Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Theo quy định tại Điều 45 Bộ luật Hình sự năm 1999, thì khi quyết định hình phạt, Toà án không ch căn cứ vào các quy định của Bộ luật Hình sự, căn cứ vào mức nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội mà còn phải căn cứ vào các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Còn tại Điều 50 Bộ luật hình sự năm 2015 thì quy định khi quyết định hình phạt, Tòa án c ng phải căn cứ vào căn cứ nêu trên, ngoài ra điều luật bổ sung khoản 2 là khi áp dụng hình phạt tiền, ngoài căn cứ đã nêu ở trên Tòa án còn phải căn cứ vào tình hình tài sản, khả năng thi hành của một người phạm tội.
Như vậy, luật quy định các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự là một trong những căn cứ cần thiết để quyết định hình phạt. Do đó, việc nghiên cứu vai trò của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận – thực tiễn và pháp lý trong quá trình áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết vụ án hình sự thể hiện rõ nội dung phương châm “nghiêm trị kết hợp với khoan hồng”, “trừng trị kết hợp với giáo dục” trong chính sách hình sự của nhà nước ta, c ng như bảo đảm thực hiện tốt hơn nguyên tắc phân hoá trách nhiệm hình sự và cá thể hoá hình phạt đối với người phạm tội. Trong quá trình quyết định hình phạt đối với người phạm tội, việc nhận thức thống nhất về vai trò của các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình 6 z sự để xem xét, cân nhắc và áp dụng chính xác các tình tiết này là một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xét xử. Nói đến khái niệm các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự thì hiện nay trong pháp luật hình sự thực định, cụ thể là Bộ luật hình sự năm 1999 và Bộ luật hình sự năm 2015 không ghi nhận một định nghĩa pháp lý cho khái niệm này.
Trong khoa học pháp lý nước ta, quan niệm về vấn đề này c ng chưa thống nhất. Nhìn chung, đa số ý kiến đồng tình rằng: Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự với tính chất là tình tiết giảm nhẹ chung hoặc là tình tiết được ghi nhận trong văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật hay do Tòa án tự xem xét, cân nhắc và ghi rõ trong bản án, đồng thời là một trong những căn cứ để Tòa án cá thể hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt. Qua khái niệm đã nêu ra ở trên và phân tích các quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999, Bộ luật hình sự năm 2015 có liên quan đến các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và thực tiễn áp dụng chúng, có thể ch ra một số đặc điểm cơ bản của các tình tiết này: Thứ nhất, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định cụ thể trong Bộ luật hình sự (bao gồm 18 tình tiết được quy định tại Khoản 1 Điều 46 BLHS 1999 và 22 tình tiết quy định tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự 2015). Ngoài ra, nó còn được ghi nhận trong Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP ngày 04/08/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về Phần chung của Bộ luật hình sự năm 1999.
Thậm chí, trong quá trình xét xử, Tòa án có thể tự mình xem xét, cân nhắc coi những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và ghi rõ lý do trong bản án. Đặc điểm này có hai vấn đề cần lưu ý: trước hết, những 7 z tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nào được Bộ luật hình sự quy định với tính cách là yếu tố định tội hoặc là yếu tố định khung hình phạt đối với một tội phạm được nêu tại phần các tội phạm cụ thể thì trong quá trình xét xử, Tòa án không được xem xét nó như là tình tiết giảm nhẹ chung được quy định tại Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự 1999. Nghĩa là một tình tiết giảm nhẹ cho dù biểu hiện dưới hình thức nào thì c ng không thể được áp dụng hai lần cho một trường hợp phạm tội cụ thể. Tiếp đó, việc cho phép Toà án có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong từng vụ án đối với từng bị cáo cụ thể nhằm mở rộng tính linh hoạt, sáng tạo trong hoạt động xét xử của Toà án, bảo đảm cho hoạt động xét xử được công bằng, chính xác, khách quan.
Quy định “phải ghi rõ trong bản án” là nhằm tránh sự tuỳ tiện trong hoạt động xét xử. Tuy nhiên, vấn đề này c ng có tính hai mặt của nó. Trên thực tiễn, không ít trường hợp Toà án đưa ra những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự không thật sự thuyết phục. Thứ hai, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là căn cứ để Tòa án cân nhắc, xem xét việc áp dụng hình phạt theo hướng nhẹ hơn đối với người phạm tội, nó phản ánh các diễn biến bên ngoài của mặt khách quan c ng như diễn biến tâm lý bên trong của mặt chủ quan trong cấu thành tội phạm hoặc phản ánh yếu tố nhân thân người phạm tội, góp phần mô tả tội phạm, giúp chúng ta hình dung được mức độ nguy hiểm ít hơn của hành vi phạm tội nếu đặt nó trong sự so sánh với trường hợp phạm tội tương tự mà không có tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Thứ ba, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự ảnh hưởng như thế nào đến việc quyết định hình phạt là do Toà án cân nhắc, xem xét. Sự hiện diện của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là căn cứ để Tòa án đánh giá, xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, coi đó là một trong những căn cứ để quyết định hình phạt. Pháp luật không quy định cụ thể sự 8 z hiện diện của tình tiết giảm nhẹ sẽ ảnh hưởng như thế nào đến việc quyết định hình phạt, sự hiện hữu của tình tiết nào thì được giảm trách nhiệm hình sự đến đâu, điều đó phụ thuộc vào sự xem xét và cân nhắc của Tòa án. Thứ tư, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự rất phong phú, không xác định về mặt số lượng.
Chúng ta có thể xác định được các tình tiết được quy định trong Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự 1999, khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự 2015 và các tình tiết được quy định tại điểm c, mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP. Ngoài các tình tiết nói trên thì trong quá trình xét xử từng vụ án cụ thể, Tòa án còn có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ. Cuối cùng, ảnh hưởng của từng tình tiết đến mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội không giống nhau. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khá phong phú về mặt số lượng và ảnh hưởng của chúng đối với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội là khác nhau và do đó, mức độ ảnh hưởng của chúng đến việc quyết định hình phạt là không giống nhau.
Có tình tiết thì ảnh hưởng rất lớn đến việc quyết định hình phạt và đối với mọi trường hợp phạm tội, nhưng có tình tiết thì ảnh hưởng ít hơn. Có tình tiết ch có ý nghĩa đáng kể với một số tội phạm, còn đối với những tội phạm khác thì ch có ý nghĩa rất hạn chế. Mặt khác, Bộ luật hình sự năm 1999 quy định: Khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 46 của Bộ luật này, Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật; trong trường hợp điều luật ch có một khung hình phạt hoặc khung hình phạt đó là khung hình phạt nhẹ nhất của điều luật, thì Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn [26, Điều 47]. Theo đó, khả năng “có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp 9 z nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định” ch có thể thực hiện “khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại Khoản 1 Điều 46”.
Logic này cho phép suy đoán rằng, theo quan điểm của nhà làm luật, các tình tiết được quy định tại Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999; khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự 2015, có vị trí cao hơn, ảnh hưởng nhiều hơn đến mức độ ít nguy hiểm của hành vi phạm tội so với các tình tiết được hướng dẫn trong điểm c mục 5 Nghị quyết số 01/2000/NQ- HĐTP và các tình tiết khác mà Tòa án xem xét, cân nhắc quyết định cho bị cáo được hưởng trong quá trình xét xử. Từ những phân tích nêu trên, tác giả đồng ý rằng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự với tính chất là tình tiết giảm nhẹ chung hoặc là tình tiết được ghi nhận trong văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật hay do Tòa án tự xem xét, cân nhắc và ghi rõ trong bản án, đồng thời là một trong những căn cứ để Tòa án cá thể hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội Có thể hiểu, người chưa thành niên là những người chưa hoàn toàn phát triển đầy đủ về nhân cách, chưa có đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ của một công dân. Pháp luật ở mỗi quốc gia quy định độ tuổi cụ thể của người chưa thành niên.
Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989 có ghi: “Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em có quy định tuổi thành niên sớm hơn”.