ĐẶT VẤN ĐỀ “Không có sức khỏe nếu không có sức khỏe tâm thần!”, khẩu hiệu mà Liên đoàn SKTT Thế giới đƣa ra năm 2011 thật sự ý nghĩa đối với công tác chăm sóc SKTT. Chăm sóc SKTT phải đƣợc bắt đầu từ khi đứa trẻ sinh ra, vì thế mà chủ đề chăm sóc SKTT trẻ em đang đƣợc cả xã hội quan tâm. Theo điều tra ở các nƣớc trong khu vực và trên thế giới, trung bình khoảng 20% trẻ em bị tổn thƣơng SKTT dƣới nhiều hình thức khác nhau[54]. Tại Việt Nam, báo động về bệnh trầm cảm, lo âu, căng thẳng thần kinh, khủng hoảng tâm lý… ở trẻ em đang có xu hƣớng tăng mạnh.
Kết quả nghiên cứu của Đặng Hoàng Minh và cộng sự cho biết có từ 12-13% trẻ em Việt Nam trong độ tuổi 6-16 gặp phải những vấn đề SKTT một cách rõ rệt[17]. Theo khảo sát của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hƣơng tại 6 trƣờng học ở Hà Nội (3 trƣờng tiểu học và 3 trƣờng THCS) năm 2005, tỷ lệ học sinh mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần là 19,46%[3]. Học sinh THCS ở lứa tuổi 11-15 là lứa tuổi có nhiều biến đổi về tâm sinh lý. Chƣơng trình học quá tải, thiếu các hoạt động tập thể sinh động, thiếu cảm thông và giúp đỡ của thầy cô khiến trẻ nhanh mệt mỏi, mất hứng thú học tập dẫn đến chán học, bỏ học.
So với trƣớc đây, các em đƣợc hƣởng điều kiện vật chất tốt hơn nhƣng lại phải chịu sức ép lớn hơn từ chuyện học hành, thi cử. Việc cha mẹ ít quan tâm hoặc quan tâm thái quá, dạy con bằng bạo lực… làm trẻ cảm thấy thiếu vắng tình cảm cũng ảnh hƣởng đến vấn đề SKTT của các em[4]. Trƣờng THCS Tam Khƣơng là 1 trong 15 trƣờng THCS công lập đạt chuẩn Quốc gia của quận Đống Đa, Hà Nội. Trƣờng có 40 thầy cô giáo, 233 học sinh thuộc 4 khối lớp.
Điều kiện kinh tế các gia đình ở đây thuộc loại trung bình, phụ huynh hầu hết đều bận rộn với việc kiếm sống nên sự quan tâm đến con cái có phần hạn chế. Hiện tƣợng học sinh chán học, bỏ học, mê chơi game; lấy lý do mệt, đau đầu, đau bụng để xuống phòng y tế nằm nghỉ… chiếm tỷ lệ đáng kể. Năm học 2012-2013, trung bình mỗi ngày có 7-10 học sinh đƣợc chăm sóc y tế vì nhiều lý do, trong số đó lý do đau đầu, đau bụng, mệt mỏi chiếm 52%[19]. 2 Ban Giám hiệu nhà trƣờng rất quan tâm đến việc phát triển thể chất và tinh thần của học sinh, luôn cố gắng tạo ra môi trƣờng học tập lành mạnh và thân thiện, tạo điều kiện tốt nhất cho các em.
Tìm hiểu thực trạng vấn đề SKTT của học sinh và xác định những yếu tố ảnh hƣởng, từ đó đƣa ra giải pháp nhằm cải thiện SKTT cho các em là việc làm cần thiết, đáp ứng nhu cầu quan tâm của Ban Giám hiệu nhà trƣờng và các bậc phụ huynh. Vì lý do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thực trạng SKTT và các yếu tố liên quan của học sinh trường Trung học cơ sở Tam Khương, Đống Đa, Hà Nội năm 2014”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng SKTT của học sinh trƣờng Trung học cơ sở Tam Khƣơng, Đống Đa, Hà Nội năm 2014.
Xác định một số yếu tố liên quan đến SKTT của học sinh trƣờng Trung học cơ sở Tam Khƣơng, Đống Đa, Hà Nội năm 2014. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khái niệm sức khỏe tâm thần Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đƣa ra khái niệm: “Sức khỏe tâm thần là trạng thái khỏe mạnh của mỗi cá nhân để họ nhận biết đƣợc các khả năng của bản thân, có thể đƣơng đầu với những căng thẳng thông thƣờng trong cuộc sống, có thể học tập và làm việc một cách hiệu quả và có thể tham gia, góp phần vào các hoạt động của cộng đồng. Theo Đặng Bá Lãm “về thuật ngữ, lĩnh vực sức khỏe tinh thần trong tiếng Việt ngƣời ta còn gọi là sức khỏe tâm thần, muốn thống nhất vào đây cả “tâm” và “trí” [12]. Theo Nguyễn Thị Thanh Bình “SKTT là sự hòa hợp giữa trạng thái khỏe mạnh về thể chất và tình cảm, là trạng thái tâm lý ổn định và vui khỏe của con ngƣời”[4].
SKTT không chỉ là tình trạng không có rối loạn về tâm thần mà còn là trạng thái thoải mái về tinh thần, tâm lý ổn định, có hành vi và ứng xử phù hợp với lứa tuổi, hoàn cảnh. Nói đến SKTT không chỉ nói đến bệnh tâm thần, rối nhiễu tâm trí mà còn bao gồm cả những biểu hiện tình cảm mang tính tích cực nhƣ cảm giác hạnh phúc, lạc quan, lòng tự trọng.2 Vấn đề sức khỏe tâm thần trẻ em 1.1 Khái niệm vấn đề SKTT Khi đề cập đến khái niệm vấn đề SKTT, có một số thuật ngữ hay đƣợc sử dụng kèm là rối loạn tâm thần, bệnh tâm thần. Rối loạn tâm thần là thuật ngữ dùng để chỉ những suy nghĩ, cảm xúc, hành vi lệch lạc ở mỗi cá nhân và những biểu hiện này ảnh hƣởng đến chức năng cuộc sống hiện tại của cá nhân đó. Một ngƣời có thể có vấn đề về sức khỏe tâm thần nhƣng chƣa chắc đã bị rối loạn tâm thần nếu nhƣ vấn đề đó không ảnh hƣởng đến cuộc sống (gia đình, công việc, xã hội…) của họ[10].
5 Trẻ có vấn đề về sức khỏe tâm thần hay còn gọi là rối nhiễu tâm trí là trẻ có những dấu hiệu lệch lạc trong hành vi, lời nói và cách ứng xử hàng ngày. Một số biểu hiện của trẻ bị rối nhiễu tâm trí đƣợc mô tả nhƣ sau[12]: - Trẻ thƣờng hay nói thầm, vận động vụng về; - Hiếu động quá mức, không có cảm giác về sự nguy hiểm; - Biểu hiện chống đối, hành vi hung hãn, khó hòa nhập; - Ăn cắp, nói dối; - Khả năng tập trung giảm sút, chán học, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, hay gặp ác mộng, biếng ăn hoặc ăn nhiều quá mức, đái dầm; - Có dấu hiệu tự kỷ nhƣ thu mình, ngại tiếp xúc, tự nhiên ít nói hoặc nói quá nhiều, hoặc chỉ lặp lại lời ngƣời khác, có nỗi sợ nhƣ sợ đám đông, sợ bóng tối; - Nhút nhát, ức chế trầm cảm với biểu hiện quá hiền lành, nhƣờng nhịn; - Uể oải, hay cáu kỉnh vô cớ, có biểu hiện tự làm tổn thƣơng cơ thể, có mƣu toan tự sát, có biểu hiện kiêu ngạo, hoang phí; - Thủ dâm, khó khăn khi tiếp xúc với ngƣời khác giới… Từ rối nhiễu tâm trí, trẻ có thể bị khủng hoảng tinh thần, chán ăn, chán học, muốn hủy hoại bản thân hoặc chống đối xung quanh. Nhiều chứng bệnh tâm thể có biểu hiện bề ngoài rất giống với các bệnh thực thể nhƣng lại có căn nguyên sâu xa từ các rối nhiễu tâm trí không đƣợc chữa trị hết. Nếu không phòng ngừa kịp thời thì những rối nhiễu tâm trí nhất thời ở trẻ có thể trở thành những chứng bệnh khó.
Vì vậy, việc phát hiện trẻ có vấn đề về sức khỏe tâm thần là điều vô cùng quan trọng và cần thiết để ngăn ngừa sự xuất hiện của các bệnh tâm thần gây ảnh hƣởng đến thể chất, tinh thần và tƣơng lai của các em. Theo WHO, các vấn đề SKTT ở trẻ bao gồm[55]: - Các vấn đề tình cảm nhƣ buồn bã, sợ hãi, lo lắng, tức giận, căng thẳng… Tình trạng căng thẳng xuất hiện khi phải đối phó với những thay đổi nhanh chóng về thể chất, tâm lý, xã hội. - Các vấn đề về hành vi: tự làm tổn thƣơng, đập phá gây rối, học kém, bỏ học. Các vấn đề về hành vi còn bao gồm hành hung cha mẹ, thày cô giáo, anh em, bè bạn.
- Các vấn đề về tƣ duy và học tập: bắt nguồn từ việc thiếu các kỹ năng trong 6 tƣ duy phê phán và sáng tạo, ra quyết định và giải quyết vấn đề. Kết quả là một số vị thành niên không có khả năng đƣa ra những phán quyết khách quan về các lựa chọn và các nguy cơ. Họ gặp nhiều khó khăn trong việc đƣa ra những ý tƣởng mới, khả năng quyết định và tìm ra giải pháp cho vấn đề khó. Các khó khăn về học tập thƣờng bắt nguồn từ các áp lực quá mức về học tập ở trƣờng.
Những áp lực này có thể gây nên nhức đầu, mỏi mắt, khó tập trung và mất ngủ. Những học sinh không đạt đƣợc thành tích trong học tập thƣờng trở nên nản chí và cảm thấy không thể thích nghi trong môi trƣờng học tập và tự ti với bạn bè. - Các vấn đề nhận dạng: xảy ra khi các em cố gắng khẳng định cá tính và bản năng giới tính của mình, hy vọng mình thích ứng và hòa đồng với bạn bè. Các vấn đề SKTT ở trẻ em đánh giá theo nghiên cứu của Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hƣơng bao gồm[2]: - Các vấn đề cảm xúc: Buồn rầu, thất vọng, suy nhƣợc, sợ hãi lo lắng, mất quan tâm thích thú, ngại giao tiếp với bạn bè.
- Các vấn đề ứng xử: Tức giận, mất tự chủ, thích bạo lực, thích gây hấn. - Các vấn đề về tăng động giảm tập trung chú ý: Căng thẳng, bồn chồn, luôn ngọ ngoạy, hấp tấp, bốc đồng, không thể tập trung chú ý để làm một việc gì đến nơi đến chốn. - Các vấn đề về nhóm bạn: Cách biệt, thích một mình, ít quan hệ, thiếu hoà hợp, không đƣợc các bạn yêu mến. - Các kỹ năng tiền xã hội: Không thân ái thân thiện, không tình nguyện, không chia sẻ, không giúp đỡ mọi ngƣời, bàng quan vô cảm với xung quanh.
Khi các vấn đề SKTT nói trên trải qua một thời gian dài và gây ảnh hƣởng đến nhận thức, các năng lực tình cảm và xã hội, thì trở thành các rối loạn tâm thần. Một số các rối loạn tâm thần phổ biến trong VTN là trầm cảm, lo âu, ám ảnh và nghiện ngập. Các rối loạn tâm thần và ăn uống cũng có thể ảnh hƣởng đến VTN (chán ăn tâm thần, ăn nhiều vô độ). Các rối loạn tâm thần thƣờng không đƣợc quan tâm và điều trị[47].2 Thực trạng vấn đề SKTT trẻ em 1.