I. Cách tín dụng thương mại tác động đến khả năng sinh lời doanh nghiệp
Tín dụng thương mại là một hình thức tài trợ ngắn hạn phổ biến trong hoạt động kinh doanh, nơi nhà cung cấp cho phép khách hàng mua hàng hóa hoặc dịch vụ mà chưa thanh toán ngay. Theo nghiên cứu của Nguyễn Tuyết Nhi (2025) tại Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM, tín dụng thương mại có mối liên hệ chặt chẽ với khả năng sinh lời doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng từ 294 doanh nghiệp phi tài chính giai đoạn 2015–2024 và áp dụng mô hình FGLS để kiểm định giả thuyết. Kết quả cho thấy tín dụng thương mại tác động tích cực đến lợi nhuận ròng trên doanh thu (ROS) và lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE). Cơ chế này xuất phát từ việc doanh nghiệp tận dụng thời gian giãn nợ để luân chuyển vốn, đầu tư vào hoạt động sản xuất kinh doanh hiệu quả hơn. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào quy mô, ngành nghề và năng lực quản trị tài chính của từng doanh nghiệp. Việc sử dụng tín dụng thương mại quá mức có thể dẫn đến rủi ro thanh khoản hoặc chi phí cơ hội do mất chiết khấu thanh toán sớm. Do đó, cần xem xét tín dụng thương mại như một công cụ chiến lược, không phải nguồn vốn miễn phí.
1.1. Khái niệm và đặc điểm của tín dụng thương mại
Tín dụng thương mại là khoản nợ ngắn hạn phát sinh từ giao dịch mua bán hàng hóa/dịch vụ giữa doanh nghiệp với nhau, thường không có lãi suất nhưng kèm điều kiện thanh toán trong thời hạn nhất định (ví dụ: Net 30, Net 60). Đặc điểm nổi bật bao gồm tính linh hoạt, chi phí ẩn và phụ thuộc vào mối quan hệ thương mại. Đây là nguồn vốn tự nhiên trong chuỗi cung ứng, giúp doanh nghiệp duy trì dòng tiền mà không cần vay ngân hàng.
1.2. Các chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lời doanh nghiệp
Khả năng sinh lời doanh nghiệp thường được đánh giá qua các chỉ số như ROS (Return on Sales), ROA (Return on Assets), và ROE (Return on Equity). Trong nghiên cứu của Nguyễn Tuyết Nhi (2025), ROE và ROS được chọn làm biến phụ thuộc vì phản ánh hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tạo lợi nhuận từ hoạt động cốt lõi. Các chỉ số này giúp nhà đầu tư và nhà quản trị đánh giá hiệu suất tài chính một cách khách quan.
II. Thách thức khi sử dụng tín dụng thương mại để tối ưu lợi nhuận
Mặc dù tín dụng thương mại mang lại lợi ích về dòng tiền, việc lạm dụng hình thức này có thể gây ra nhiều hệ lụy. Nghiên cứu chỉ ra rằng doanh nghiệp sử dụng quá nhiều tín dụng thương mại có nguy cơ mất uy tín với nhà cung cấp, dẫn đến điều kiện tín dụng bị siết chặt hoặc bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Ngoài ra, chi phí cơ hội từ việc không tận dụng chiết khấu thanh toán sớm (early payment discount) có thể làm giảm khả năng sinh lời doanh nghiệp. Một thách thức khác là rủi ro thanh khoản: khi doanh thu sụt giảm đột ngột, doanh nghiệp vẫn phải thanh toán các khoản nợ thương mại đúng hạn, gây áp lực lên dòng tiền. Đặc biệt, trong bối cảnh lãi suất ngân hàng biến động, doanh nghiệp có thể bị lỡ cơ hội vay vốn với chi phí thấp hơn nếu quá phụ thuộc vào tín dụng thương mại. Do đó, cần cân nhắc giữa lợi ích ngắn hạn và rủi ro dài hạn.
2.1. Rủi ro thanh khoản và chi phí cơ hội
Khi doanh nghiệp kéo dài thời gian thanh toán để giữ tiền mặt, họ có thể bỏ lỡ chiết khấu thanh toán sớm, dẫn đến chi phí cơ hội cao. Ví dụ, điều khoản '2/10, net 30' nghĩa là nếu thanh toán trong 10 ngày, được giảm 2%. Nếu không tận dụng, chi phí thực tế có thể lên tới 36%/năm – cao hơn nhiều so với lãi suất vay ngân hàng. Đây là một trong những rủi ro thanh khoản gián tiếp ảnh hưởng đến khả năng sinh lời.
2.2. Mối liên hệ giữa tín dụng thương mại và uy tín doanh nghiệp
Uy tín doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện tín dụng thương mại được cấp. Doanh nghiệp thanh toán chậm hoặc vi phạm cam kết có thể bị nhà cung cấp rút ngắn thời hạn tín dụng hoặc yêu cầu thanh toán trước. Điều này làm giảm tính linh hoạt tài chính và gián tiếp làm suy giảm khả năng sinh lời do chi phí giao dịch tăng và cơ hội kinh doanh bị thu hẹp.
III. Phương pháp phân tích tác động của tín dụng thương mại đến lợi nhuận
Nghiên cứu của Nguyễn Tuyết Nhi (2025) sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng (panel data) từ 294 doanh nghiệp niêm yết phi tài chính tại Việt Nam trong 10 năm (2015–2024). Mô hình hồi quy được xây dựng dựa trên lý thuyết lợi thế tài trợ và chi phí giao dịch, trong đó tín dụng thương mại là biến độc lập, khả năng sinh lời là biến phụ thuộc, và các biến kiểm soát bao gồm quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính, vòng quay tài sản và tăng trưởng doanh thu. Ban đầu, nghiên cứu thử nghiệm ba mô hình: Pooled OLS, FEM và REM. Qua kiểm định Hausman, mô hình FEM được lựa chọn. Tuy nhiên, do phát hiện phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, nghiên cứu cuối cùng áp dụng mô hình FGLS (Feasible Generalized Least Squares) để khắc phục khuyết tật và đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Phương pháp này cho phép ước lượng chính xác hơn mối quan hệ giữa tín dụng thương mại và khả năng sinh lời doanh nghiệp trong điều kiện thực tế.
3.1. Mô hình hồi quy và biến số nghiên cứu
Biến phụ thuộc gồm ROE và ROS. Biến độc lập là tỷ lệ tín dụng thương mại trên tổng tài sản hoặc doanh thu. Các biến kiểm soát gồm: quy mô (log doanh thu), đòn bẩy (nợ trên vốn chủ sở hữu), vòng quay tài sản, và tăng trưởng doanh thu. Việc lựa chọn biến kiểm soát dựa trên cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước như Deloof (2003) và các công trình trong nước của Nguyễn (2020).
3.2. Kiểm định khuyết tật và lựa chọn mô hình tối ưu
Nghiên cứu thực hiện đầy đủ các kiểm định: F-test để so sánh Pooled OLS và FEM, Breusch-Pagan để chọn giữa FEM và REM, Hausman để xác nhận FEM phù hợp hơn. Sau đó, kiểm định phương sai thay đổi (White test) và tự tương quan (Wooldridge test) cho thấy mô hình FEM có khuyết tật. Do đó, mô hình FGLS được áp dụng như giải pháp tối ưu, giúp cải thiện độ chính xác và độ tin cậy của ước lượng.
IV. Kết quả nghiên cứu Tín dụng thương mại có thực sự nâng cao lợi nhuận
Kết quả từ mô hình FGLS cho thấy tín dụng thương mại có tác động dương và có ý nghĩa thống kê đến khả năng sinh lời doanh nghiệp, cụ thể là làm tăng cả ROE và ROS. Điều này phù hợp với giả thuyết rằng doanh nghiệp sử dụng tín dụng thương mại như một nguồn vốn ngắn hạn hiệu quả để tài trợ cho hoạt động kinh doanh, từ đó gia tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng khác nhau theo ngành: các ngành có chu kỳ kinh doanh ngắn (như bán lẻ, tiêu dùng) hưởng lợi nhiều hơn so với ngành có chu kỳ dài (như xây dựng, sản xuất nặng). Ngoài ra, doanh nghiệp có quy mô lớn và quản trị tài chính tốt tận dụng tín dụng thương mại hiệu quả hơn. Phát hiện này củng cố lý thuyết lợi thế tài trợ, theo đó doanh nghiệp ưu tiên nguồn vốn nội bộ và tín dụng thương mại trước khi tiếp cận vốn vay ngân hàng.
4.1. Phân tích theo ngành và quy mô doanh nghiệp
Nghiên cứu phân nhóm cho thấy tín dụng thương mại tác động mạnh nhất đến khả năng sinh lời ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ trong ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG). Ngược lại, ở ngành bất động sản hoặc công nghiệp nặng, tác động này yếu hơn do chu kỳ thu chi dài và rủi ro tín dụng cao. Quy mô doanh nghiệp cũng là yếu tố điều tiết: doanh nghiệp lớn có đàm phán tốt hơn và được cấp tín dụng thương mại với điều kiện ưu đãi.
4.2. So sánh với các nghiên cứu quốc tế và trong nước
Kết quả phù hợp với nghiên cứu của Deloof (2003) tại Bỉ và Smith (1987) tại Mỹ, đều khẳng định mối quan hệ tích cực giữa tín dụng thương mại và lợi nhuận. Trong nước, các nghiên cứu trước như của Trần (2019) và Lê (2021) cũng ghi nhận xu hướng tương tự, nhưng chưa kiểm soát đầy đủ khuyết tật mô hình. Nghiên cứu của Nguyễn Tuyết Nhi (2025) bổ sung bằng cách áp dụng FGLS, mang lại bằng chứng mạnh mẽ hơn cho thị trường Việt Nam.
V. Bí quyết quản lý tín dụng thương mại để tối đa hóa lợi nhuận
Để khai thác tối đa lợi ích từ tín dụng thương mại mà không làm tổn hại đến khả năng sinh lời doanh nghiệp, các nhà quản trị cần áp dụng chiến lược cân bằng. Trước hết, nên xây dựng hệ thống theo dõi chặt chẽ các khoản phải trả, phân loại nhà cung cấp theo mức độ ưu tiên và điều kiện tín dụng. Thứ hai, cần đánh giá chi phí cơ hội của việc không thanh toán sớm – nếu chiết khấu lớn hơn chi phí vốn, nên thanh toán sớm. Thứ ba, kết hợp tín dụng thương mại với các công cụ quản lý dòng tiền như dự báo cash flow và quản lý tồn kho hiệu quả. Cuối cùng, duy trì mối quan hệ minh bạch với nhà cung cấp để đàm phán điều kiện tín dụng linh hoạt. Các doanh nghiệp niêm yết nên công bố chính sách tín dụng thương mại trong báo cáo thường niên để tăng minh bạch và niềm tin nhà đầu tư.
5.1. Chiến lược đàm phán và lựa chọn nhà cung cấp
Doanh nghiệp nên ưu tiên làm việc với nhà cung cấp có chính sách tín dụng thương mại linh hoạt, cho phép kéo dài thời hạn hoặc cung cấp chiết khấu hấp dẫn. Việc đàm phán thành công dựa trên lịch sử thanh toán tốt và khối lượng giao dịch lớn. Đây là yếu tố then chốt giúp tối ưu hóa chi phí vốn ngắn hạn.
5.2. Tích hợp tín dụng thương mại vào quản trị tài chính tổng thể
Tín dụng thương mại không nên được quản lý riêng lẻ mà phải nằm trong chiến lược tài chính tổng thể. Khi kết hợp với dự báo dòng tiền, phân tích điểm hòa vốn và quản lý vốn lưu động, tín dụng thương mại trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định chiến lược, không chỉ là biện pháp tình thế.
VI. Tương lai của tín dụng thương mại trong bối cảnh số hóa và biến động kinh tế
Xu hướng số hóa chuỗi cung ứng và fintech đang làm thay đổi bản chất tín dụng thương mại. Các nền tảng như supply chain finance (SCF) hoặc dynamic discounting cho phép doanh nghiệp tiếp cận tín dụng thương mại với chi phí minh bạch và linh hoạt hơn. Trong bối cảnh lãi suất biến động và rủi ro tín dụng gia tăng, tín dụng thương mại sẽ ngày càng trở thành công cụ chiến lược thay vì chỉ là nguồn vốn ngắn hạn. Tuy nhiên, để tận dụng xu hướng này, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực số, minh bạch thông tin tài chính và xây dựng hệ thống quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả. Các nghiên cứu tương lai nên mở rộng sang doanh nghiệp SME chưa niêm yết và đánh giá tác động của fintech đến mối quan hệ giữa tín dụng thương mại và khả năng sinh lời doanh nghiệp.
6.1. Vai trò của fintech và supply chain finance
Các giải pháp fintech như supply chain finance giúp doanh nghiệp lớn hỗ trợ nhà cung cấp nhỏ tiếp cận vốn với lãi suất thấp, đồng thời kéo dài thời gian thanh toán cho chính mình. Điều này tạo ra hệ sinh thái tài chính hiệu quả, nâng cao khả năng sinh lời cho toàn chuỗi giá trị.
6.2. Gợi ý cho nghiên cứu tiếp theo
Các nghiên cứu trong tương lai nên mở rộng mẫu sang doanh nghiệp SME, phân tích tác động của biến động kinh tế vĩ mô (lạm phát, lãi suất) và tích hợp dữ liệu phi tài chính như ESG. Điều này sẽ làm phong phú thêm hiểu biết về tín dụng thương mại trong bối cảnh mới.
