CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu - Chất ma tuý là các chất gây nghiện được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành [2]. - Chất dạng thuốc phiện (opiats, opioid) là tên gọi chung cho nhiều chất như thuốc phiện, morphine, heroin, methadone, buprenorphine, codein, pethidine, fentanyle, có biểu hiện lâm sàng tương tự và tác động vào cùng điểm tiếp nhận tương tự ở não [2]. - Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma tuý và bị lệ thuộc vào các chất này [2].
- Hành vi sử dụng ma túy: Hành vi SDMT của bệnh nhân được xác định nếu bệnh nhân có bất kỳ một trong các điều kiện sau đây trong vòng 1 tháng trước khi đánh giá: 1) tự báo cáo có SDMT, hoặc 2) dương tính với xét nghiệm nước tiểu các chất dạng thuốc phiện (CDTP) - Hội chứng cai là trạng thái phản ứng của cơ thể khi cắt hoặc giảm chất ma tuý đang sử dụng ở những người nghiện ma tuý. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau phụ thuộc vào loại ma tuý đang sử dụng [2]. - ATS: Các chất kích thích dạng Amphetamine: Theo UNODC, ATS là một nhóm chất kích thích được tổng hợp từ Amphetamin bao gồm Amphetamine, Methamphetamin (METH), ecstacy (thuốc lắc) [39]. - Methadone: là một CDTP tổng hợp, có tác dụng dược lý tương tự như các CDTP khác, nhưng không gây nhiễm độc hệ thần kinh trung ương và không gây khoái cảm ở liều điều trị, có thời gian bán huỷ dài (trung bình là 24 giờ) nên chỉ cần sử dụng 1 lần trong 1 ngày là đủ để không xuất hiện hội chứng cai.
Methadone có độ dung nạp ổn định nên ít phải tăng liều khi điều trị lâu dài [2]. - Chương trình điều trị Methadone gọi tắt là MMT (Methadone Maintenance Therapy): Chương trình điều trị cho người nghiện các CDTP, thường được thực hiện tại một phòng khám ngoại trú. Chương trình này sử dụng một loại thuốc dạng 5 thuốc phiện tổng hợp, thường là Methadone hoặc LAAM (Levo-Alpha AcetylMETHadol), dùng bằng đường uống trong một thời gian dài, đủ liều để ngăn chặn hội chứng cai, ngăn chặn những tác động của việc sử dụng thuốc phiện bất hợp pháp, và giảm sự thèm muốn thuốc phiện [2]. Tình hình sử dụng ma túy và nhiễm HIV 1.
Tình hình sử dụng ma tuý và nhiễm HIV trên thế giới 1. Tình hình sử dụng ma túy trên thế giới Trong những năm qua, mặc dù các nước trên thế giới đã có nhiều nỗ lực trong công tác phòng, chống ma túy nhưng tệ nạn ma túy và hoạt động của các loại tội phạm ma túy vẫn diễn biến hết sức phức tạp. Theo UNODC tính đến hết năm 2015, toàn thế giới có khoảng 247 triệu người trong độ tuổi từ 15 - 64 sử dụng ma túy, chiếm khoảng 5% dân số thế giới. Trong các loại ma túy được sử dụng, cần sa có số người sử dụng nhiều nhất 182,5 triệu người; tiếp đến là các loại ma tuý tổng hợp, ước tính có khoảng 35,7 triệu người sử dụng trong năm qua; đứng thứ ba là nghiện các chất dạng thuốc phiện 33 triệu người; số người sử dụng thuốc lắc là 19,4 triệu người và cuối cùng là số người sử dụng cocain18,3 triệu người [41].
Đông Nam Á là nơi chịu liên quan nặng nề nhất bởi ATS nói chung và Methamphetamine (METH) nói riêng. Việc giảm cầu và cung ma túy tổng hợp đang là thách thức ở khu vực này. METH tiếp tục thống trị thị trường ma túy tổng hợp tại khu vực Đông và Đông Nam Á. Từ năm 2009 đến năm 2014, số lượng METH bắt giữ ở Đông và Đông Nam Á gần như tăng gấp bốn lần chủ yếu dưới dạng viên và dạng tinh thể.
METH dạng tinh thể đang trở thành mối quan tâm ngày càng tăng ở khu vực này. Số người dùng tinh thể Methamphetamine đăng ký điều trị năm 2013 so với năm 2012 ở Philippines khoảng 75% tăng 25%; Trung Quốc chiếm 70% số tăng hơn 40%; Indonesia chiếm 25%, nhưng so với năm 2012 tăng gần 80% [40]. Sử dụng METH có tác dụng kích thích hoạt động tình dục, làm tăng nguy cơ chấn thương từ giao hợp kéo dài và không sử dụng Bao cao su (BCS). Thậm chí còn đáng lo ngại hơn người sử dụng METH có sự tin tưởng vào đối tác quan hệ tình dục thường xuyên của họ, cùng với trạng thái ảo giác là những lý do dãn đến tỷ lệ 6 sử dụng bao cao su thấp làm tăng nguy cơ lây truyền HIV và các bệnh truyền nhiễm lây qua đường tình dục khác cho bạn tình thường xuyên [42].
Tình hình nhiễm HIV trên thế giới Theo ước tính của Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS), đến cuối năm 2016 trên toàn cầu có khoảng 35,3 triệu người nhiễm HIV, khoảng 0,8% người trưởng thành trong độ tuổi từ 15-49 trên toàn thế giới sống chung với HIV. Ước tính mỗi năm có khoảng 2 triệu người nhiễm HIV mới [26]. Số trường hợp tử vong do AIDS trên toàn thế giới giảm đều, từ đỉnh điểm 2,3 triệu người năm 2005 xuống còn khoảng 1,6 triệu năm 2012 (giảm 24%) [25]. Kết quả trên cho thấy hiệu quả của những nỗ lực triển khai chương trình điều trị ARV, chương trình tiếp cận cộng đồng, chương trình bao cao su, chương trình bơm kim tiêm, đặc biệt là chương trình điều trị Methadone giảm đáng kể tỷ lệ sử dụng Bơm kim tiêm chung góp phàn giảm mạnh tỷ lệ nhiễm HIV mới trong nhóm tiêm chích ma túy [20, 25].
Tình hình sử dụng ma túy và nhiễm HIV tại Việt Nam 1. Tình hình sử dụng ma túy tại Việt Nam Nghiện ma tuý tại Việt Nam có chiều hướng giảm nhưng vẫn đang diễn biến rất phức tạp. Heroin vẫn là loại ma túy được sử dụng rộng rãi nhất. Tuy nhiên việc sử dụng Methamphetamine cũng đang tăng lên nhanh chóng.
Theo Bộ Công an, tính đến cuối năm 2016 cả nước có gần 211.000 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý, tăng hơn 10. Trong số người nghiện thống kê được, nam giới chiếm 96%; nữ giới: 4%; dưới 16 tuổi chiếm 2,2%; từ 16 đến dưới 30 tuổi: 47,8%; từ 30 tuổi trở lên: 50%. Đặc biệt, số lượng người sử dụng ma túy Methamphetaminđang trở thành vấn đề đáng quan tâm hơn cả và đang gia tăng ở vùng nông thôn [5]. Trong năm 2016, cả nước đã phát hiện, điều tra hơn 19.000 đối tượng tội phạm về ma túy, thu giữ hơn 600kg Heroin, hơn 92 kg thuốc phiện, 1,6 kg cỏ Mỹ.
Ma túy tổng hợp được vận chuyển từ Lào về Việt nam tăng nhanh chóng gấp 4,6 lần so với cùng kỳ năm ngoái [5]. Tình hình nhiễm HIV tại Việt Nam Kể từ ca nhiễm HIV được phát hiện đầu tiên năm 1990 tại thành phố Hồ Chí Minh, tính đến cuối năm 2015, toàn quốc có 227.154 người nhiễm HIV đang còn sống và có trên 86.716 người nhiễm HIV đã tử vong. Trong năm 2015 cả nước xét nghiệm phát hiện 10.195 trường hợp nhiễm HIV mới, 2.130 người nhiễm HIV tử vong. Theo ước tính, cả nước hiện có khoảng 254.000 người nhiễm HIV còn sống, mỗi năm có khoảng 12.000 trường hợp nhiễm HIV mới [3].
Trong số những người mới phát hiện nhiễm HIV năm 2015, nữ chiếm 34,1%, nam chiếm 65,9%, lây truyền qua đường tình dục chiếm 50,8%, lây truyền qua đường máu chiếm 36,1%, mẹ truyền sang con chiếm 2,8%, không rõ chiếm 10,4%. Có thể thấy xu hướng lây truyền HIV tăng ở nữ giới và tăng qua đường quan hệ tình dục. So sánh số liệu nhiễm HIV/AIDS, tử vong báo cáo năm 2014, số trường hợp nhiễm HIV phát hiện mới giảm 13%, số người nhiễm HIV tử vong giảm 1% [3]. Kết quả giám sát trọng điểm năm 2015, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy là 9,3%, phụ nữ bán dâm 2,7% và MSM là 5,2%.
Các yếu tố nguy cơ lây truyền HIV ở Việt Nam giai đoạn hiện nay vẫn là lây truyền HIV trong nhóm nghiện chích ma túy và từ nhóm nghiện chích ma túy nhiễm HIV sang vợ bạn tình của họ [3]. Tình hình sử dụng ma túy và nhiễm HIV tại Hải Dương 1. Tình hình sử dụng ma túy tại Hải Dương Số người nghiện ma túy tại tỉnh Hải Dương có hồ sơ quản lý đến cuối năm 2016 là 3456 người. Trong đó số người đang quản lý tại cộng đồng là 2925 người, tại trung tâm cai và sau cai là 375 người, tại trại giam là 156 người.
Nam giới chiếm 99% số người nghiện đang quản lý (3427 người). Số người nghiện ma túy quản lý được ở cộng đồng tập trung chủ yếu ở: thành phố Hải Dương (596 người), Kinh Môn (534 người), Kim Thành (335 người) và Thanh Hà (268 người) [5]. Số người đang được điều trị Methadone là 823 người [3]. 8 Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm TCMT tại Hải Dương có xu hướng giảm trong những năm gần đây nhưng TCMT vẫn là một trong những nguyên nhân chính của lây nhiễm HIV tại tỉnh: Tỷ lệ người nhiễm HIV được phát hiện là người nghiện chích ma túy tại Hải Dương chiếm 43%, tiếp đến là nhóm đối tượng tình dục khác giới chiếm 48%[11].
Trong thời gian vừa qua, tỉnh Hải Dương đã có nhiều nỗ lực trong việc giáo dục, truyền thông sức khỏe nhằm nâng cao hiểu biết của người dân nói chung và của các nhóm dân cư có nguy cơ cao nói riêng về HIV/AIDS và các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Đặc biệt là tăng cường đẩy mạnh các chương trình can thiệp phòng chống lây nhiễm HIV như phát BCS, BKT miễn phí và triển khai điều trị thay thế các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone tại 8 huyện/thành phố/thị xã. Các chương trình này góp phần đáng kể vào việc tăng tỷ lệ sử dụng BCS khi quan hệ tình, giảm tỷ lệ sử dụng BKT chung trong nhóm TCMT. Một trong những mục tiêu của chương trình điều trị Methadone nhằm giảm tỷ lệ lây nhiễm HIV qua đường tiêm chích ma túy.
Tuy nhiên, hiện nay có tình trạng bệnh nhân Methadone ngoài sử dụng Heroin có nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường tiêm chích thì bệnh nhân còn sử dụng ma túy tổng hợp trong suốt quá trình điều trị [35, 37, 42]. Ma túy tổng hợp được sử dụng cả bằng đường hút và đường tiêm chích. Do đó đây là vấn đề cần phải được quan tâm và can thiệp kịp thời, nếu không, nguy cơ lây nhiễm HIV tại nhóm này khá phức tạp không chỉ lây nhiễm qua đường tiêm chích mà còn tăng cao nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường quan hệ tình dục. Tình hình nhiễm HIV tại Hải Dương Tính đến cuối năm 2016, lũy tích số người nhiễm HIV trên địa bàn toàn tỉnh là 4.644 người, số bệnh nhân chuyển AIDS là 2.904 người và đã có 1.607 trường hợp tử vong do AIDS.