Chương 1: Khái quát chung về Dân quân tự vệ và tổ chức thực hiện Luật Dân quân tự vệ. Chương 2: Thực trạng tổ chức thực hiện Luật Dân quân tự vệ tại thị trấn Kiến Đức, huyện Đắk R’Lấp, tỉnh Đắk Nông – Kiến nghị và giải pháp. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ DÂN QUÂN TỰ VỆ VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN LUẬT DÂN QUÂN TỰ VỆ 1. Khái niệm, thành phần, vị trí, chức năng và nhiệm vụ của Dân quân tự vệ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ nhất thông Nghị quyết về đội tự vệ vào ngày 28/3/1935, đây là Nghị quyết đầu tiên của Đảng về tổ chức, chỉ đạo xây dựng, huấn luyện và hoạt động của lực lượng tự vệ.
Nghị quyết về Đội tự vệ đã khẳng định “Tự vệ đội càng mạnh thì tức là có điều kiện thuận lợi để sau này tổ chức du kích chiến tranh và vũ trang bạo động” và khẳng định khẩu hiệu hành động là “Không có một sản nghiệp nào, một làng nào có cơ sở của Đảng của Đoàn của các hội quần chúng cách mạng mà không có tổ chức Đội tự vệ”. Có thể nói Nghị quyết về Đội tự vệ là khởi đầu của tư tưởng vũ trang toàn dân và tư tưởng chiến tranh nhân dân với phong trào toàn dân đánh giặc; đây là mốc son lịch sử của DQTV Việt Nam và hằng năm, ngày 28/3 cũng được coi là ngày truyền thống của lực lượng DQTV Việt Nam. Trong lịch sử phát triển của DQTV đã gắn liền với sự nghiệp giành độc lập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ năm 1935 đến năm 1945, các đội tự vệ ở cả nông thôn và thành thị ra đời, làm nòng cốt cho quần chúng thực hiện vũ trang khởi nghĩa, tiến hành chiến tranh du kích, xây dựng và mở rộng các căn cứ địa.
Tháng 8/1945, lực lượng DQTV đã cùng toàn dân thực hiện thắng lợi cuộc Tổng khởi nghĩa giành độc lập. Sau ngày 02/9/1945, DQTV trở thành LLVT của Nhà nước Việt Nam độc lập, một trong ba thứ quân của LLVT nhân dân, được tổ chức rộng khắp ở các làng xã, đường phố trong cả nước, thực sự là công cụ bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ, bảo vệ thành quả cách mạng. Hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 19/12/1946, lực lượng DQTV được nhanh chóng phát triển rộng khắp trong cả nước ngày càng lớn mạnh, là LLVT quần chúng do mặt trận chỉ đạo đã từng bước được thống nhất về tổ chức là một bộ phận trong LLVT nhân dân Việt Nam do các xã đội, huyện đội, tỉnh đội chỉ đạo, chỉ huy và đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cấp uỷ Đảng các cấp, đây là bước phát triển mới về chất lượng của lực lượng DQTV Việt Nam. 7 Để phát huy truyền thống và tăng cường xây dựng lực lượng DQTV đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới và quán triệt thực hiện đường lối đổi mới trong các Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc khoá VI, VII, VIII và các Nghị quyết của Đảng về quốc phòng - an ninh.
Ngày 29/9/1989, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị số 55/BBT về tăng cường lãnh đạo xây dựng lực lượng dự bị động viên và DQTV trong tình hình mới và đến ngày 29/01/1990, Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành Nghị định số 29/HĐBT về ban hành Điều lệ DQTV, Điều lệ này quy định về tổ chức và hoạt động của DQTV, trách nhiệm của các cấp, các ngành, và các đoàn thể đối với nhiệm vụ xây dựng DQTV. Điều lệ DQTV ban hành kèm theo Nghị định số 29-HĐBT ngày 29/01/1990 của Hội đồng Bộ trưởng đã xây dựng khái niệm về DQTV, theo đó, “DQTV là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, do Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức và lãnh đạo, là một trong ba thứ quân của LLVT nhân dân nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”1. Tiếp tục quán triệt các Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc về tăng cường quốc phòng và an ninh, Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 (khoá IX) về chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, Chỉ thị số 16/CT-TW của Ban Bí thư Trung ương về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với lực lượng DQTV và lực lượng DBĐV trong tình hình mới; Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh số 45-L/CTN ngày 09/01/1996 của Chủ tịch nước về DQTV và Pháp lệnh số 9/2004/PL-UBTVQH11 ngày 29/4/2004. Pháp lệnh số 45-L/CTN nêu rõ: “DQTV là LLVT quần chúng, không thoát ly sản xuất, công tác, là một bộ phận của LLVT nhân dân của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự quản lý, điều hành của Chính phủ và của UBND, sự chỉ đạo, chỉ huy trực tiếp của cơ quan quân sự các cấp; là một trong những công cụ chủ yếu để bảo vệ Đảng, bảo vệ Chính quyền, bảo vệ tính mạng tài sản của nhân dân, tài sản của Nhà nước ở cơ sở.
Lực lượng này được tổ chức ở xã, phường, thị trấn gọi là dân quân; được tổ chức ở các cơ quan Nhà nước, đơn vị hành chính sự nghiệp, tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị - xã hội gọi là tự vệ. Pháp lệnh số 1 Điều 1 Điều lệ DQTV ban hành kèm theo Nghị định số 29-HĐBT ngày 29/01/1990. 2 Điều 1 Pháp lệnh số 45-L/CTN ngày 09/01/1996. 8 9/2004/PL-UBTVQH11 khẳng định: “DQTV là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, là một bộ phận của LLVT nhân dân của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự quản lý, điều hành của Chính phủ và của UBND các cấp, sự chỉ đạo, chỉ huy thống nhất của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và sự chỉ đạo, chỉ huy trực tiếp của cơ quan quân sự địa phương.
Lực lượng này được tổ chức ở xã, phường, thị trấn gọi là dân quân; được tổ chức ở cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là cơ quan, tổ chức) gọi là tự vệ”3. Đặc biệt, ngày 23/11/2009, Quốc hội nước ta đã thông qua và ban hành LDQTV năm 2009, đây là văn bản có tính pháp lý cao nhất của Nhà nước thời bấy giờ nhằm tiếp tục tăng cường chỉ đạo xây dựng lực lượng DQTV vững mạnh toàn diện cả về tổ chức, huấn luyện, hoạt động và công tác bảo đảm theo chức năng, nhiệm vụ chặt chẽ thống nhất với cơ chế Đảng lãnh đạo, chính quyền điều hành, cơ quan quân sự làm tham mưu. Tại LDQTV năm 2009, khái niệm DQTV được thể hiện đồng nhất với vị trí, chức năng của lực lượng này, cụ thể thì “DQTV là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác; là thành phần của LLVT nhân dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; là lực lượng bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân, tài sản của Nhà nước, làm nòng cốt cùng toàn dân đánh giặc ở địa phương, cơ sở khi có chiến tranh. Lực lượng này được tổ chức ở xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã) gọi là dân quân; được tổ chức ở cơ quan của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế (sau đây gọi chung là cơ quan, tổ chức) gọi là tự vệ.
Qua quá trình tổng kết việc thực hiện LDQTV năm 2009 trên toàn quốc những năm qua, cho thấy đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, tạo cơ sở pháp lý để xây dựng DQTV vững mạnh và rộng khắp, nâng cao chất lượng tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu của DQTV, góp phần xây dựng nền quốc phòng toàn dân, thế trận quốc phòng toàn dân gắn với xây dựng nền an ninh nhân dân, thế trận an ninh nhân dân vững chắc, củng cố và tăng cường tiềm lực quốc phòng, tạo môi trường thuận lợi 3 Điều 1 Pháp lệnh số 9/2004/PL-UBTVQH11 ngày 29/4/2004. 9 để phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương, cơ sở. Tuy nhiên, nhiều chủ trương, quan điểm mới của Đảng, quy định của Hiến pháp năm 2013 liên quan đến DQTV chưa được thể chế và cụ thể hóa. Một số quy định của LDQTV năm 2009 chưa thống nhất, đồng bộ với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về quốc phòng và các văn bản pháp luật có liên quan.
Nhiều vấn đề mới phát sinh trên thực tiễn liên quan đến DQTV chưa được điều chỉnh, hoặc điều chỉnh chưa đầy đủ, đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc, bất cập về xây dựng, huấn luyện, đào tạo, hoạt động và bảo đảm chế độ, chính sách cho DQTV5. Trước tình hình đó, ngày 22/11/2019, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIV đã biểu quyết thông qua LDQTV số 48/2019/QH14 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2020, thay thế cho LDQTV năm 2009. So với Luật DQTV năm 2009, LDQTV năm 2019 có sự kế thừa, phát triển với nhiều điểm mới; sự ra đời của LDQTV năm 2019 là cơ sở pháp lý quan trọng, bảo đảm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của lực lượng DQTV, góp phần thực hiện công tác quốc phòng, quân sự địa phương, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Tại khoản 1 Điều 2 LDQTV năm 2019 quy định DQTV là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, được tổ chức ở địa phương gọi là dân quân, được tổ chức ở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế gọi là tự vệ.
Đồng thời, Điều 27 Luật Quốc phòng năm 2018 cũng đưa ra khái niệm DQTV, theo đó, DQTV là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác; là lực lượng bảo vệ Đảng, chính quyền, tính mạng, tài sản của Nhân dân, tài sản của Nhà nước ở địa phương, cơ sở; sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu, phục vụ chiến đấu, làm nòng cốt cùng toàn dân đánh giặc ở địa phương, cơ sở khi có chiến tranh; tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân, khu vực phòng thủ, phòng thủ dân sự, bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh phòng, chống tội phạm.