp.