Quan hÖ gi÷a v¬ng quèc cæ CHAMPA víi c¸c níc trong khu vùc (tõ ®Çu ®Õn thÕ kû XV) Tõ thùc tiÔn miÒn Trung - ®Æc biÖt tõ ®Çu thËp kû 90 cña thÕ kû XX, GS TrÇn Quèc Vîng ®· ®i ®Õn nhËn ®Þnh quan träng, kh¼ng ®Þnh vai trß cña giao lu-giao thoa v¨n ho¸, ë miÒn Trung, víi nÒn v¨n ho¸ C¶ng thÞ. BÊt kú nÒn v¨n ho¸ nµo, mµ v¨n ho¸ ViÖt Nam – Champa miÒn Trung cµng lµ nh vËy - ®Òu lµ kÕt qu¶ “t¸c ®éng qua l¹i (Interaction) gi÷a nh÷ng nh©n tè néi sinh (endogen) vµ nh÷ng nh©n tè ngo¹i sinh, vµ “tù lùc c¸nh sinh” tõ bao giê ®Õn b©y giê vÉn ph¶i lµ dßng t tëng chÝnh1 Trong suèt chiÒu dµi h¬n mét ngµn n¨m h×nh thµnh ph¸t triÓn vµ cã thêi ®iÓm trë thµnh cêng quèc cña §«ng Nam ¸, lÞch sö Champa kh«ng khi nµo ph¸t triÓn t¸ch rêi víi lÞch sö khu vùc, mµ ngîc l¹i, lÞch sö Champa chia sÎ nhiÒu gi¸ trÞ ®Æc trng cña khu vùc §«ng Nam ¸, còng nh chÞu ¶nh hëng s©u s¾c cña nh÷ng mèi quan hÖ khu vùc, quèc tÕ. 1 TrÇn Quèc Vîng, VÒ miÒn Trung (MÊy nÐt kh¸i qu¸t vÒ nh©n häc v¨n ho¸). In trong: Kû yÕu Héi th¶o khoa häc N¨m n¨m nghiªn cøu vµ ®µo t¹o cñ bé m«n kh¶o cæ häc (1995-2000), Nxb ChÝnh TrÞ Quèc Gia, Hµ Néi-2002, tr.
1 Champa kh«ng chØ tiÕp thu nhiÒu gi¸ trÞ v¨n ho¸ cña c¸c quèc gia §«ng Nam ¸, mµ bªn c¹nh Êy, cßn lµ nh÷ng mèi quan hÖ l©u dµi, kh«ng bÞ ®øt qu·ng vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ; trong ®ã, bu«n b¸n th¬ng m¹i võa lµ mét hÖ qu¶ cña c¸c mèi quan hÖ, nhng ®ång thêi l¹i lµ lµ ®éng lùc m¹nh mÏ nhÊt thóc ®Èy c¸c mèi quan hÖ cña Champa víi c¸c quèc gia trong khu vùc. Champa còng nh phÇn lín c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ cæ ®¹i, ®· lu«n cã mét tÇm nh×n híng biÓn m¹nh mÏ, lu«n cã ý thøc v¬n lªn lµm chñ, khai th¸c tiÒm n¨ng biÓn, còng nh më réng quan hÖ bu«n b¸n víi níc ngoµi ®Ó bï lÊp cho nh÷ng thiÕu hôt vÒ nguån tµi nguyªn trong níc, biÕn nh÷ng lîi thÕ tõ bªn ngoµi thµnh ®éng lùc, hay mét bé phËn cña nÒn kinh tÕ quèc gia. Champa lµ mét trong nh÷ng quèc gia ®Çu tiªn ë §«ng Nam ¸ chÞu ¶nh hëng cña qu¸ tr×nh Ên §é ho¸ tõ phÝa T©y. C¸c c d©n trªn b¸n ®¶o Ên §é díi ¸p lùc di d©n vµ nh÷ng nguån lîi to lín tõ th¬ng m¹i, ®· t×m c¸ch tiÕn vÒ phÝa §«ng, n¬i cã nh÷ng “®¶o vµng”, “®¶o b¹c” – chÝnh lµ vïng ®¶o vµ b¸n ®¶o ë §«ng Nam ¸.
Trªn con ®êng Êy, vïng ®Êt miÒn Trung 2 ViÖt Nam ngµy nay – ®· trë thµnh mét trong nh÷ng ®Þa ®iÓm ®Æt ch©n ®Õn ®Çu tiªn cña ngêi Ên. Trong buæi ®Çu lÞch sö cña m×nh, v¬ng quèc Champa ®· thêng xuyªn cã nh÷ng cuéc viÔn chinh híng vÒ phÝa B¾c nh»m tiÕn chiÕm vïng ®Êt thuéc l·nh thæ phÝa Nam cña An Nam – lóc nµy vÉn cßn díi ¸ch thèng trÞ cña c¸c triÒu ®¹i Trung Hoa. Cã thÓ ®- a ra nhiÒu gi¶ thiÕt vÒ qu¸ tr×nh bµnh tríng vÒ phÝa B¾c cña c¸c triÒu ®¹i Champa vµo buæi ®Çu lÞch sö cña hä. Champa nh c¸c nguån sö liÖu vµ ®îc phÇn ®«ng c¸c sö gia chÊp nhËn lµ ®· ®îc thµnh lËp vµo n¨m 192 t¹i ®Þa ®iÓm mµ ngµy nay cã lÏ lµ vïng ®Êt Thõa Thiªn HuÕ, víi tªn gäi L©m Êp.
Thêi ®iÓm v¬ng quèc Champa thµnh lËp vµ b¾t ®Çu qu¸ tr×nh lÞch sö cña m×nh, quèc gia Phï Nam ®· ®îc thµnh lËp víi Trung tâm của nó ở vào hạ lưu và vùng đồng bằng sông Mekong, nhưng lãnh thổ của nó vào thời kì cao nhất gồm cả Miền Nam Việt Nam và một phần lớn thung lũng sông Menam và bán đảo Malay. Trong một số thời kì, thủ đô của nó là Viadapura “Thành phố của những người săn bắn”.2 V¬ng quèc Phï Nam ®îc coi lµ mét trong nh÷ng quèc gia Ên §é ho¸ ®Çu tiªn ë §«ng Nam ¸. Víi vÞ trÝ quan träng cña m×nh, v¬ng quèc 2 G. Coedes 3 Phï Nam ®· nhanh chãng v¬n lªn chiÕm lÜnh vai trß trung t©m cña khu vùc, lµ mét v¬ng quèc biÓn vµ lµ “Trung t©m liªn thÕ giíi ®Çu tiªn cña §«ng Nam ¸”3.
Trong kho¶ng thêi gian tõ ®Çu C«ng nguyªn ®Õn kho¶ng thÕ kû VII, v¬ng quèc Phï Nam víi søc m¹nh tréi vît nhê vµo sù ph¸t triÓn th¬ng m¹i cña m×nh ®· thêng xuyªn më c¸c cuéc viÔn chinh, bµnh tríng l·nh thæ sang phÝa T©y vµ phÝa §«ng. Nhê vËy, l·nh thæ cña v¬ng quèc Phï Nam trong mét vµi thêi ®iÓm lÞch sö ®· v¬n ®Õn tËn gi¸p biªn giíi Ên §é ngµy nay. Trong nÒn c¶nh lÞch sö Êy, v¬ng quèc Champa míi thµnh lËp ë phÝa B¾c cña Phï Nam – ch¾c ch¾n cßn mang nhiÒu dÊu Ên cña mét thêi kú x· héi tiÒn Nhµ níc, ®· kh«ng ®ñ tiÒm lùc ®Ó bµnh tríng l·nh thæ vµ v¬n xa vÒ phÝa Nam. Nhng víi tham väng cña mét quèc gia míi thµnh lËp, còng nh nhu cÇu t×m kiÕm nh÷ng vïng l·nh thæ míi ®Ó më mang d©n c vµ vïng s¶n xuÊt, c¸c v¬ng triÒu Champa buéc ph¶i t×m kiÕm mét híng bµnh tríng míi.
Trong ®iÒu kiÖn Êy, vïng l·nh thæ phÝa B¾c cña v¬ng quèc Champa, còng lµ vïng ®Êt NhËt Nam cña ngêi ViÖt – lóc nµy cßn ®ang n»m díi sù cai trÞ cña c¸c 3 S.Yumio 4 triÒu ®¹i phong kiÕn Trung Hoa ®· trë thµnh môc tiªu râ rµng vµ cã tiÒm n¨ng nhÊt cña v¬ng quèc Champa. Xø L©m Êp xa (Champa) næi tiÕng trong sö s¸ch Trung Quèc lµ mét n¬i “bèn mïa Êm ¸p, kh«ng cã s- ¬ng tuyÕt”, “c©y cá mïa ®«ng t¬i tèt, bèn mïa ®Òu ¨n rau sèng” (Cùu §êng th, q. §Æc biÖt gç TrÇm cña L©m Êp ®îc ngêi Trung Quèc rÊt a thÝch vµ ghi chÐp kh¸ tØ mØ: “Gç TrÇm, thæ d©n dÉn ra ®Ó cÊt h»ng n¨m, môc n¸t, nhng ruét vÉn cßn, bá vµo níc th× ch×m, nªn gäi lµ TrÇm h¬ng, thø n÷a lµ lo¹i kh«ng ch×m, kh«ng næi nªn gäi lµ s¹n h¬ng” (L- ¬ng th). Bªn c¹nh TrÇm, QuÕ cña L©m Êp lµ “thø quÕ th¬m, c©y mäc thµnh rõng, khi trong khãi lÆng…uèng quÕ ®¾c ®¹o” (Thuû Kinh chó).
Ngoµi c¸c l©m s¶n, L©m Êp cßn næi danh lµ xø nhiÒu vµng, ®Õn nçi ngêi Trung Quèc ph¶i thèt lªn: “Níc ®ã cã nói vµng, ®¸ ®Òu mµu ®á, trong ®ã sinh ra vµng. Vµng ban ®ªm bay ra gièng nh ®om ®ãm” (L- ¬ng Th, q.54, 2a) 5 Trªn vïng ®Êt Êm ¸p nµy, ngêi Champa xa ®· biÕt lµm n«ng nghiÖp trång lóa. S¸ch Thuû kinh chó viÕt: “Ngêi Tîng L©m (tøc ngêi vïng L©m Êp) biÕt cµy ®Õn nay ®· h¬n 600 n¨m. PhÐp ®èt rÉy ®Ó cµy trång còng nh ngêi Hoa.
N¬i gäi lµ b¹ch ®iÒn th× trång lóa tr¾ng, th¸ng 7 lµm th× th¸ng 10 lóa chÝn; n¬i gäi lµ xÝch ®iÒn th× trång lóa ®á, th¸ng 12 lµm th× th¸ng 4 lóa chÝn. Nh thÕ gäi lµ lóa chÝn hai mïa. Cßn nh cá non n¶y mÇm, mïa mµng ®¾p ®æi, lóa sím løa muén, th¸ng nµo còng tèt. Cµy bõa cµng nhiÒu, thu lóa th× Ýt v× lóa chÝn mau vËy.
G¹o kh«ng ra ngoµi, níc thêng thiÕu g¹o. Kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mµ vµo ®Çu thÕ kû XV, TrÞnh Hoµ ghi chÐp vÒ Chiªm Thµnh: “D©n phÇn lín lµm nghÒ ®¸nh c¸, sè ngêi lµm n«ng Ýt; do vËy lóa g¹o kh«ng nhiÒu” Ngoµi n«ng nghiÖp, nh nh÷ng sö liÖu Trung Quèc ghi chÐp, ngêi CH¨m cßn lÊy viÖc bu«n b¸n, trao ®æi lµm nghÒ chÝnh. TÊt nhiªn ngêi Ch¨m ®em nh÷ng tµi nguyªn giµu cã cña m×nh nh trÇm h¬ng, vµng…®æi lÊy nh÷ng vËt dông mµ hä thiÕu vµ cÇn. Mµ, TrÇm h¬ng cña Champa “lµ lo¹i trÇm h¬ng tèt 6 nhÊt trong c¸c lo¹i trÇm”4.
TÊt nhiªn, ngoµi trÇm h- ¬ng, hµng xuÊt ®i trao ®æi cña Champa cßn cã nhiÒu lo¹i l©m s¶n vµ kho¸ng s¶n…Vµo ®Çu thÕ kû XVII, Tr¬ng NhiÕp ®· liÖt kª ra c¶ mét b¶ng danh s¸ch c¸c s¶n phÈm cña Champa gåm: vµng, b¹c, thiÕc, s¾t, ngäc b¶o mÉu,, trøng thuû ch©u, ho¶ ch©u, hæ ph¸ch, pha lª, bèi xØ, bå t¸t th¹ch, sõng tª, ngµ voi, mai rïa, trÇm h¬ng, ®µn h¬ng, x¹ h¬ng, long n·o, ®inh h¬ng…v¶i c¸t bèi, v¶i chiªu hµ, v¶i cã v»n, v¶i b«ng tr¾ng, chiÕu l¸ cä, s¸p ong, lu huyhf, gç mun, gç vang, g¹o, tæ yÕn, h¹t tiªu, cau, dõa, nhôc ®Ëu khÊu”5…ngêi Ch¨m theo sö s¸ch Trung Quèc biÕt nu«i t»m dÖt lôa, biÕt trång ®ay vµ c¶ b«ng ®Ó dÖt ra mét lo¹i v¶i tr¾ng, ®Ñp mµ c¸c tµi liÖu Trung Quèc gäi lµ “c¸t bèi”. L¬ng th chÐp, C¸t bèi lµ tªn c©y, hoa në gièng nh l«ng ngçng, rót lÊy sîi dÖt thµnh v¶i tr¾ng muèt ch¼ng kh¸c g× v¶i ®ay, cßn nhuém ®îc n¨m mµu, dÖt thµnh v¶i hoa. V× bu«n b¸n lµ mét trong nh÷ng nghÒ vµ nguån thu nhËp quan träng nªn ngêi Ch¨m x*-a rÊt th¹o vÒ nghÒ ®i biÓn. Vµ, nh ë c¸c vïng biÓn kh¸c, nh÷ng ngêi Ch¨m ®i biÓn còng lµm nghÒ cíp biÓn.
Sö s¸ch 4 Momoki, tr.48 7 Trung Quèc chÐp r»ng ngêi Ch¨m hay cíp thuyÒn bu«n cña l¸i bu«n ngo¹i quèc, ®em nh÷ng ®å vËt ®· cíp ®îc d©ng cèng hoµng ®Õ Trung Hoa. Mét trong nh÷ng vô cíp næi tiÕng ®ã lµ viÖc ngêi Ch¨m ®· cíp mét thuyÒn bu«n ArËp råi lÊy nh÷ng ®å cíp ®îc d©ng cèng triÒu ®×nh nhµ Tèng vµo n¨m 1168. ThÕ nhng, theo c¸c nhµ nghiªn cøu, kh«ng thÓ coi Champa lµ v¬ng quèc biÓn nh nhµ níc SriVijaya ë vïng §«ng Nam ¸ h¶i ®¶o. Mèi quan hÖ gi÷a Champa víi Phï Nam biÕn mÊt cïng víi sù diÖt vong cña v¬ng quèc cæ Phï Nam.
Trong vßng nöa ®Çu thÕ kû VII, ngêi Khmer ®· tiÕn chiÕm vµ hoµn thµnh viÖc chinh phôc Phï Nam. Nhng dêng nhu kh«ng thÝch hîp víi mÊy víi ®êi sèng s«ng níc vµ trªn biÓn cña ngêi Phï Nam nªn hä rêi bá c¶ng biÓn vµ vïng biÓn, quÇn c chñ yÕu ë vïng t©y b¾c hå Tonlesap. Mét thÕ kû sau ®ã, Champa hÇu nh chuyÓn mèi quan t©m sang vïng ®Êt bªn kia biªn giíi T©y Nam cña m×nh: V¬ng quèc Ch©n L¹p. Champa vÉn gi÷ mèi quan hÖ thêng xuyªn víi Ên §é vÒ mÆt v¨n ho¸ nhng gÇn nh kh«ng cã quan hÖ nµo ®¸ng kÓ víi vïng l·nh thæ trªn biªn giíi phÝa B¾c 8 Ch¨m, lóc bÊy giê vÉn cßn lµ sø Giao Ch©u thuéc nhµ §êng(Trung Quèc).
Quan hÖ Champa vµ Ch©n L¹p VII-VIII. Campuchia ®ang bíc vµo giai ®o¹n æn ®Þnh xø së, ®Þnh h×nh quèc gia. Song song víi viÖc tiÕn chiÕm Phï Nam, ngêi Khmer ®· dÇn t¸ch khái ®Þa bµn c tró ban ®Çu ë lu vùc s«ng Semun vµ vïng b×nh nguyªn Korat mªnh m«ng, xuèng phÝa Nam, råi tËp trung xung quanh BiÓn hå, ph¸t triÓn nhanh ë phÝa T©y vµ T©y B¾c. Trong giai ®o¹n ®Çu lËp quèc, c¶ Champa vµ Ch©n L¹p ®Òu ph¶i lo x¸c ®Þnh ®Þa bµn c tró, æn ®Þnh téc ngêi, ®Þnh ®« vµ x©y dùng bé m¸y cai qu¶n ®Êt níc.
