Luận văn thực trạng lây truyền hiv từ mẹ sang con và một số yếu tố ảnh hưởng tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại quảng ninh giai đoạn 2011 2018

Luận văn phân tích thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con và các yếu tố ảnh hưởng tại 9 cơ sở điều trị dự phòng ở Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018.

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Trí Dũng
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con và một số yếu tố liên quan tại 09 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BẢNG (BIỂU ĐỒ)
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. HIV/AIDS và Lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 1.1.1. Khái niệm HIV/AIDS – diễn tiến lâm sàng HIV/AIDS
• 1.1.2. Lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 1.2. Tình hình dịch HIV/AIDS và lây truyền HIV từ mẹ sang con trên thế giới
• 1.2.1. Tình hình dịch HIV trên thế giới
• 1.2.2. HIV và Lây truyền mẹ con tại Việt Nam
• 1.2.3. Tình hình lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Quảng Ninh
• 1.3. Yếu tố liên quan lây truyền HIV từ mẹ sang con trong nhóm Phụ nữ có thai
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Công cụ thu thập thông tin
• 2.7. Các biến số sử dụng trong nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.9. Vấn đề đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• 3.2. Mô tả một số yếu tố liên quan đến thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 3.3. Mối liên quan giữa lây truyền HIV từ mẹ sang con và một số yếu tố tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• 4.2. Bàn luận về một số yếu tố liên quan đến thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• 4.3. Bàn luận về mối liên quan giữa lây truyền HIV từ mẹ sang con và một số yếu tố tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018
• 4.4. Bàn luận về hạn chế của nghiên cứu và biện pháp khắc phục
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Quảng Ninh giai đoạn 2011 2018

Nghiên cứu tập trung vào thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng ở Quảng Ninh trong giai đoạn 2011-2018. Kết quả cho thấy tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con là 4,4% trong số 594 trẻ sinh sống từ mẹ nhiễm HIV, với 26 trẻ nhiễm. Tỷ lệ này cao hơn ở nhóm mẹ được xét nghiệm HIV trong giai đoạn chuẩn bị sinh (13,2%) và nhóm có CD4 dưới 250 (17,4%). Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc điều trị ARV trước khi mang thai giúp giảm đáng kể tỷ lệ lây truyền, chỉ còn 2,2%. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời trong phòng chống HIV.

1.1. Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con

Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Quảng Ninh trong giai đoạn 2011-2018 là 4,4%, tương đương với 26 trẻ nhiễm trong tổng số 594 trẻ sinh sống từ mẹ nhiễm HIV. Tỷ lệ này cao hơn ở nhóm mẹ được xét nghiệm HIV trong giai đoạn chuẩn bị sinh (13,2%) và nhóm có CD4 dưới 250 (17,4%). Điều này cho thấy sự cần thiết của việc giám sát dịch tễ và can thiệp y tế sớm để giảm thiểu nguy cơ lây truyền.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến lây truyền HIV từ mẹ sang con

Các yếu tố ảnh hưởng đến lây truyền HIV từ mẹ sang con bao gồm thời điểm xét nghiệm HIV, mức độ CD4 của mẹ, và việc tuân thủ điều trị ARV. Nghiên cứu chỉ ra rằng mẹ có CD4 dưới 250 có nguy cơ lây truyền cao hơn (OR=6,199; 95%CI:2,532-15,178; p~0,000). Việc điều trị ARV trước khi mang thai giúp giảm đáng kể tỷ lệ lây truyền (OR=2,999; 95% CI: 1,187-7,578, p=0,015).

II. Yếu tố liên quan đến lây truyền HIV từ mẹ sang con

Nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Quảng Ninh. Các yếu tố chính bao gồm thời điểm xét nghiệm HIV, mức độ CD4 của mẹ, và việc tuân thủ điều trị ARV. Mẹ có CD4 dưới 250 có nguy cơ lây truyền cao hơn (OR=6,199; 95%CI:2,532-15,178; p~0,000). Việc điều trị ARV trước khi mang thai giúp giảm đáng kể tỷ lệ lây truyền (OR=2,999; 95% CI: 1,187-7,578, p=0,015). Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng điều trị dự phòng LTMC trong khi mang thai có hiệu quả cao (OR=3,271; 95%CI:1,201-8,913, p=0,031).

2.1. Thời điểm xét nghiệm HIV

Thời điểm xét nghiệm HIV là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến lây truyền HIV từ mẹ sang con. Nghiên cứu cho thấy mẹ được xét nghiệm HIV trong giai đoạn chuẩn bị sinh có nguy cơ lây truyền cao hơn (OR=5,488; 95%CI:2,147-14,030; p=0,001). Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của việc tư vấn xét nghiệm HIV sớm cho phụ nữ mang thai.

2.2. Mức độ CD4 và điều trị ARV

Mức độ CD4 và việc tuân thủ điều trị ARV là các yếu tố chính ảnh hưởng đến lây truyền HIV từ mẹ sang con. Mẹ có CD4 dưới 250 có nguy cơ lây truyền cao hơn (OR=6,199; 95%CI:2,532-15,178; p~0,000). Việc điều trị ARV trước khi mang thai giúp giảm đáng kể tỷ lệ lây truyền (OR=2,999; 95% CI: 1,187-7,578, p=0,015).

III. Can thiệp y tế và chính sách phòng chống HIV

Nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị về can thiệp y tế và chính sách phòng chống HIV nhằm giảm thiểu lây truyền HIV từ mẹ sang con. Các biện pháp bao gồm tăng cường tư vấn xét nghiệm HIV cho phụ nữ mang thai, mở rộng điều trị ARV cho phụ nữ nhiễm HIV trước khi mang thai, và nâng cao hiệu quả điều trị dự phòng LTMC. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc giám sát dịch tễ và chăm sóc sức khỏe cộng đồng để đạt được mục tiêu loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con.

3.1. Tư vấn và xét nghiệm HIV

Việc tăng cường tư vấn xét nghiệm HIV cho phụ nữ mang thai là biện pháp quan trọng để giảm thiểu lây truyền HIV từ mẹ sang con. Nghiên cứu khuyến nghị mở rộng dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, đặc biệt là trước khi mang thai.

3.2. Điều trị ARV và dự phòng LTMC

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc mở rộng điều trị ARV cho phụ nữ nhiễm HIV trước khi mang thai và nâng cao hiệu quả điều trị dự phòng LTMC. Các biện pháp này giúp giảm đáng kể tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con và tiến tới loại trừ hoàn toàn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lây truyền HIV từ mẹ sang con là nguyên nhân phổ biến nhất gây nhiễm HIV ở trẻ em dưới 15 tuổi. Theo báo cáo toàn cầu của UNAIDS, trong giai đoạn 2010 - 2018, số ca nhiễm HIV mới ở trẻ em đã giảm 41%, từ 280.000 ca xuống còn 160.000 ca nhờ việc mở rộng các can thiệp điều trị dự phòng bằng thuốc kháng virus (ARV). Tại Việt Nam, Chiến lược Quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đặt mục tiêu giảm tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con xuống dưới 5% vào năm 2015 và dưới 2% vào năm 2020. Mặc dù Bộ Y tế đã ban hành các hướng dẫn quan trọng như Quyết định 3047/QĐ-BYT và Quyết định 5418/QĐ-BYT nhằm điều trị ARV cho phụ nữ mang thai không phụ thuộc tuổi thai hay số lượng tế bào CD4, nhiều địa phương vẫn ghi nhận trẻ nhiễm HIV do phát hiện bệnh muộn.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm mô tả thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con và xác định các yếu tố liên quan tại 09 cơ sở điều trị dự phòng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn từ ngày 01/01/2011 đến ngày 31/12/2018. Trên tổng số 594 cặp mẹ con sinh sống được theo dõi trong 8 năm, nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ lây truyền thực tế là 4,4% (26 trẻ nhiễm). Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp bằng chứng dịch tễ học xác thực để tối ưu hóa quy trình sàng lọc và chăm sóc chu sinh, hỗ trợ đắc lực cho mục tiêu loại trừ lây truyền HIV mẹ con tại Quảng Ninh và các địa phương trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết dịch tễ học về lây truyền dọc HIV từ mẹ sang thai nhi và mô hình can thiệp dự phòng toàn diện do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng Bộ Y tế Việt Nam xây dựng. Quá trình lây truyền tự nhiên xảy ra qua 3 giai đoạn: trong thai kỳ chiếm khoảng 25%, trong lúc chuyển dạ đẻ chiếm 50%, và qua thời kỳ cho con bú chiếm 25%. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ đa chiều giữa ba nhóm yếu tố: yếu tố dịch vụ y tế (chuyển tiếp dịch vụ, phác đồ ARV, thực hành sản khoa), yếu tố đặc điểm người mẹ (tuổi, thời điểm xét nghiệm, số lượng tế bào miễn dịch CD4, giai đoạn lâm sàng), và yếu tố đặc điểm trẻ sơ sinh (cân nặng khi sinh, giới tính, điều trị dự phòng sau sinh).

Các khái niệm then chốt bao gồm: Điều trị kháng virus (ARV) nhằm ức chế tối đa tải lượng virus trong máu mẹ; Tế bào miễn dịch CD4 phản ánh tình trạng suy giảm miễn dịch; Phản ứng chuỗi men Polymerase (PCR) dùng để chẩn đoán sớm vật liệu di truyền ARN của virus ở trẻ phơi nhiễm dưới 18 tháng tuổi; và Quy trình chuyển tuyến liên chuyên khoa Sản - Nhi nhằm đảm bảo điều trị dự phòng liên tục từ khi sinh đến khi khẳng định tình trạng nhiễm của trẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích. Nguồn dữ liệu được thu thập hồi cứu từ toàn bộ hồ sơ bệnh án sản khoa, sổ quản lý chương trình dự phòng lây truyền mẹ con và phiếu theo dõi tại phòng khám ngoại trú Nhi của 09 cơ sở y tế triển khai điều trị dự phòng tại Quảng Ninh từ năm 2011 đến năm 2018.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ 594 hồ sơ cặp mẹ con sinh sống thỏa mãn tiêu chuẩn lựa chọn từ 615 hồ sơ thai phụ nhiễm HIV được ghi nhận. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng vì đây là quần thể hữu hạn, đặc thù trong giai đoạn 8 năm, giúp triệt tiêu sai số chọn mẫu và nâng cao tính đại diện cho toàn tỉnh. Dữ liệu được nhập bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích bằng phần mềm SPSS 20.0. Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ %) được sử dụng để tổng hợp các biến số nhân khẩu và lâm sàng. Phân tích phân tầng sử dụng kiểm định Chi-square và tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% (95% CI) ở ngưỡng ý nghĩa p < 0,05 nhằm lượng hóa chính xác mức độ tác động của các yếu tố nguy cơ lên tình trạng nhiễm HIV của trẻ. Đề tài đã được Hội đồng Đạo đức Trường Đại học Y tế công cộng phê duyệt theo Quyết định số 154/2019/YTCC-HD3.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con chung tại 09 cơ sở điều trị dự phòng tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2011 - 2018 là 4,4% (26/594 trẻ sinh sống), thấp hơn đáng kể so với mức nguy cơ tự nhiên từ 30% đến 45% khi không có can thiệp y tế.

Thứ hai, thời điểm chẩn đoán HIV của mẹ là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến khả năng lây truyền. Nhóm thai phụ chỉ phát hiện nhiễm HIV khi chuẩn bị sinh có tỷ lệ lây truyền lên tới 13,2% (10/76 trẻ), cao gấp 5,488 lần so với nhóm được chẩn đoán trước khi mang thai với tỷ lệ chỉ 2,7% (9/335 trẻ; OR = 5,488; 95% CI: 2,147 - 14,030; p = 0,001).

Thứ ba, tình trạng miễn dịch của người mẹ liên quan chặt chẽ đến kết cục sức khỏe của trẻ. Nhóm phụ nữ có số lượng tế bào CD4 dưới 250 tế bào/mm3 ghi nhận tỷ lệ lây truyền sang con là 17,4% (8/46 trẻ), cao gấp 6,199 lần so với nhóm có CD4 từ 250 tế bào/mm3 trở lên với tỷ lệ 3,3% (18/548 trẻ; OR = 6,199; 95% CI: 2,532 - 15,178; p < 0,001).

Thứ tư, tiền sử điều trị ARV quyết định rõ rệt hiệu quả phòng ngừa. Tỷ lệ lây truyền ở nhóm không điều trị ARV trước mang thai là 6,3% (20/319 trẻ), cao gấp 2,999 lần so với nhóm đã điều trị ARV trước đó với tỷ lệ 2,2% (6/275 trẻ; OR = 2,999; 95% CI: 1,187 - 7,578; p = 0,015). Nhóm không điều trị trong thai kỳ có tỷ lệ lây truyền 13,8%, cao gấp 3,271 lần nhóm có điều trị với tỷ lệ 4,7% (OR = 3,271; 95% CI: 1,201 - 8,913; p = 0,031). Các yếu tố như phương pháp sinh (sinh thường 4,5% so với sinh mổ 3,9%; p = 0,753) hay giai đoạn lâm sàng không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định cơ chế then chốt của ARV là ức chế nồng độ virus trong máu và dịch sinh dục của mẹ, từ đó ngăn chặn sự xâm nhập qua hàng rào bánh rau và đường sinh sản trong lúc chuyển dạ. Khi hệ miễn dịch mẹ suy kiệt (CD4 < 250 tế bào/mm3), tải lượng virus tăng cao làm nguy cơ lây truyền tăng vọt lên 17,4%. Tỷ lệ lây truyền chung 4,4% tương đồng với các báo cáo tại Bệnh viện Hùng Vương (5,15%) và các nghiên cứu tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương, chứng minh tính đồng nhất của hiệu quả can thiệp dự phòng sớm.

Về mặt trình bày dữ liệu, các phát hiện lâm sàng này có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ cột ghép so sánh tỷ lệ lây truyền giữa các thời điểm chẩn đoán (2,7% trước mang thai so với 13,2% lúc chuẩn bị sinh), kết hợp bảng tương quan chéo 2x2 thể hiện rõ tỷ số OR và khoảng tin cậy 95%. Hệ thống y tế Quảng Ninh đã đạt kết quả ấn tượng với 98,1% trẻ được xét nghiệm PCR máu gót chân và 99,5% trẻ được dùng ARV dự phòng, tạo nền tảng vững chắc để tiếp tục thu hẹp khoảng cách phát hiện muộn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đẩy mạnh xét nghiệm sàng lọc HIV sớm cho phụ nữ độ tuổi sinh đẻ và thai phụ. Ban chỉ đạo phòng chống HIV/AIDS và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Quảng Ninh cần chỉ đạo trạm y tế 186 xã, phường mở rộng tư vấn xét nghiệm ngay trong 3 tháng đầu thai kỳ, phấn đấu giảm tỷ lệ phát hiện muộn lúc chuyển dạ từ 12,8% xuống dưới 5% trong giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ hai, tối ưu hóa việc tiếp cận và tuân thủ điều trị ARV liên tục. Các phòng khám ngoại trú và khoa Sản bệnh viện cần thực hiện khởi động điều trị ARV ngay khi phát hiện thai phụ nhiễm HIV mà không cần chờ xét nghiệm CD4 hay tuổi thai theo đúng hướng dẫn của Bộ Y tế, duy trì tỷ lệ tuân thủ điều trị của bệnh nhân đạt trên 98% hàng năm.

Thứ ba, củng cố quy trình kết nối và chuyển tuyến khép kín hai chiều Sản - Nhi. Sở Y tế Quảng Ninh cần hoàn thiện cơ chế phản hồi thông tin giữa 09 cơ sở sản khoa và các phòng khám ngoại trú Nhi, đảm bảo 100% trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được cấp phát thuốc ARV dự phòng chu sinh, uống Cotrimoxazole dự phòng nhiễm trùng cơ hội và làm xét nghiệm PCR máu gót chân trong vòng 4 tuần đầu.

Thứ tư, nâng cao hiệu quả truyền thông và hỗ trợ dinh dưỡng an toàn. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh phối hợp các đoàn thể địa phương thực hiện các chiến dịch truyền thông đa phương tiện tiếp cận hơn 600.000 lượt người mỗi năm. Đồng thời, cung ứng miễn phí nguồn sữa ăn thay thế và hướng dẫn kỹ thuật nuôi ăn an toàn cho 100% bà mẹ nhiễm HIV lựa chọn không nuôi con bằng sữa mẹ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, nhà quản lý và hoạch định chính sách y tế tại Cục Phòng, chống HIV/AIDS và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật các tỉnh. Luận văn cung cấp hệ thống số liệu thực chứng từ 594 ca bệnh án để xây dựng kế hoạch phân bổ thuốc ARV, thiết lập chỉ tiêu can thiệp và hoàn thiện mạng lưới sàng lọc thai kỳ.

Thứ hai, bác sĩ sản khoa, nhi khoa và cán bộ y tế điều trị HIV/AIDS. Tài liệu là cẩm nang thực hành lâm sàng giá trị về kỹ thuật chăm sóc sản khoa an toàn, chỉ định phác đồ ARV dự phòng chu sinh và quy trình lấy mẫu xét nghiệm PCR sớm cho trẻ sơ sinh.

Thứ ba, học viên cao học, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học. Công trình là tài liệu tham khảo phương pháp luận chuẩn xác về thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang hồi cứu, kỹ thuật quản lý dữ liệu trên EpiData và phân tích thống kê chuyên sâu trên phần mềm SPSS.

Thứ tư, các tổ chức quốc tế và cơ quan tài trợ y tế (UNAIDS, UNICEF, Quỹ Toàn cầu). Báo cáo mang lại bức tranh dịch tễ học thực địa tại địa bàn trọng điểm Quảng Ninh, phục vụ trực tiếp cho việc đánh giá hiệu quả và xây dựng các dự án tài trợ giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Quảng Ninh trong giai đoạn nghiên cứu đạt mức nào? Tỷ lệ lây truyền chung trên 594 cặp mẹ con là 4,4% (26 trẻ nhiễm). Kết quả này khẳng định chương trình dự phòng tại 09 cơ sở y tế đã kiểm soát tốt nguồn lây, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ lây truyền tự nhiên từ 30% đến 45% khi không có can thiệp y tế.

Thời điểm chẩn đoán HIV của người mẹ ảnh hưởng như thế nào đến nguy cơ lây nhiễm của trẻ? Mẹ chỉ được phát hiện nhiễm HIV khi chuẩn bị sinh có tỷ lệ truyền bệnh cho con là 13,2%, cao gấp 5,488 lần so với nhóm được chẩn đoán trước khi mang thai (2,7%, p = 0,001). Phát hiện muộn làm mất đi cơ hội giảm tải lượng virus trước khi sinh.

Mức độ suy giảm miễn dịch CD4 của mẹ tác động ra sao đến khả năng lây truyền? Mẹ có số lượng tế bào CD4 dưới 250 tế bào/mm3 có tỷ lệ lây truyền sang con lên đến 17,4%, cao gấp 6,199 lần so với nhóm có CD4 từ 250 tế bào/mm3 trở lên (3,3%, p < 0,001). Nồng độ miễn dịch thấp phản ánh lượng virus trong máu cao, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm qua nhau thai.

Phương pháp sinh mổ có ưu thế vượt trội hơn sinh thường trong việc giảm lây truyền HIV không? Tỷ lệ lây truyền ở nhóm sinh mổ là 3,9% so với sinh thường là 4,5%, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p = 0,753). Khi người mẹ được điều trị ARV hiệu quả và kiểm soát tốt tải lượng virus, sinh thường theo đúng quy trình sản khoa an toàn vẫn đảm bảo tính an toàn cao.

Trẻ sơ sinh phơi nhiễm với HIV tại Quảng Ninh được can thiệp dự phòng y tế ra sao? Có 99,5% trẻ được uống ARV dự phòng và Cotrimoxazole ngay sau sinh. Tỷ lệ trẻ được lấy máu gót chân xét nghiệm PCR phát hiện sớm virus đạt 98,1%, và 98,3% trẻ hoàn thành xét nghiệm kháng thể khẳng định sau 18 tháng, phản ánh mạng lưới quản lý sau sinh vận hành rất hiệu quả.

Kết luận

• Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 09 cơ sở điều trị dự phòng ở Quảng Ninh giai đoạn 2011 - 2018 được khống chế ở mức 4,4% trên 594 trẻ sinh sống.
• Thời điểm chẩn đoán HIV muộn khi chuyển dạ làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm sang con gấp 5,488 lần so với phát hiện trước thai kỳ.
• Tình trạng suy giảm miễn dịch với CD4 dưới 250 tế bào/mm3 ở mẹ làm tăng nguy cơ lây truyền lên 6,199 lần.
• Điều trị ARV sớm trước và trong khi mang thai giúp giảm tỷ lệ lây truyền xuống mức thấp nhất, đạt từ 2,2% đến 4,7%.
• Quy trình can thiệp và chuyển tuyến Sản - Nhi đạt hiệu quả cao với 98,1% trẻ được xét nghiệm PCR máu gót chân và 99,5% trẻ được điều trị ARV dự phòng.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện và các bằng chứng lượng hóa chính xác về những yếu tố nguy cơ lây truyền mẹ con tại thực địa. Trong giai đoạn 2021 - 2030, hệ thống y tế cần tiếp tục mở rộng sàng lọc sớm tại tuyến cơ sở và duy trì điều trị ARV liên tục, tạo bước đột phá tiến tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn lây truyền HIV từ mẹ sang con trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Lây truyền HIV từ mẹ sang con (LTMC) là nguyên nhân phổ biến nhất gây nhiễm HIV ở trẻ dưới 15 tuổi, đối tượng dễ bị tổn thương nhất bởi đại dịch HIV/AIDS. Các can thiệp dự phòng LTMC được tập trung thực hiện và đạt kết quả tích cực [21]. Trên quy mô toàn cầu, theo UNAIDS, kể từ năm 2010 đến năm 2018, số trẻ nhiễm mới đã giảm 41% từ 280 000 ca nhiễm [190 000–430 000] năm 2010 còn 160 000 ca nhiễm [110 000–260 000] năm 2018 [61]. Tại Việt Nam, chương trình dự phòng LTMC đặc biệt được quan tâm thực hiện.

Năm 2005, Bộ Y tế phê duyệt “Chương trình hành động Quốc gia về Phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con giai đoạn 2006-2010”, tổ chức thực hiện các giải pháp kỹ thuật, cập nhật các hướng dẫn của tổ chức y tế thế giới về điều trị dự phòng LTMC hướng đến mục tiêu Khống chế tỷ lệ trẻ em bị nhiễm HIV do mẹ truyền sang xuống dưới 10% vào năm 2010 [9]. Trong giai đoạn tiếp theo, dự phòng LTMC là một trong những hợp phần quan trọng của “Chiến lược quốc gia Phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 được Chính phủ ban hành năm 2012” với mục tiêu Giảm tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con xuống dưới 5% vào năm 2015 và dưới 2% vào năm 2020 [14]. Để đạt được các mục tiêu trên, nhiều sáng kiến, hướng dẫn kỹ thuật đã được triển khai nhằm mở rộng độ bao phủ, tính dễ tiếp cận của chương trình dự phòng LTMC. Năm 2018, Bộ Y tế phê duyệt “Kế hoạch hành động quốc gia tiến tới loại trừ HIV, viêm gan B và giang mai lây truyền từ mẹ sang con giai đoạn 2018-2020” cập nhật hướng dẫn, cụ thể hóa hoạt động và bố trí nguồn lực nhằm loại trừ LTMC [12].

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai thực hiện chương trình dự phòng LTMC cũng gặp không ít thách thức. Cho đến năm 2015, theo đánh giá của của Cục Phòng chống HIV/AIDS, tại một số tỉnh vẫn có tỷ lệ LTMC lên đến 10%. Các yếu tố ảnh hưởng được xác định là xét nghiệm phát hiện nhiễm HIV hạn chế. Phụ nữ khó tiếp cận với các dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV nếu không có dịch vụ khám thai và chăm sóc sinh đẻ.

Mặc dù mạng lưới trạm y tế trong toàn quốc rất thuận lợi cho bà mẹ mang thai đến khám thai và phát hiện HIV sớm nhất khi 2 thai được 3 tháng tuổi. Tuy nhiên, việc chẩn đoán, phát hiện và chỉ định phác đồ thuốc hiệu quả trong phòng chống lây truyền từ mẹ sang con mới chỉ được thực hiện ở một số cơ sở sản khoa, bệnh viện tuyến tỉnh và các vùng có dự án tài trợ [21]. Tại Quảng Ninh, Chương trình dự phòng LTMC được triển khai tại các cơ sở sản khoa trên toàn bộ14/14 huyện trong đó có 09 đơn vị cung cấp dịch vụ điều trị dự phòng LTMC [45], [46]. Triển khai từ năm 2005, chương trình thực hiện điều trị dự phòng LTMC theo hướng dẫn của Bộ Y tế căn cứ trên các điều kiện tuần thai, giai đoạn lâm sàng và CD4 của mẹ [6].

Trong giai đoạn 2011-2018, chương trình điều trị dự phòng LTMC bắt đầu thực hiện theo hướng dẫn mới của WHO về mở rộng điều trị, năm 2015, điều trị ARV cho phụ nữ mang thai không phụ thuộc vào tuổi thai, giai đoạn lâm sàng và CD4 theo quyết định 3047/QĐ-BYT [11]. Đến tháng 12/2017, tiếp tục cập nhật các phác đồ điều trị căn cứ trên tải lượng virus cho phụ nữ mang thai và điều trị trẻ em dưới 18 tháng để nâng cao hiệu quả điều trị dự phòng LTMC theo hướng dẫn của Bộ Y tế tại Quyết định 5418/QĐ-BYT [7]. Tuy đã mở rộng các tiêu chuẩn điều trị và cập nhật các hướng dẫn mới nhất nhưng vẫn còn tỷ lệ nhất định trẻ lây nhiễm HIV từ mẹ. Vậy yếu tố nào liên quan đến thực trạng này? Có thể triển khai những can thiệp gì để tiếp tục khống chế và tiến tới loại trừ LTMC? Để trả lời câu hỏi trên chúng tôi chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con và một số yếu tố liên quan tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018” nhằm xác định thực trạng và các yếu tố liên quan của chương trình dự phòng LTMC, cung cấp bằng chứng cho việc lập kế hoạch can thiệp cho giai đoạn tiếp theo.

3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1- Mô tả thực trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018. 2- Xác định một số yếu tố liên quan đến tình trạng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại 9 cơ sở điều trị dự phòng tại Quảng Ninh giai đoạn 2011-2018. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. HIV/AIDS và Lây truyền HIV từ mẹ sang con 1.

Khái niệm HIV/AIDS – diễn tiến lâm sàng HIV/AIDS HIV viết tắt của cụm từ tiếng Anh (Human Immunodeficiency Virus) là virus gây ra suy giảm miễn dịch mắc phải ở người. HIV được phát hiện đầu tiên do một nhóm nhà khoa học Pháp (L.Barré- Sinoussi) ở Viện Pasteur Paris phân lập từ máu của một bệnh nhân vào năm 1983.Gallo và các nhà khoa học Mỹ cũng đã phân lập được virus HIV [37],[53]. Năm 1986, Hội nghị Quốc tế về vi rút đã thống nhất tên gọi là HIV (Human Immunodeficiency Virus) Týp 1 hay HIV-1. Cũng năm 1986, các nhà khoa học Pháp phân lập một loại virus khác ở Tây Phi cũng gây suy giảm miễn dịch ở người có cấu trúc kháng nguyên khác với HIV-1 gọi là HIV- 2.

AIDS viết tắt của cụm từ tiếng Anh (Acquired Immunodeficiency Syndrome) có nghĩa là hội chứng suy giảm miễn dịch nhiễm phải, giai đoạn cuối của nhiễm HIV [27],[53]. Hiện nay, người nhiễm HIV được chia làm 4 thời kỳ: - Thời kỳ cửa sổ (phơi nhiễm): Thời kỳ này rất dễ lây lan cho người khác vì số lượng virus trong máu rất cao, nhưng chưa có kháng thể. Ở giai đoạn này khi có nguy cơ nhiễm HIV, để khẳng định thì người bệnh phải được làm xét nghiệm máu bằng kỹ thuật PCR tìm ARN của HIV. Kháng thể kháng HIV xuất hiện trong máu muộn hơn, sau 6 tuần (thông thường là 3 tháng) mới xét nghiệm tìm kháng thể [24].

- Thời kỳ nhiễm không triệu chứng: Số lượng tế bào T4 giảm, nhưng lượng T4 không giống nhau ở mỗi người và sự giảm lượng T4 cũng không tỉ lệ thuận với mức độ nặng của bệnh. Lượng kháng nguyên tăng lên phản ánh sự nhân lên của virus mà hệ thống miễn dịch của cơ thể không khống chế được [24]. 5 - Thời kỳ nhiễm có triệu chứng, giai đoạn sớm: Việc chuyển giai đoạn thể hiện qua các triệu chứng: sốt, vã mồ hôi về đêm, tiêu chảy mãn (do HIV xâm nhập tế bào ở niêm mạc ruột), nổi hạch và đau đầu. Có thể có sarcome Kaposi xuất hiện sớm.

Bắt đầu nhiễm các bệnh nhiễm trùng cơ hội như nhiễm nấm Candida albicans ở niêm mạc miệng, nhiễm khuẩn hô hấp, viêm nha chu [24]. - Thời kỳ nhiễm có triệu chứng, giai đoạn muộn: Số lượng tế bào T4 ngày càng giảm thì khả năng nhiễm bệnh cơ hội ngày càng tăng. Khi T4 còn 200 tế bào/µL máu thì dễ bị viêm phổi và viêm màng não do Toxoplasma gondii. Hoặc sẽ diễn biến rất nhanh thành AIDS trong vòng vài năm nếu tiếp tục có các hành vi nguy cơ (như dùng chung bơm kim tiêm khi tiêm chích, tiếp tục quan hệ tình dục không dùng biện pháp bảo vệ với nhiều người.) điều đó một mặt sẽ làm lây truyền HIV cho người khác, mặt khác họ sẽ bị nhiễm thêm HIV từ người khác hoặc bị các nhiễm trùng bội nhiễm kích hoạt cho HIV sản sinh nhanh trong cơ thể làm tiêu huỷ nhanh hệ thống miễn dịch và người đó tự rút ngắn cuộc đời lại [24].2 Lây truyền HIV từ mẹ sang con Lây truyền HIV từ mẹ sang con là một trong ba đường lây nhiễm HIV bên cạnh đường máu và đường tình dục.

LTMC là sự truyền HIV từ người mẹ bị nhiễm sang trẻ sơ sinh trong các giai đoạn: mang thai, quá trình chuyển dạ đẻ, và thời kỳ cho con bú [22]. Lây truyền HIV từ mẹ sang con qua các giai đoạn: Theo nghiên cứu thuần tập của WHO, cứ 100 trẻ sinh ra từ 100 bà mẹ nhiễm HIV, nếu không có can thiệp dự phòng trước, trong và sau sinh và trẻ được bú mẹ trong thời gian dài (trên 18 tháng), sẽ có khoảng 36 trẻ bị lây nhiễm từ mẹ (dao động ước tính từ 25 - 40 trẻ). Như vậy nếu không có can thiệp PLTMC thì sẽ có khoảng từ một phần ba số trẻ sinh ra sẽ bị lây nhiễm từ bà mẹ nhiễm HIV. Theo nghiên cứu của Dương Lan Dung, Lây truyền HIV trong thời kỳ mang thai: Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con sẽ tăng dần theo trong quá trình mang thai, cao nhất vào giai đoạn chuyển dạ, sau đó là vào thời kỳ cho con bú: tỷ lệ tương ứng là 1:2:1 (9 trẻ ở giai đoạn mang thai, 17 trẻ bị lây nhiễm ở giai đoạn 6 chuyển dạ đẻ và 10 trẻ bị lây qua đường sữa mẹ trong tổng số chung 36 trẻ bị lây nhiễm).

Như vậy tỷ lệ lây truyền trong giai đoạn mang thai sẽ chiếm khoảng 25%, lây truyền qua giai đoạn chuyển dạ chiếm tỷ lệ cao nhất 50% và lây qua đường sữa mẹ cũng chiếm khoảng 25% [25]. Trong thời kỳ mang thai, người mẹ nhiễm HIV sẽ truyền HIV cho con theo hình thức “lây truyền dọc”, trong đó bánh rau có vai trò quan trọng trong việc lây truyền. Bình thường, mặt bánh rau có cấu tạo đặc biệt, bao gồm nhiều vách ngăn, có chức năng như các ”rào cản” bảo vệ, chỉ cho phép trao đổi các chất dinh dưỡng, vitamine, khoáng chất, kháng thể của người mẹ đi qua để nuôi dưỡng bào thai. Ở người mẹ bị nhiễm HIV, bánh rau cũng là hàng rào ngăn chặn vi rút HIV xâm nhập vào thai nhi.

Do đó chỉ có khoảng một phần ba số trẻ bị lây nhiễm nếu không có can thiệp dự phòng khi mang thai. Tuy nhiên cấu trúc và đặc điểm chức năng của bánh rau thay đổi theo tiến triển của thai nghén. Ở những giai đoạn sau của thai kỳ, bánh rau lớn lên cùng với việc các mạch máu và màng rau giãn rộng tạo điều kiện cho virút xâm nhập từ máu mẹ vào thai nhi [25]. Trường hợp người mẹ bị nhiễm HIV (giai đoạn nhiễm cấp) có nồng độ HIV trong máu rất cao thì nguy cơ lây truyền HIV sang con qua bánh rau cũng tăng cao.