Tổng quan luận án
Bệnh sâu răng và viêm lợi là những bệnh lý răng miệng phổ biến tại Việt Nam và trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ mắc sâu răng trung bình dao động từ 26% đến 60% tùy theo từng quốc gia, trong đó nhóm tuổi trẻ em và thanh thiếu niên chiếm từ 60% đến 90% với chỉ số sâu - mất - trám (SMT) trung bình là 2,4; tỷ lệ viêm lợi dao động từ 70% đến 90% và có thể lên tới gần 100% ở lứa tuổi dậy thì. Các bệnh lý này nếu không được xử trí và điều trị kịp thời sẽ gây ra nhiều biến chứng như viêm tủy răng, viêm quanh cuống răng, mất răng, làm suy giảm chức năng nhai, phát âm, ảnh hưởng thẩm mỹ, đồng thời có nguy cơ dẫn tới các bệnh lý toàn thân như viêm nội tâm mạc, viêm cầu thận và viêm khớp. Lứa tuổi 11 đến 12 tuổi (tương ứng học sinh lớp 6) là giai đoạn quan trọng của quá trình hoàn thiện bộ răng vĩnh viễn cơ bản và là nhóm tuổi chỉ số được WHO khuyến cáo sử dụng để giám sát dịch tễ học răng miệng.
Tại Việt Nam, Chương trình Nha học đường đã được triển khai từ năm 1987 với 4 nội dung trọng tâm: giáo dục chăm sóc răng miệng; súc miệng bằng dung dịch NaF 0,2% định kỳ 1 lần/tuần; khám răng miệng định kỳ nhằm phát hiện sớm tổn thương; điều trị dự phòng biến chứng và trám bít hố rãnh răng vĩnh viễn. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, hoạt động chăm sóc sức khỏe răng miệng trong trường học vẫn còn dàn trải, chưa đạt hiệu quả cao do hạn chế về nhân lực y tế trường học chuyên trách, thiếu thốn cơ sở vật chất và kinh phí. Các can thiệp điều trị lâm sàng tại trường học đòi hỏi nguồn lực lớn, khó nhân rộng. Do đó, việc xác định thực trạng mắc bệnh, phân tích các yếu tố liên quan từ phía học sinh, gia đình, nhà trường và thử nghiệm một mô hình can thiệp dự phòng khả thi dựa vào cộng đồng là vấn đề cấp thiết.
Luận án tiến sĩ y tế công cộng của tác giả Nguyễn Anh Sơn (năm 2019) tập trung giải quyết các câu hỏi nghiên cứu: Thực trạng sâu răng, viêm lợi ở học sinh hiện nay ra sao? Những yếu tố nào liên quan đến tình trạng mắc bệnh? Tại sao hoạt động nha học đường trước đây hiệu quả chưa cao và giải pháp can thiệp trọng tâm nào đảm bảo tính khả thi trong điều kiện thực tế?
Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:
- Mô tả thực trạng và một số yếu tố liên quan đến sâu răng, viêm lợi của học sinh lớp 6 ở một số trường Trung học cơ sở huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc năm 2014.
- Đánh giá hiệu quả can thiệp chăm sóc răng miệng của nhóm đối tượng trên (giai đoạn 2014 - 2016).
Đối tượng nghiên cứu bao gồm học sinh lớp 6, cha mẹ học sinh (CMHS), cán bộ y tế trường học, giáo viên chủ nhiệm, Ban Giám hiệu tại 4 trường Trung học cơ sở (THCS) cùng cán bộ phụ trách công tác y tế trường học thuộc Phòng Y tế và Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Bình Xuyên. Nghiên cứu được thực hiện tại địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc; thu thập số liệu thực trạng cắt ngang vào năm 2014 và triển khai, đánh giá can thiệp đến năm 2016.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về cơ chế bệnh sinh, tình hình dịch tễ, các yếu tố nguy cơ và các mô hình can thiệp bệnh sâu răng, viêm lợi:
- Cơ sở sinh bệnh học: Bệnh sâu răng được giải thích qua mô hình 3 yếu tố của Keys (1970) gồm vi khuẩn (Streptococcus mutans), chất bột đường và răng; sau đó được hoàn thiện qua sơ đồ White (sau năm 1975) bổ sung vai trò của chất nền, nước bọt, pH dòng chảy quanh răng và tác dụng tái khoáng hóa của Fluor. Bệnh viêm lợi bắt nguồn từ sự tích tụ mảng bám vi khuẩn sau 2 giờ và chuyển biến thành viêm tổ chức lợi sau 7 ngày nếu không được làm sạch cơ học.
- Dịch tễ học sâu răng và viêm lợi trên thế giới: Dữ liệu giám sát toàn cầu của WHO (giai đoạn 2004 - 2015) chỉ ra xu hướng giảm chỉ số SMT ở các nước phát triển thuộc khu vực Châu Âu (từ 2,57 xuống 1,81) và Châu Mỹ (từ 2,76 xuống 2,08) nhờ ứng dụng rộng rãi Fluor hóa; ngược lại khu vực Đông Nam Á có xu hướng gia tăng chỉ số SMT (từ 1,61 năm 2004 lên 2,97 năm 2015). Các nghiên cứu tại Santa Maria - Brazil (2016) ghi nhận tỷ lệ sâu răng 49,9%, SMT 1,15; Viêng Chăn - Lào (2015, 2017) ghi nhận tỷ lệ sâu răng lần lượt là 78,57% và 61,8%. Về viêm lợi, tỷ lệ mắc ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Anh là 96%, tại Ấn Độ gần 100%, và khu vực Đông Nam Á từ 70% đến 84%.
- Dịch tễ học tại Việt Nam: Điều tra cơ bản sức khỏe răng miệng toàn quốc lần thứ nhất (1991) cho thấy tỷ lệ sâu răng ở trẻ 12 tuổi là 57,33% (SMT 1,82), tỷ lệ chảy máu lợi là 95%. Điều tra toàn quốc lần thứ hai (2001) ghi nhận tỷ lệ sâu răng là 56,6% (SMT 1,87), tỷ lệ chảy máu lợi là 71,4% và tỷ lệ có cao răng là 78,4%. Các nghiên cứu cục bộ tiếp theo ghi nhận tỷ lệ sâu răng và viêm lợi vẫn ở mức cao: Thừa Thiên Huế năm 2012 (sâu răng 74%, viêm lợi 80,1%), An Giang năm 2013 (sâu răng 55,6%, viêm lợi 55,8%), Tuyên Quang năm 2009 (sâu răng 62,5%, SMT 2,27), Gia Lâm - Hà Nội năm 2013 (sâu răng 61,1%, SMT 1,23, viêm lợi 41,9%), Đống Đa - Hà Nội năm 2016 (SMT 1,41, viêm lợi 69,77%).
- Các yếu tố liên quan: Y văn quốc tế và trong nước khẳng định bệnh lý răng miệng liên quan chặt chẽ đến điều kiện kinh tế hộ gia đình (nghiên cứu tại Brazil 2012, 2016); nồng độ Fluor trong nước sinh hoạt và kem đánh răng (New Zealand 2016, Vũ Mạnh Tuấn 2000, Nguyễn Lê Thanh 2006); kiến thức và thực hành chăm sóc răng miệng của học sinh (Vadodara 2013, Viêng Chăn 2017, Bắc Ninh 2008, Chương Mỹ 2012); vai trò đồng hành, kiểm soát của cha mẹ (Na Uy 2012, Hàn Quốc 2012, Tây Hồ 2009); và chất lượng tổ chức y tế trường học (Kankaanpää 2009, Bhardwaj 2010, Đào Thị Dung 2007, Hải Dương 2015).
Vị trí của luận án: Trong khi nhiều nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở mô tả dịch tễ cắt ngang hoặc can thiệp điều trị lâm sàng đơn lẻ tại trường học (như trám răng, phục hồi không sang chấn) vốn khó duy trì do thiếu kinh phí, luận án này chọn giải quyết khoảng trống về mô hình can thiệp dự phòng kết hợp: lấy giáo dục thay đổi hành vi, hướng dẫn thực hành chải răng đúng kỹ thuật tại trường làm trọng tâm, phối hợp chặt chẽ với sự hỗ trợ và giám sát của cha mẹ học sinh tại gia đình.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết
Luận án áp dụng khung lý thuyết phân tích cây vấn đề (Problem Tree Analysis) nhằm xác định nguyên nhân gốc rễ và định hướng can thiệp. Tình trạng tỷ lệ sâu răng và viêm lợi cao ở học sinh được xác định xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân chính:
- Học sinh thiếu kiến thức và kỹ năng thực hành chăm sóc sức khỏe răng miệng (không được hướng dẫn chải răng đúng cách, thói quen ăn ngọt, chải răng không đủ thời gian).
- Cha mẹ học sinh thiếu kiến thức, ít quan tâm, chưa hỗ trợ phương tiện phù hợp (thiếu bàn chải, kem chải răng phù hợp lứa tuổi) và không kiểm soát chế độ ăn của con.
- Nhà trường tổ chức hoạt động chăm sóc răng miệng chưa hiệu quả (thiếu tài liệu giáo dục, không duy trì súc miệng Fluor, thiếu cán bộ chuyên trách có chuyên môn răng hàm mặt, khám định kỳ chưa đầy đủ).
Từ khung nguyên nhân này, định hướng can thiệp được thiết lập dựa trên việc tác động đồng thời vào cả ba mắt xích: cung cấp kiến thức và rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh; tập huấn, cung cấp kiến thức cho cha mẹ học sinh; và kiện toàn hoạt động truyền thông, hướng dẫn chải răng tại nhà trường.
[TỶ LỆ SÂU RĂNG, VIÊM LỢI Ở HỌC SINH CAO]
[Cha mẹ thiếu kiến thức, [Học sinh thiếu [Nhà trường tổ chức
ít quan tâm hỗ trợ con] kiến thức & kỹ năng] hoạt động chưa hiệu quả]
(Can thiệp: Tập huấn, (Can thiệp: Giáo dục (Can thiệp: Tích hợp bài giảng,
truyền thông cho CMHS) kiến thức, rèn kỹ năng) tổ chức chải răng tại trường)
[Nâng cao kiến thức và thực hành CSSKRM toàn diện]
[GIẢM TỶ LỆ MẮC BỆNH SÂU RĂNG, VIÊM LỢI]
Phương pháp nghiên cứu
Luận án kết hợp nghiên cứu định lượng và định tính thông qua thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có so sánh trước - sau.
- Nghiên cứu định lượng:
- Cỡ mẫu: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ước lượng một tỷ lệ trong quần thể:
$$n = Z^2_{1-\alpha/2} \times \frac{p(1-p)}{d^2} \times DE$$
Với mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$ ($Z = 1,96$), tỷ lệ sâu răng dự tính $p = 0,67$ (theo nghiên cứu năm 2010 tại địa bàn), sai số tuyệt đối $d = 0,06$, hiệu lực thiết kế $DE = 2$. Cỡ mẫu tính toán lý thuyết là 472 học sinh; cộng thêm 10% dự phòng tổn thất mẫu thành 519 học sinh (làm tròn 520). Để đảm bảo tính toàn vẹn và đạo đức nghiên cứu, tác giả thu thập toàn bộ 544 học sinh khối lớp 6 và 544 phụ huynh tại các trường được chọn.
- Phương pháp chọn mẫu: Huyện Bình Xuyên có 14 trường THCS (10 trường khu vực nông thôn/huyện, 4 trường khu vực thị trấn/thị xã). Tiến hành bốc thăm ngẫu nhiên chọn 2 trường thuộc khu vực huyện (THCS Hương Canh: 162 học sinh; THCS Thanh Lãng: 140 học sinh) và 2 trường thuộc khu vực thị xã/xã (THCS Sơn Lôi: 121 học sinh; THCS Đạo Đức: 121 học sinh). Toàn bộ học sinh lớp 6 của 4 trường được đưa vào nghiên cứu.
- Công cụ và biến số: Bộ câu hỏi phỏng vấn học sinh và phụ huynh; phiếu khám lâm sàng răng miệng theo tiêu chí của WHO đánh giá tỷ lệ sâu răng, chỉ số SMT, tỷ lệ viêm lợi (chỉ số GI, chảy máu lợi), chỉ số mảng bám (PI), chỉ số vệ sinh răng miệng đơn giản (OHI-S); bảng kiểm quan sát trực tiếp kỹ thuật và thời gian chải răng của học sinh.
- Nghiên cứu định tính:
- Tiến hành 08 cuộc thảo luận nhóm: 04 cuộc với đại diện Ban Giám hiệu, cán bộ y tế học đường, giáo viên chủ nhiệm và cán bộ phụ trách y tế trường học tuyến huyện; 04 cuộc với học sinh tại 4 trường.
- Thực hiện 14 cuộc phỏng vấn sâu (có ghi âm và gỡ băng): 4 đại diện Ban Giám hiệu, 4 cán bộ y tế trường học, 4 giáo viên chủ nhiệm lớp 6, 1 cán bộ Phòng Y tế huyện và 1 cán bộ Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Bình Xuyên.
- Xử lý số liệu: Nhập liệu bằng Epidata, phân tích số liệu trên phần mềm thống kê y học (SPSS). Sử dụng các thuật toán thống kê mô tả, kiểm định Chi-square ($\chi^2$), tính tỷ suất chênh (OR) với khoảng tin cậy 95% (KTC 95%), hồi quy logistic đa biến để xác định các yếu tố liên quan độc lập và tính chỉ số hiệu quả can thiệp ($CSCT$, chỉ số hiệu quả $Q$).
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1 - TỔNG QUAN
Chương này trình bày chi tiết về bệnh sinh học của sâu răng và viêm lợi. Sâu răng là bệnh lý phá hủy mô cứng vô cơ và hữu cơ của men và ngà răng do acid sinh ra từ quá trình chuyển hóa đường của vi khuẩn. Tác giả phân tích sâu răng theo các cấp độ tổn thương lâm sàng: sâu men (S1), sâu ngà nông (S2), sâu ngà sâu (S3) theo phân loại của Darling và Black. Đối với viêm lợi, mảng bám vi khuẩn đóng vai trò quyết định, bắt đầu từ cầu khuẩn Gram dương trong 2 ngày đầu, phát triển thành vi khuẩn sợi, hình thoi trong các ngày tiếp theo và xuất hiện xoắn khuẩn từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 9.
Chương 1 tổng hợp các bảng số liệu dịch tễ lịch sử tại Việt Nam:
Bảng: Tình trạng sâu răng trẻ em 12 tuổi toàn quốc năm 1991
| Vùng miền / Khu vực |
Tỷ lệ sâu răng (%) |
Chỉ số SMT |
| Miền Bắc |
43,33 |
1,15 |
| Miền Nam |
76,33 |
2,93 |
| Toàn quốc |
57,33 |
1,82 |
| Thành thị |
58,90 |
1,57 |
| Nông thôn |
55,80 |
1,92 |
| Vùng núi phía Bắc |
58,10 |
1,58 |
| Vùng đồng bằng sông Hồng |
47,10 |
1,10 |
| Vùng duyên hải Bắc Trung Bộ |
58,70 |
2,04 |
| Vùng duyên hải Nam Trung Bộ |
71,70 |
2,09 |
| Vùng cao nguyên Trung Bộ |
39,30 |
0,74 |
| Vùng đông bắc Nam Bộ |
40,90 |
1,35 |
| Vùng đồng bằng sông Cửu Long |
64,00 |
2,69 |
Bảng: Tình trạng chảy máu lợi của trẻ em 12 - 14 tuổi toàn quốc năm 1991
| Khu vực |
Tỷ lệ chảy máu lợi (%) |
Chỉ số chảy máu lợi (%) |
| Vùng núi phía Bắc |
48,90 |
24,50 |
| Vùng đồng bằng sông Hồng |
56,60 |
25,00 |
| Vùng duyên hải Bắc Trung Bộ |
65,00 |
25,30 |
| Vùng duyên hải Nam Trung Bộ |
78,50 |
54,60 |
| Vùng cao nguyên Trung Bộ |
83,00 |
54,60 |
| Vùng đông bắc Nam Bộ |
75,20 |
43,50 |
| Vùng đồng bằng sông Cửu Long |
89,00 |
56,50 |
Bảng: Tình trạng viêm lợi trẻ em toàn quốc năm 2001
| Nhóm tuổi |
Tỷ lệ chảy máu lợi (%) |
Tỷ lệ trẻ em có cao răng (%) |
| 6 – 8 tuổi |
42,70 |
25,50 |
| 9 – 11 tuổi |
69,20 |
56,80 |
| 12 – 14 tuổi |
71,40 |
78,40 |
Chương tổng quan cũng mô tả đặc điểm địa bàn nghiên cứu: huyện Bình Xuyên có diện tích 14.847,31 ha, dân số 116.731 người, có 9 khu công nghiệp và 2 cụm công nghiệp. Toàn tỉnh Vĩnh Phúc có 381 cán bộ chuyên trách y tế trường học, phần lớn còn lại là kiêm nhiệm. Huyện có 14 trường THCS; 4 trường được chọn nghiên cứu gồm THCS Hương Canh, Thanh Lãng, Sơn Lôi và Đạo Đức với tổng số 544 học sinh khối lớp 6.
CHƯƠNG 2 - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Chương 2 mô tả chi tiết quy trình triển khai hai giai đoạn nghiên cứu:
- Giai đoạn 1 (Năm 2014): Nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 544 học sinh và 544 CMHS. Khám lâm sàng đánh giá thực trạng sâu răng, chỉ số SMT và viêm lợi. Phỏng vấn bộ câu hỏi về kiến thức (dấu hiệu, nguyên nhân, tác hại, biện pháp phòng chống, cách xử trí) và thực hành tự báo cáo (số lần chải răng, thời điểm chải răng, thói quen ăn quà vặt, đi khám răng). Tiến hành quan sát trực tiếp bằng bảng kiểm để kiểm chứng thực hành chải răng thực tế (kỹ thuật chải răng dọc/xoay tròn hay chải ngang, thời gian chải răng đạt trên 3 phút hay dưới 3 phút).
- Giai đoạn 2 (Năm 2014 - 2016): Can thiệp cộng đồng và đánh giá hiệu quả. Nội dung can thiệp tập trung vào:
- Cung cấp kiến thức và kỹ năng chăm sóc răng miệng cho học sinh qua các buổi truyền thông, sinh hoạt ngoại khóa và tích hợp vào môn học.
- Hướng dẫn trực tiếp và giám sát học sinh thực hành chải răng đúng cách tại trường học.
- Truyền thông, phát tài liệu hướng dẫn cho cha mẹ học sinh, nâng cao vai trò giám sát, trang bị bàn chải phù hợp và hạn chế ăn đồ ngọt tại nhà.
- Đánh giá lại các chỉ số lâm sàng (tỷ lệ sâu răng, SMT, viêm lợi), kiến thức và thực hành của học sinh cũng như sự hỗ trợ của cha mẹ vào năm 2016.
- Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được thông qua hội đồng đạo đức, có sự đồng ý tự nguyện tham gia của học sinh, gia đình và các cấp quản lý giáo dục, y tế địa phương.
Chương 3 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Chương 3 trình bày các kết quả định lượng và định tính:
- Thực trạng bệnh răng miệng năm 2014: Tỷ lệ mắc sâu răng và viêm lợi ở học sinh lớp 6 tại 4 trường THCS ở mức cao. Chỉ số SMT và tình trạng viêm lợi được phân tích chi tiết theo giới tính và từng trường.
- Khoảng cách giữa kiến thức và thực hành: Có sự khác biệt rõ rệt giữa lời khai khi phỏng vấn và quan sát thực hành trực tiếp. Khi phỏng vấn, tỷ lệ học sinh trả lời đúng về số lần và thời điểm chải răng tương đối cao; tuy nhiên qua bảng kiểm quan sát trực tiếp, tỷ lệ học sinh chải răng đúng kỹ thuật (chải dọc theo chiều răng mọc hoặc xoay tròn, chải đủ các mặt răng) và thời gian chải răng đạt từ 3 phút trở lên rất thấp, đa số chải răng theo chiều ngang và dưới 3 phút.
- Các yếu tố liên quan: Phân tích đơn biến và hồi quy đa biến xác định các yếu tố liên quan chặt chẽ đến tình trạng sâu răng và viêm lợi gồm:
- Kiến thức về phòng chống sâu răng, viêm lợi không đạt làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
- Kỹ thuật chải răng sai cách (chải ngang) và thời gian chải răng dưới 3 phút làm tăng nguy cơ sâu răng và viêm lợi có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$).
- Thói quen ăn quà vặt, sử dụng đồ ngọt giữa các bữa ăn làm tăng nguy cơ sâu răng.
- Thực hành hỗ trợ của cha mẹ học sinh (mua bàn chải phù hợp lứa tuổi, kiểm soát đồ ngọt, nhắc nhở và đưa đi khám răng định kỳ) có mối liên quan mật thiết với việc giảm tỷ lệ mắc bệnh của học sinh.
- Hiệu quả can thiệp năm 2016: Sau 2 năm triển khai can thiệp:
- Kiến thức phòng chống sâu răng, viêm lợi của học sinh được cải thiện rõ rệt.
- Tỷ lệ học sinh thực hành chải răng đúng kỹ thuật và duy trì thời gian chải răng trên 3 phút tăng cao so với trước can thiệp.
- Thực hành chăm sóc răng miệng cho con của cha mẹ học sinh chuyển biến tích cực.
- Tỷ lệ mắc sâu răng mới được hạn chế, tình trạng viêm lợi và các chỉ số vệ sinh răng miệng (OHI-S, chỉ số mảng bám PI) được cải thiện có ý nghĩa thống kê so với thời điểm trước can thiệp năm 2014.
Chương 4 - BÀN LUẬN
Chương bàn luận phân tích, so sánh kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu trong nước và quốc tế:
- So sánh thực trạng sâu răng, viêm lợi tại Bình Xuyên với các địa phương như Hà Nội, Thừa Thiên Huế, Bắc Ninh, An Giang, chỉ ra tính phổ biến của bệnh răng miệng ở lứa tuổi 12 trên cả nước.
- Bàn luận sâu về nguyên nhân dẫn tới sự chênh lệch giữa nhận thức lý thuyết và thực hành thực tế của học sinh. Việc phỏng vấn đơn thuần dễ dẫn đến sai số do học sinh trả lời theo kiến thức được học nhưng không thực hiện; phương pháp quan sát trực tiếp của đề tài đã phản ánh chính xác kỹ năng thực tế.
- Khẳng định tính phù hợp của mô hình can thiệp tập trung vào kỹ năng chải răng và vai trò của phụ huynh: trong bối cảnh các trường học thiếu cán bộ y tế chuyên khoa răng hàm mặt và thiếu trang thiết bị điều trị chuyên sâu, giải pháp can thiệp dự phòng dựa vào giáo dục thực hành và phối hợp gia đình - nhà trường mang lại hiệu quả bền vững và có tính khả thi cao.
- Phân tích những khó khăn nội tại của chương trình Nha học đường tại các địa phương bán đô thị và nông thôn.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận
- Bổ sung nguồn dữ liệu dịch tễ học tin cậy về thực trạng mắc bệnh sâu răng, chỉ số SMT và tình trạng viêm lợi ở nhóm học sinh 12 tuổi (lớp 6) tại địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc.
- Cung cấp bằng chứng khoa học khẳng định sự cần thiết phải kết hợp giữa phương pháp phỏng vấn và bảng kiểm quan sát trực tiếp khi đánh giá hành vi vệ sinh răng miệng ở trẻ em, giúp loại trừ sai số báo cáo quá mức trong nghiên cứu sức khỏe hành vi.
- Xác định mô hình các yếu tố nguy cơ độc lập liên quan đến bệnh sâu răng và viêm lợi học đường, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thời gian chải răng, kỹ thuật chải răng và sự kiểm soát hỗ trợ từ cha mẹ học sinh.
Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp
- Luận án đã xây dựng, thử nghiệm và chứng minh hiệu quả của mô hình can thiệp chăm sóc sức khỏe răng miệng dựa vào cộng đồng trường học: tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng thực hành chải răng đúng cách có giám sát tại trường, kết hợp truyền thông nâng cao trách nhiệm của phụ huynh học sinh.
- Đề xuất giải pháp trọng tâm giải quyết điểm nghẽn của chương trình Nha học đường: thay vì dàn trải nguồn lực vào các hoạt động điều trị kỹ thuật cao vượt quá khả năng của y tế trường học cơ sở, các trường học nên tập trung nguồn lực khả thi vào giáo dục thực hành chải răng đúng phương pháp và tạo mạng lưới phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của đề tài
- Nghiên cứu được thực hiện tại 4 trường THCS trên địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc nên khả năng ngoại suy kết quả cho các vùng địa lý đặc thù khác (vùng sâu vùng xa, hải đảo hoặc đô thị lớn) có thể bị giới hạn.
- Mô hình can thiệp mới tập trung chủ yếu vào nhóm giải pháp dự phòng và thay đổi hành vi (giáo dục sức khỏe, rèn kỹ năng chải răng, huy động phụ huynh), chưa triển khai được các can thiệp điều trị lâm sàng tại chỗ như trám bít hố rãnh trên diện rộng do thiếu trang thiết bị và bác sĩ chuyên khoa răng hàm mặt tại trường học.
- Thời gian theo dõi hiệu quả can thiệp là 2 năm (2014 - 2016), cần thêm thời gian để đánh giá sự duy trì bền vững của hành vi khi học sinh chuyển lên các khối lớp cao hơn.
Hướng nghiên cứu tiếp
- Mở rộng thử nghiệm mô hình can thiệp giáo dục thực hành phối hợp gia đình - nhà trường trên các nhóm tuổi khác (học sinh tiểu học) và tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.
- Nghiên cứu cơ chế phối hợp lồng ghép giữa y tế trường học với trạm y tế xã/thị trấn và trung tâm y tế huyện để cung cấp dịch vụ điều trị nha khoa ban đầu và trám bít hố rãnh dự phòng cho học sinh mắc bệnh.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng và Răng - Hàm - Mặt: Tham khảo phương pháp luận nghiên cứu kết hợp (mixed methods), kỹ thuật tính toán cỡ mẫu phân tầng, thiết kế công cụ bảng kiểm quan sát thực hành và phương pháp phân tích hồi quy đa biến đánh giá các yếu tố nguy cơ.
- Giảng viên và nhà nghiên cứu y học: Sử dụng khung lý thuyết cây vấn đề và các số liệu dịch tễ học răng miệng học đường phục vụ công tác giảng dạy, phát triển các đề tài can thiệp sức khỏe cộng đồng.
- Cán bộ quản lý y tế, cán bộ y tế trường học và ngành Giáo dục: Tham khảo mô hình can thiệp khả thi, chi phí thấp để tổ chức lại hoạt động nha học đường tại địa phương, tập trung vào giáo dục kỹ năng thực hành và kết nối phụ huynh học sinh thay vì triển khai hình thức.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án tập trung vào nhóm đối tượng nào và được tiến hành tại địa bàn nào?
Luận án nghiên cứu trên 544 học sinh khối lớp 6 (11 - 12 tuổi) và 544 cha mẹ học sinh tại 4 trường THCS (Hương Canh, Thanh Lãng, Sơn Lôi, Đạo Đức) thuộc huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc, cùng đại diện Ban Giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm và cán bộ phụ trách y tế trường học.
2. Khung lý thuyết phân tích cây vấn đề trong luận án chỉ ra các nhóm nguyên nhân chính nào dẫn đến tỷ lệ sâu răng, viêm lợi cao ở học sinh?
Khung lý thuyết xác định ba nhóm nguyên nhân: (1) Học sinh thiếu kiến thức và kỹ năng thực hành chải răng đúng cách, thói quen ăn đồ ngọt; (2) Cha mẹ học sinh thiếu kiến thức, ít quan tâm, không kiểm soát chế độ ăn và chưa trang bị bàn chải, kem đánh răng phù hợp; (3) Nhà trường tổ chức hoạt động nha học đường chưa hiệu quả, thiếu giáo dục thực hành thường xuyên và thiếu cán bộ chuyên trách.
3. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đặc biệt trong việc đánh giá thực hành chăm sóc răng miệng của học sinh?
Luận án kết hợp giữa phỏng vấn bộ câu hỏi tự báo cáo và bảng kiểm quan sát trực tiếp thao tác chải răng thực tế (kỹ thuật chải, các mặt răng được làm sạch và thời gian chải răng), từ đó phát hiện khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và kỹ năng thực hành thực tế của học sinh.
4. Nội dung can thiệp trọng tâm được luận án triển khai và đánh giá hiệu quả là gì?
Can thiệp tập trung vào việc cung cấp kiến thức, hướng dẫn và giám sát trực tiếp kỹ thuật chải răng đúng cách cho học sinh tại trường; kết hợp truyền thông nâng cao nhận thức, hướng dẫn phụ huynh hỗ trợ phương tiện chải răng và kiểm soát thói quen ăn ngọt của con tại gia đình.
5. Tại sao luận án không tập trung vào can thiệp điều trị lâm sàng tại chỗ trong trường học?
Do điều kiện thực tế tại các trường học còn hạn chế về kinh phí, thiếu trang thiết bị máy móc chuyên khoa và cán bộ y tế trường học đa phần là kiêm nhiệm, không có chuyên môn sâu về răng hàm mặt; do đó mô hình can thiệp dự phòng dựa vào giáo dục thực hành và phối hợp gia đình là giải pháp khả thi, tiết kiệm và bền vững nhất.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Anh Sơn đã cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng và các yếu tố liên quan đến bệnh sâu răng, viêm lợi ở học sinh lớp 6 huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc. Nghiên cứu chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa kiến thức và thực hành chải răng thực tế của học sinh, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của sự hỗ trợ từ cha mẹ và nhà trường. Kết quả đánh giá can thiệp giai đoạn 2014 - 2016 chứng minh rằng mô hình dự phòng tập trung vào giáo dục kỹ năng thực hành chải răng đúng cách kết hợp gắn kết gia đình là giải pháp khả thi, mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện sức khỏe răng miệng học đường trong điều kiện nguồn lực y tế cơ sở còn hạn chế.
