Thực Trạng Pháp Luật Về Tín Dụng Chính Sách Xã Hội Và Giải Pháp Hoàn Thiện Tại Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp phân tích thực trạng pháp luật tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hoàn thiện hiệu quả.

• Tác giả: Nguyen Thi Ngoc Han
• Người hướng dẫn: TS. Nguyen Thi Thanh Tu
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI
• 1.1. Khái quát về tín dụng chính sách xã hội
• 1.2. Khái niệm tín dụng chính sách xã hội
• 1.3. Đặc điểm tín dụng chính sách xã hội
• 1.4. Ý nghĩa của tín dụng chính sách xã hội
• 1.5. Khái quát pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.1. Khái niệm và đặc điểm pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.2. Khái niệm pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.3. Đặc điểm pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.4. Nội dung pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.5. Quy định về chủ thể trong quan hệ tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.6. Quy định về quy trình cấp tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.7. Quy định về hợp đồng tín dụng với tín dụng chính sách xã hội
• 1.5.8. Quy định về quản lý nhà nước đối với tín dụng chính sách xã hội
• 1.6. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật về tín dụng chính sách xã hội Việt Nam
• 2.2. Thực trạng quy định về chủ thể trong quan hệ cấp tín dụng chính sách
• 2.3. Thực trạng quy định về quy trình cấp tín dụng chính sách xã hội
• 2.4. Thực trạng quy định về hợp đồng với tín dụng chính sách xã hội
• 2.5. Thực trạng quy định về quản lý nhà nước đối với tín dụng chính sách
• 2.6. Thực trạng quy định về ban hành văn bản và điều hành
• 2.7. Thực trạng quy định về hoạt động thanh tra, giám sát
• 2.8. Thực trạng quy định pháp luật về xử lý vi phạm
• 2.9. Thực tiễn việc thực hiện tín dụng chính sách xã hội
• 2.10. Nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong thực hiện hoạt động tín dụng chính sách xã hội
• 2.11. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Yêu cầu và định hướng hoàn thiện pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về tín dụng chính sách xã hội
• 3.2.1. Quy định về chủ thể
• 3.2.2. Quy định về hợp đồng tín dụng
• 3.2.3. Quy định về quản lý nhà nước
• 3.2.4. Một số kiến nghị nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng chính sách xã hội
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Khái quát về tín dụng chính sách xã hội và pháp luật về tín dụng chính sách xã hội

Phần này trình bày khái niệm, đặc điểm, và ý nghĩa của tín dụng chính sách xã hội (CSXH). Tín dụng CSXH là một công cụ tài chính vi mô, hướng đến hỗ trợ người nghèo và các đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội. Nó được xem là một phần quan trọng trong chiến lược giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội tại Việt Nam. Phần này cũng phân tích pháp luật về tín dụng CSXH, bao gồm các quy định về chủ thể, quy trình cấp tín dụng, hợp đồng tín dụng, và quản lý nhà nước. Các quy định này nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho hoạt động tín dụng CSXH.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tín dụng chính sách xã hội

Tín dụng CSXH là một hình thức tín dụng đặc biệt, không vì mục tiêu lợi nhuận, mà nhằm hỗ trợ người nghèo và các đối tượng chính sách khác. Nó được thực hiện thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH), một tổ chức tín dụng do Nhà nước thành lập. Đặc điểm nổi bật của tín dụng CSXH là lãi suất ưu đãi, thủ tục đơn giản, và không yêu cầu tài sản đảm bảo. Điều này giúp người nghèo dễ dàng tiếp cận nguồn vốn để phát triển kinh tế hộ gia đình.

1.2. Pháp luật về tín dụng chính sách xã hội

Pháp luật về tín dụng CSXH bao gồm các quy định về chủ thể tham gia, quy trình cấp tín dụng, và quản lý nhà nước. Các văn bản pháp luật như Nghị định 78/2002/NĐ-CP và Luật các Tổ chức tín dụng đã tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động này. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn một số hạn chế, đặc biệt là trong việc quản lý rủi ro và giám sát hoạt động tín dụng.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam

Phần này đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định về tín dụng CSXH tại Việt Nam. Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong việc hỗ trợ người nghèo, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn nhiều bất cập. Các quy định về quy trình cấp tín dụng, hợp đồng tín dụng, và quản lý nhà nước chưa thực sự đồng bộ và hiệu quả. Điều này dẫn đến những khó khăn trong việc thực thi chính sách, đặc biệt là ở các địa phương.

2.1. Thực trạng quy định về quy trình cấp tín dụng

Quy trình cấp tín dụng CSXH hiện nay còn phức tạp và thiếu minh bạch. Mặc dù các quy định pháp luật đã được ban hành, việc áp dụng trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt, việc xác định đối tượng thụ hưởng và quản lý nguồn vốn chưa được thực hiện hiệu quả, dẫn đến tình trạng lãng phí và thất thoát nguồn lực.

2.2. Thực trạng quản lý nhà nước về tín dụng chính sách xã hội

Công tác quản lý nhà nước về tín dụng CSXH còn nhiều hạn chế. Các cơ quan chức năng chưa có sự phối hợp chặt chẽ trong việc giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động tín dụng. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu minh bạch và khó khăn trong việc đảm bảo tính công bằng trong phân bổ nguồn vốn.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam

Phần này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tín dụng CSXH. Các giải pháp tập trung vào việc cải thiện quy trình cấp tín dụng, tăng cường quản lý nhà nước, và nâng cao hiệu quả hoạt động của NHCSXH. Đồng thời, cần xây dựng các quy định pháp luật đồng bộ và minh bạch hơn để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc thực thi chính sách.

3.1. Hoàn thiện quy trình cấp tín dụng

Cần đơn giản hóa quy trình cấp tín dụng CSXH để người nghèo dễ dàng tiếp cận nguồn vốn. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả sử dụng vốn để tránh tình trạng lãng phí và thất thoát.

3.2. Tăng cường quản lý nhà nước

Cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc quản lý và giám sát hoạt động tín dụng CSXH. Đồng thời, cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch trong quá trình thực thi chính sách.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, chủ trương kết hợp tăng trưởng kinh tế với bảo đảm an sinh xã hội, giảm nghèo bền vững luôn giữ vị trí trọng tâm. Việt Nam là một trong 30 quốc gia đầu tiên trên thế giới và là quốc gia đầu tiên ở châu Á áp dụng chuẩn nghèo đa chiều, đo lường mức độ thiếu hụt ở 6 chiều dịch vụ xã hội cơ bản (việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở, nước sinh hoạt và vệ sinh, thông tin). Trong hệ thống các công cụ tài chính công, tín dụng chính sách xã hội (CSXH) được xác lập như một kênh dẫn vốn ưu đãi dành riêng cho người nghèo và các đối tượng dễ bị tổn thương, hoạt động theo nguyên tắc phi lợi nhuận.

Kể từ khi Nghị định số 78/2002/NĐ-CP ngày 04/10/2002 của Chính phủ ban hành và Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH) được thành lập, hoạt động tín dụng CSXH đã vận hành hơn 20 năm. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi cùng yêu cầu phát triển mới đòi hỏi phải rà soát, đánh giá toàn diện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động này. Khóa luận tốt nghiệp "Thực trạng pháp luật về tín dụng chính sách xã hội và giải pháp hoàn thiện tại Việt Nam" của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hân (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2023) được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu thực tiễn và lý luận nói trên.

Về mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu, đề tài xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ một số vấn đề lý luận về tín dụng CSXH (khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa kinh tế - xã hội).
2. Làm rõ khái niệm, nội hàm và cấu trúc của pháp luật điều chỉnh tín dụng CSXH.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về tín dụng CSXH tại Việt Nam; chỉ rõ các kết quả tích cực, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị hoàn thiện các quy phạm pháp luật nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả điều chỉnh đối với hoạt động tín dụng CSXH.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống quy định pháp luật, văn bản quy phạm pháp luật về tín dụng CSXH, thực tiễn thi hành tại Việt Nam cùng một số quan điểm, chuẩn mực quốc tế về tài chính vi mô.

Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Phạm vi thời gian: Từ ngày Nghị định số 78/2002/NĐ-CP có hiệu lực thi hành (04/10/2002) đến quý II năm 2023.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, đồng thời có liên hệ đối chiếu với một số chuẩn tắc quốc tế về tài chính vi mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về khung lý thuyết và khái niệm nền tảng, nghiên cứu tiếp cận bản chất của tín dụng CSXH từ học thuyết tài chính vi mô (microfinance) hình thành năm 1976 bởi Muhammad Yunus (thông qua mô hình Ngân hàng Grameen tại Bangladesh), định nghĩa của Ủy ban Châu Âu (European Commission - 2000, Quy định Regulation EU 2021/1057), và hướng dẫn nguyên tắc giám sát tài chính vi mô của Christen, Lyman và Rosenberg (2003) thuộc Nhóm Tư vấn Hỗ trợ Người nghèo (CGAP - World Bank). Tại Việt Nam, nghiên cứu dựa trên cơ sở pháp lý trực tiếp gồm Điều 17 Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Nghị định số 78/2002/NĐ-CP, Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg và Quyết định số 16/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Hoạt động tín dụng chính sách tại Việt Nam được phân chia thành 3 phân nhóm: tín dụng hỗ trợ đầu tư phát triển, tín dụng hỗ trợ xuất khẩu (giao cho Ngân hàng Phát triển Việt Nam) và tín dụng hỗ trợ giảm nghèo, bảo đảm an sinh xã hội (giao cho NHCSXH).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu pháp lý và kinh tế - xã hội chuyên ngành theo từng chương:

• Chương 1: Sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, tổng hợp lý thuyết, so sánh và đối chiếu giữa mô hình tín dụng thương mại và tín dụng CSXH nhằm định hình khung lý luận.
• Chương 2: Kết hợp phương pháp thực chứng pháp lý, thu thập và thống kê số liệu, phân tích tổng hợp các báo cáo thực tiễn để đánh giá thực trạng quy định và hiệu quả áp dụng pháp luật.
• Chương 3: Vận dụng phương pháp logic học, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và phương pháp dự báo pháp lý để kiến nghị giải pháp lập quy.

Nguồn dữ liệu của khóa luận bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật (Luật, Nghị định, Quyết định, Thông tư), báo cáo định kỳ và tài liệu đào tạo nghiệp vụ của NHCSXH, cơ sở dữ liệu Global Findex (2011) và Báo cáo đánh giá nghèo của Ngân hàng Thế giới (2012), Tạp chí Cộng sản, cùng các công trình nghiên cứu khoa học liên quan trực tiếp như luận án tiến sĩ của Dương Quyết Thắng (2015), luận văn thạc sĩ của Trần Thị Ngọc Ánh (2020), đề tài của Mai Phương Lan và cộng sự (2012), và đề tài nghiên cứu hệ thống của Nguyễn Văn Tùng (2023).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát về tín dụng chính sách xã hội và pháp luật về tín dụng chính sách xã hội

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về tín dụng CSXH và pháp luật điều chỉnh. Khóa luận xác định tín dụng CSXH là hoạt động Nhà nước tổ chức huy động các nguồn lực tài chính để cho vay ưu đãi đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác nhằm tạo việc làm, cải thiện đời sống, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và bảo đảm an sinh xã hội. Hoạt động này mang 7 đặc điểm pháp lý và nghiệp vụ riêng biệt:

1. Chủ thể cấp tín dụng là tổ chức tín dụng do Nhà nước thành lập hoặc chỉ định (cụ thể là NHCSXH).
2. Kênh tín dụng hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, bảo toàn vốn và bù đắp chi phí.
3. Đối tượng vay vốn được chỉ định theo các quyết định, chương trình mục tiêu của Chính phủ.
4. Nguồn vốn cho vay có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước, vốn nhận ủy thác và vốn huy động đặc thù.
5. Cơ chế cho vay có tính ưu đãi vượt trội về lãi suất, thời hạn trả nợ và điều kiện bảo đảm tiền vay.
6. Thẩm quyền quyết định chính sách tín dụng thuộc về Chính phủ hoặc người được ủy quyền.
7. Phương thức cho vay kết hợp linh hoạt giữa cho vay trực tiếp và cho vay ủy thác.

Về ý nghĩa kinh tế - xã hội, tín dụng CSXH thúc đẩy bình đẳng giới, nâng cao vị thế phụ nữ nông thôn, hạn chế sự mở rộng của tín dụng đen (trong bối cảnh cơ sở dữ liệu Global Findex năm 2011 ghi nhận 79% dân số Việt Nam chưa tiếp cận tài chính chính thức), đồng thời góp phần làm giảm tỷ lệ hộ nghèo từ gần 60% vào đầu thập niên 1990 xuống còn 20,7% vào năm 2010 (theo Báo cáo Đánh giá Nghèo Việt Nam 2012 của Ngân hàng Thế giới).

Khóa luận đưa ra định nghĩa: Pháp luật về tín dụng CSXH là tổng thể các quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành hoặc thừa nhận nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện chức năng quản lý nhà nước và hoạt động cấp tín dụng chính sách, bảo vệ quyền lợi của các chủ thể, bảo đảm an toàn, hiệu quả hoạt động và thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững. Cấu trúc nội dung của pháp luật về tín dụng CSXH bao gồm 4 nhóm chế định: quy định về chủ thể, quy định về quy trình cấp tín dụng, quy định về hợp đồng tín dụng, và quy định về quản lý nhà nước đối với tín dụng CSXH.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam

Chương 2 phân tích chuyên sâu các quy định pháp luật thực định và đánh giá thực tiễn thi hành. Về mặt pháp lý:

• Quy định về chủ thể: NHCSXH được pháp luật trao các đặc quyền tài chính theo Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 78/2002/NĐ-CP gồm: được Nhà nước bảo đảm khả năng thanh toán, tỷ lệ dự trữ bắt buộc 0%, không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, được miễn thuế và các khoản phí nộp ngân sách. Bộ máy quản trị được thiết kế theo mô hình đặc thù 3 cấp (Trung ương, Tỉnh, Huyện), có sự tham gia của đại diện nhiều Bộ, ngành và 4 tổ chức chính trị - xã hội theo hình thức kiêm nhiệm. Đề tài chỉ ra điểm bất cập là địa vị pháp lý của NHCSXH chưa được luật hóa trong văn bản luật riêng mà chủ yếu quy định tại các văn bản dưới luật (Nghị định số 78/2002/NĐ-CP, Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg, Quyết định số 16/2003/QĐ-TTg) ban hành đã hơn 20 năm. Đối với bên vay vốn là hộ gia đình, văn bản số 5650/NHCS-TDNN ngày 28/12/2016 của NHCSXH hướng dẫn thực hiện Bộ luật Dân sự năm 2015 còn gặp vướng mắc do sự thiếu thống nhất trong khái niệm "thành viên hộ gia đình" giữa Bộ luật Dân sự năm 2015, Khoản 2 và Khoản 16 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, và Điều 10 Luật Cư trú năm 2020.
• Quy trình cấp tín dụng: Vận hành theo hai phương thức: cho vay trực tiếp và cho vay ủy thác từng phần. Trong phương thức ủy thác, quy trình tổng thể gồm 9 công đoạn; NHCSXH ủy thác 6 công đoạn (thành lập và quản lý Tổ Tiết kiệm và Vay vốn - Tổ TK&VV; họp bình xét cho vay; thông báo phê duyệt; kiểm tra, giám sát sử dụng vốn; hướng dẫn hồ sơ xử lý nợ; thu lãi và tiền gửi tiết kiệm) cho 4 tổ chức chính trị - xã hội (Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên). NHCSXH trực tiếp thực hiện 3 công đoạn then chốt: giải ngân đến hộ vay, thu hồi nợ gốc, và hạch toán kế toán - lưu trữ hồ sơ. Quy trình phê duyệt cho vay ủy thác diễn ra qua 5 bước chặt chẽ.
• Quy định về xử lý nợ bị rủi ro: Căn cứ Quyết định số 50/2010/QĐ-TTg (thay thế Quyết định số 69/2005/QĐ-TTg), Quyết định số 15/QĐ-HĐQT năm 2011 và Quyết định số 08/2021/QĐ-TTg, pháp luật thiết lập 3 biện pháp xử lý rủi ro do nguyên nhân khách quan: gia hạn nợ, khoanh nợ và xóa nợ (gốc, lãi). Khóa luận phát hiện hạn chế: các biện pháp xử lý nợ còn mang tính hành chính đơn thuần, chưa áp dụng cơ chế thị trường, chưa hoàn thiện quy chế xử lý rủi ro do nguyên nhân chủ quan, và hồ sơ pháp lý chứng minh nguyên nhân khách quan còn thiếu chặt chẽ.
• Thanh tra, giám sát và xử lý vi phạm: Thực hiện theo Nghị định số 26/2014/NĐ-CP, Nghị định số 43/2019/NĐ-CP và Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Khóa luận chỉ ra sự xung đột pháp luật giữa Điều 467 Bộ luật Dân sự năm 2015 (buộc bên cho vay phải thực hiện thủ tục nhắc nhở trước khi có quyền thu hồi nợ trước hạn) và Khoản 1 Điều 95 Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 sửa đổi, bổ sung năm 2017 (cho phép tổ chức tín dụng chấm dứt cấp tín dụng và thu hồi nợ trước hạn ngay khi phát hiện khách hàng vi phạm hợp đồng hoặc cung cấp thông tin sai sự thật).

Về mặt thực tiễn, dưới sự chỉ đạo của Chỉ thị số 40-CT/TW năm 2014 của Ban Bí thư, hoạt động tín dụng CSXH đã đạt nhiều thành quả trong triển khai Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (theo 19 tiêu chí tại Quyết định số 263/QĐ-TTg) và Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (theo Quyết định số 861/QĐ-TTg).

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam

Dựa trên kết quả phân tích bất cập tại Chương 2, Chương 3 định hình các định hướng và nhóm giải pháp lập pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện quy định về chủ thể: Nâng cao địa vị pháp lý của NHCSXH bằng việc xây dựng Nghị định mới thay thế Nghị định số 78/2002/NĐ-CP, tiến tới luật hóa mô hình ngân hàng chính sách trong đạo luật chuyên ngành; sửa đổi, chuẩn hóa quy định về tư cách chủ thể hộ gia đình tham gia vay vốn nhằm bảo đảm sự tương thích giữa pháp luật dân sự, cư trú và hôn nhân gia đình.
2. Hoàn thiện quy trình cấp tín dụng và cơ chế ủy thác: Bổ sung quy định pháp lý minh định quyền hạn, trách nhiệm và chế tài xử lý vi phạm đối với các tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác; rà soát, tinh giản hồ sơ thủ tục xét duyệt tại cấp cơ sở nhằm hạn chế tình trạng quá tải cho cán bộ tín dụng và chính quyền cấp xã.
3. Hoàn thiện cơ chế xử lý nợ rủi ro: Ban hành quy chế xử lý nợ bị rủi ro do nguyên nhân chủ quan; hoàn thiện tiêu chí xác định nguyên nhân khách quan; đa dạng hóa các công cụ xử lý nợ dựa trên nguyên tắc thị trường kết hợp với nguồn tài chính từ Quỹ dự phòng rủi ro tín dụng.
4. Khắc phục xung đột pháp luật: Sửa đổi, hoàn thiện các quy định về thu hồi nợ trước hạn, thống nhất quy chuẩn giữa Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật các Tổ chức tín dụng nhằm bảo vệ quyền thu hồi vốn hợp pháp của NHCSXH khi khách hàng sử dụng vốn sai mục đích.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp các dữ liệu thực tiễn phản ánh hiệu quả vận hành của pháp luật tín dụng CSXH thông qua các chỉ số cụ thể:

Lĩnh vực / Chương trình mục tiêu	Dữ liệu, kết quả thực tiễn ghi nhận trong văn bản
Xây dựng nông thôn mới (Năm 2021)	- Tạo việc làm cho hơn 648 nghìn lao động (trong đó có hơn 2,2 nghìn lao động làm việc có thời hạn ở nước ngoài). - Hỗ trợ 37 nghìn học sinh, sinh viên vay vốn học tập. - 1.357 doanh nghiệp vay vốn trả lương cho hơn 379 nghìn lao động phục hồi sản xuất kinh doanh do ảnh hưởng dịch Covid-19. - Xây dựng hơn 1,3 triệu công trình nước sạch, vệ sinh môi trường; hơn 7 nghìn căn nhà ở cho đối tượng chính sách. - Góp phần giúp 5.615 xã đạt chuẩn nông thôn mới (503 xã nâng cao, 43 xã kiểu mẫu); 213 đơn vị cấp huyện và 14 tỉnh đạt chuẩn. - Tỷ lệ hộ nghèo giảm 0,52% (từ 2,75% xuống 2,23%); hộ cận nghèo giảm 0,34% (từ 3,71% xuống 3,37%).
Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Tính đến 30/6/2023)	- Tổng doanh số cho vay đạt 87,9 nghìn tỷ đồng. - Tổng dư nợ đạt 107,97 nghìn tỷ đồng. - Quy mô khách hàng: hơn 2,8 triệu khách hàng còn dư nợ, với 20,6 triệu lượt khách hàng vay vốn. - Tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện nghèo theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP giảm bình quân 3% - 4%/năm.

Khóa luận đóng góp về mặt khoa học pháp lý qua việc chỉ ra 3 điểm nghẽn thể chế cơ bản:

1. Sự thiếu hụt văn bản luật điều chỉnh trực tiếp địa vị pháp lý của NHCSXH, khi toàn bộ khung pháp lý hiện hành đều đặt ở cấp văn bản dưới luật (Nghị định và Quyết định đã có tuổi thọ trên 20 năm).
2. Xung đột thẩm quyền và quy chuẩn kỹ thuật lập pháp giữa Điều 467 Bộ luật Dân sự năm 2015 và Khoản 1 Điều 95 Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đối với quyền đơn phương thu hồi nợ trước hạn.
3. Sự chồng chéo trong việc xác định tư cách thành viên hộ gia đình vay vốn giữa pháp luật dân sự, pháp luật cư trú và pháp luật hôn nhân gia đình.

So với các công trình nghiên cứu đi trước vốn chỉ tập trung vào khía cạnh quản trị ngân hàng (Dương Quyết Thắng, 2015), quản lý rủi ro tín dụng đơn lẻ (Trần Thị Ngọc Ánh, 2020), hoặc huy động nguồn vốn (Nguyễn Văn Tùng, 2023), khóa luận của Nguyễn Thị Ngọc Hân là công trình chuyên khảo pháp lý tiếp cận toàn diện hệ thống quy phạm điều chỉnh từ khâu chủ thể, xác lập hợp đồng, phân cấp ủy thác đến thanh tra, giám sát và giải quyết tranh chấp trong tín dụng CSXH.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu gắn liền với giới hạn dữ liệu và nguồn tư liệu khảo sát trong văn bản:

• Phạm vi dữ liệu thực tiễn và số liệu hoạt động tín dụng CSXH mới được cập nhật đến thời điểm quý II năm 2023, chưa bao quát được các biến động pháp lý và kinh tế - xã hội ở giai đoạn tiếp theo.
• Khóa luận chủ yếu tập trung đánh giá hệ thống pháp luật thực định Việt Nam; các bài học kinh nghiệm quốc tế mới dừng lại ở việc viện dẫn lý luận đại cương (mô hình Grameen, hướng dẫn CGAP của World Bank, quy định của Liên minh Châu Âu) mà chưa phân tích chi tiết quy phạm cụ thể trong pháp luật chuyên ngành của các quốc gia tương đồng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được mở ra từ đề tài bao gồm:

• Nghiên cứu đánh giá sự tác động của việc sửa đổi, bổ sung Luật các Tổ chức tín dụng đối với hoạt động của ngân hàng chính sách.
• Xây dựng mô hình lập pháp chi tiết cho một đạo luật độc lập về ngân hàng chính sách xã hội tại Việt Nam.
• Nghiên cứu cơ chế tích hợp các công cụ tài chính phái sinh và cơ chế thị trường vào hoạt động xử lý nợ xấu, chuyển giao nợ trong hệ thống tín dụng chính sách.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng, Luật Hành chính: Tài liệu cung cấp hệ thống phân tích quy phạm rõ ràng về chế định hợp đồng tín dụng đặc thù, cơ chế ủy thác và các xung đột pháp lý giữa luật chung (Bộ luật Dân sự) và luật chuyên ngành (Luật các Tổ chức tín dụng).
• Cán bộ nghiên cứu, quản lý tại NHCSXH và các tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác: Phần phân tích 9 công đoạn ủy thác, trách nhiệm của Ban đại diện Hội đồng quản trị các cấp và thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã là tài liệu tham khảo trực tiếp cho công tác quản trị rủi ro và hoàn thiện quy chế nghiệp vụ.
• Nhà nghiên cứu chính sách an sinh xã hội và giảm nghèo: Cung cấp hệ thống dữ liệu thống kê có căn cứ về đóng góp của tín dụng ưu đãi đối với các tiêu chí xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

1. NHCSXH được hưởng những đặc quyền pháp lý nào theo quy định tại Nghị định số 78/2002/NĐ-CP?
Theo Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 78/2002/NĐ-CP, NHCSXH hoạt động không vì mục đích lợi nhuận và được Nhà nước bảo đảm các đặc quyền: Nhà nước bảo đảm khả năng thanh toán; tỷ lệ dự trữ bắt buộc bằng 0%; không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi; được miễn thuế và các khoản phí phải nộp ngân sách nhà nước.

2. Điểm mâu thuẫn giữa Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật các Tổ chức tín dụng trong việc thu hồi nợ trước hạn là gì?
Điều 467 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên cho vay chỉ có quyền đòi lại tài sản vay trước thời hạn nếu bên vay sử dụng sai mục đích "và đã được nhắc nhở mà vẫn tiếp tục vi phạm". Trong khi đó, Khoản 1 Điều 95 Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) cho phép tổ chức tín dụng có quyền chấm dứt cấp tín dụng, thu hồi nợ trước hạn ngay khi phát hiện khách hàng vi phạm hợp đồng hoặc cung cấp thông tin sai sự thật mà không bắt buộc phải qua bước nhắc nhở.

3. Pháp luật quy định các biện pháp và điều kiện xử lý nợ bị rủi ro do nguyên nhân khách quan tại NHCSXH như thế nào?
Theo Quyết định số 50/2010/QĐ-TTg và Quyết định số 08/2021/QĐ-TTg, có 3 biện pháp xử lý:

• Gia hạn nợ: Áp dụng khi mức độ thiệt hại về vốn và tài sản dưới 40%; thời gian tối đa 12 tháng với khoản vay ngắn hạn và tối đa không quá 1/2 thời hạn vay với khoản vay trung/dài hạn.
• Khoanh nợ: Thiệt hại từ 40% đến dưới 80% được khoanh nợ tối đa 3 năm; thiệt hại từ 80% đến 100% được khoanh nợ tối đa 5 năm.
• Xóa nợ (gốc, lãi): Áp dụng khi khách hàng bị thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh hoặc biến động chính sách, đã hết thời gian khoanh nợ mà vẫn không trả được nợ sau khi đã tận thu mọi nguồn; nguồn xóa nợ lấy từ Quỹ dự phòng rủi ro tín dụng của NHCSXH.

4. Mô hình ủy thác cấp tín dụng chính sách qua các tổ chức chính trị - xã hội được phân chia như thế nào?
NHCSXH thực hiện ủy thác một số công đoạn qua 4 tổ chức chính trị - xã hội gồm: Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh và Đoàn Thanh niên. Trong 9 công đoạn của quy trình cấp tín dụng, các tổ chức chính trị - xã hội đảm nhiệm 6 công đoạn (gồm công đoạn 1, 2, 3, 5, 6, 7 liên quan đến thành lập Tổ TK&VV, bình xét đối tượng, thông báo, đôn đốc giám sát, lập hồ sơ rủi ro và thu lãi/tiết kiệm theo ủy nhiệm); NHCSXH trực tiếp thực hiện 3 công đoạn còn lại (công đoạn 4: giải ngân trực tiếp; công đoạn 8: thu nợ gốc; công đoạn 9: hạch toán kế toán và lưu trữ hồ sơ).

5. Kết quả triển khai tín dụng chính sách tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tính đến ngày 30/6/2023 đạt mức nào?
Tính đến ngày 30/6/2023, tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tổng doanh số cho vay đạt 87,9 nghìn tỷ đồng; tổng dư nợ đạt 107,97 nghìn tỷ đồng với trên 2,8 triệu khách hàng còn dư nợ và 20,6 triệu lượt khách hàng được tiếp cận vốn vay; tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện nghèo theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP giảm bình quân 3% - 4%/năm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hân đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tài chính vi mô và khung pháp lý điều chỉnh hoạt động tín dụng chính sách xã hội tại Việt Nam. Tác phẩm làm rõ các kết quả thực tiễn nổi bật trong công cuộc giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới và hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2002 - 2023, đồng thời bóc tách các điểm nghẽn thể chế về địa vị pháp lý của NHCSXH, xung đột pháp luật trong thu hồi nợ trước hạn và hạn chế của cơ chế xử lý nợ hành chính. Hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật được đề xuất mang tính đồng bộ, có giá trị đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện thể chế an sinh xã hội của Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I KHÁI QUÁT VỀ TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HỌI VA PHÁP LUAT VE TÍN DỤNG CHÍNH SÁCH XÃ HOI 1. Khái quátvề tin dung chính sách xã hội 1. Kháiuiệm tin đụng chính sách xã Tín dungCSXH có bản chat là một hoạt động tai chính vi m6. Khái niém tai chính vị mô xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1976, khi ông Muhammad Yunus thành lập nên Ngân hang Grameen, như một thử nghiệm ở vùng ngoại 6 Thủ đô Dhaka của Bangladesh Kế từ khi do, một vai tô chức tài chính vi mô đã ra đời và đạt được thành công khi đến gén với những người nghèo nhật trong xã héi!.

Thuật ngữ tài chinh vĩ mô có nghĩa là cung cap cho người nghéo những món vay nhỏ đề giúp ho tham gia vào các hoạt động sản xuất hoặc phet triển kinh doanh nhỏ 2 Theo Uy ban Châu Âu European Commission) (2000), khát niệm tai chính vị mé được hiểu theo nghĩa rông hơn: Nó là sự cung cấp dich vụ tài chính trên mét phạm vi rộng bao gồm tiết kiệm, cho vay, dịch vụ tiên trả, chuyển giao tiền và bảo hiểm tới người nghèo và các hộ gia dinh thu nhập thập và các doanh nghiệp nhỏ. Tài chính vi m6 cân được hiểu rộng hơn sự tiếp cận và phân phối tiền. No bao ham những van dé sâu hơn như tiên được sử dụng, đầu tư và tiệt kiệm như thé nao? Uy ban Châu Âu cũng cho rằng tải chính vi mô là một cách dé giúp người dân tiép cận dén cơ hội mới, cải thiên sự tự tin để tham gia vào đời sóng xã hội. Phát triển tải chính vị mé bên vững đã trở thành một mục tiêu quan trọng cho sự phát triển kinh tế và được coi là công cụ đắc lực trong công cuộc XDGN Theo Christen, Lyman va Rosenberg (2003), tin dung vi mô là khái niệm tài chính.

vị mô được ding theo một nghĩa hẹp hơn. Thuật ngữ tin dung vi mô nói đền việc cung cập các man vay nhỏ và không cân thé châp tai san cho những người không có khả năng tiệp cận đến các nguôn vận để khởi xưởng các hoạt động kinh doanh nhỏ hoặc các hoạt ‘Duong Quyết Thang (2016), Quuốn bf tin chong chônh sách xã hột tea Ngắn hàng Chink sách xã hội dip tng mc ấu giản nghèo, đâm bảo an sinh Luin in Tiên sĩ Học viện Ngin hàng, ? Liên hợp quốc (2015), Mạc tiêu phát triển bin vững cũa Liên hợp quốc ,khóa hop te 70 * Regulation EU) 2021/1057 of the Buropean Parliament avd of the Council of 24 Jame 2021 establishing the Baropem Social Find Phas (ESF+) and repealing Regulation (EU) No 1206/2013 6 động tao thu nhập của họ được phát trién vào những nếm 1980 bỡi các tổ chức phi chinh phủ có định hướng xã hội. Những hạn chê về khả nang thỏa man các điều kiện, quy định vay vên của các ngân hàng thương mai hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận khién cho người nghèo và các đôi tượng chính sách gan như không thé tim ra nguôn vốn tai chính đáp ứng nhu cầu sunh hoạt thiệt yêu của gia định và hoạt động sản. xuất kinh doanh để tạo ra thu nhập Ý Nhà nước, với vai trò quan trong trong quấn lý và điều hành: sự tôn tại, phát triển x4 hôi, đồng thời đâm bao an ninh xã hội, giảm nghèo bên vững cân sử dung các công cụ tải chính dé hướng tới cung cấp nguôn lực tai chính của Nha nước và x4 hội một cách co hiệu quả nhật tới người nghéo và các đôi tượng chính sách khác, giúp ho có vốn dé sinh hoạt, sản xuất kinh doanh.

Dé thực hiện được những mục tiêu đó, tin dụng CSXH đã được triển khai vào đời sông của người dân với sự thanh lập của NHCSXH Tại Việt Nam, việc thực thi tin đụng CSXH là nhiệm vu chủ yêu của NHCSXH. Theo Điều 17 Luật các Tổ chức tin dung năm 2010 sửa déi bố sung năm 2017, NHCSXH được chính phủ thành lập không vì mục tiêu lợi nhuận ma nhẻm thực hiện các chính sách kinh té- xã hội của Nhà nước. Tai N ghi định số 78/2002/NĐ-CP và Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg cũng chỉ ra rang NHCSXH được thành lập để thực hiện chính sách tin dung uu đãi đối với người nghèo và các đôi tương chính sách khác. Hiện nay, ở nước ta đang sử dung ba loại hình tin dung chính sách phục vụ cho ba muc tiêu ma Nhà nước muốn hỗ tro, đó là: Tin dụng hỗ trợ đầu tư phát triển, Tín dung hỗ trợ xuât khẩu và Tin dụng hố trợ giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội Hai ngân hàng là N gân hang phát trién Viét Nam và NHCSXH được Chính phủ thành lập giao niệm vụ thực hiện tin dung chính sách Trơng đó, tin dụng CSXH là chính sách tin dụng hướng đến các van dé xã hột cụ thể là hỗ trợ giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hôi Tín dụng CSXH lân đầu tiên được quy định Điều 1 Nghị định 78/2002/NĐ-CP quy định về tin dụng đôi với người nghèo và các đối tượng chính sách khác.

Theo đó: “Tín dụng đối với người nghèo và các đối tương chính sách khác là việc sử ding các nguồn lực tài chính do Nhà nước lug đồng dé cho người nghéo và các đỗi tượng 3 Christen, RP. (2003) Microfaunce Consensus Guidelaus: Guiding Principles on Regulation and Supervision of Microfinance. CGAP, The World Bank Group, Washington DC Trần Thị Ngọc Ảnh (2020), Phép lide về hẹn chế ra ro trong hoạt động tin dhơng chink sach cũa ngân hàng. chỉnh sách xã hột Việt Neo và Dhực tien thực liên, Luận vin thạc sLuật hoc ,tr.

7 chỉnh sách khác vay uu đãi phuc vịi sản xuất: lánh doanh. tạo việc làm, cái thiển đời sống: gop phan thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia xóa đối, giảm nghèo, n định xã hội. Như vậy, tổng kết lại, Tin dụng chính sách xã hôi là việc Nhà nước tô chức huy. đông các nguồn lực tai chính dé cho vay ưu dai cho hộ nghèo và các đối tượng chính.

sách nhằn tạo việc làm, cải thiện đời sống, hạn ché tình trang đói, nghèo cho nhóm. đổi tương nay. Đặc điểm tin đụng chính sách xã hội Với những khái niệm, quan điểm vệ tin dụng CSXH đã nêu trên, co thé thay tin dụng CSXH là một loại tín dụng mang tính chính sách và 1a hình thức tin dung đặc biệt, có những đặc trưng cơ bên là: không vì mục tiêu lợi nhuận, đổi tượng cho vay là người nghèo và các đôi tương chính sách khác theo quy dinh của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ; nguôn vốn dé cho vay chủ yêu từ nguôn ngân sách nhà nước, cơ chê cho vay có tính ưu đãi (như thủ tục cho vay đơn giản, lãi suất thấp, hau hệt chương trình cho vay không phải thé chap tai sản, có cơ ché xử lý rủi ro.) Ế Cu thể: Thứ nhất, chủ thé cưng cấp tín dụng CSXH là TCTD được Nhà nước chỉ định hoặc do Nhà nước thành lập dé thực hiện tin dụng CSXH. Để thực hiện chức năng quản ly dat nước, các Chính.

phủ đêu đưa ra các chủ trương mục tiêu, nhiệm vụ. và sử dụng các giải pháp và phương tiện cân thiệt dé tổ chức thực hiện, trong đỏ có tin dụngCSXH. Như vậy, tin dụng CSXH là một công cu trong chính sách tin dung của Nha nước, bởi lẽ đó, Nhà nước sẽ chỉ định các TCTD hoặc thành lập ra TCTD nham thực hiện các chính sách của minh. Tai V it Nam, Nhà nước đã thành lập NHCSXH nhằm thực hiện nhiém vu tin dung CSXH nay.

Thư hai, tin đụng CSXH là kênh tin dung của Chính phủ, hoạt động không vi mục tiêu lợi nhuận Khác với tin dụng thương mại, mục tiêu của tín dung CSXH là cho vay để phục vụ sản xuất kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống, gop phân thực hiện. chương trình Mục tiêu quốc gia về XDGN, Gn định kinh tê - chính tri và bảo đảm an sinh xã hột © Nein hing Chínhsách xã hội (2023), Kỷ yêu Hỏi thảo khoa học cap quốc gia Tin đựng chinh sách xã hội với vi để thc liện và bảo ddim can sinh xã hội, Học viện Chínhtrị quốc gia Hồ Chí Mah, Hà Nội,tr. § Thứ ba, đôitượng vay von tin đụng CSXH là người nghèo và các đôi tương chính sách khác theo chỉ định của Chính phủ. Chính phủ quyết định đối tương vay von theo từng chương trình tín dung Một trong những nguyên nhân căn bản dan tới đổi nghéo là người nghèo và các đố: tượng chinh sách khác không có năng lực lao đông.

Do đó, họ cân sự hỗ trợ từ Chính phủ và công đồng bao gôm: hộ nghéo; hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo, hộ gia đính có công với cách mang, hộ gia dinh thương binh, liệt sỹ, hộ gia định là đồng bao DTTS có thu nhập thép; hộ gia dinh đang sinh song trong ving thường xuyên xây ra thiên tai, hô gia dinh có hoàn cảnh khó khăn (gia cả, neo đơn, tan tật,.); hộ gia định đang sinh sóng trong vùng đặc biệt khó khăn, doanh nghiệp vừa và nhỏ; thương nhân hoạt đông thương mai tại vùng khó khăn. Thứ tư, nguồn vên của tín dụng CSXH là nguôn vốn của Nha nước, tức là nguồn von từ N gân sách nhà nước và có nguén gộc từ N gân sách ” NHCSXH được sử dụng nguôn lực tai chính do Nhà nước huy động vốn nhận ủy thác cho vay wu dai của chính quyên dia phương, các tô chức phi Chính phủ, các cá nhân trong và ngoài nước, tiên gửi duy tri bắt buộc của các TCTD nha nước,. để thực hiên hoạt động tin dung đặc thủ. Như vay, khác với đặc trưng cơ bản của các ngân hàng thương mai là “đi vay dé cho vay", hay nói cách khác 1a đi huy động các nguén vên nhàn rồi trong xã hội dé cho vay đáp ứng nhu câu vốn cho sự phát trién kinh t thi nguồn vén của NHCSXH lại được tao lập chủ yêu từ ngân sách Nha nước.

Thứ năm, đây là kênh tin dụng nhiêu ưu đối. Không tiép cận được với nguồn tin dung thương mại vi do là kênh tin dung đời hỏi các yêu câu khat khe về hỗ sơ pháp lý, nang lực tai chính, tai sin bảo đảm.