mở đầu là cách mạng tư sản Hà Lan, Anh và điển hình nhất là cach mạng tư sản Pháp. Nền dân chủ tư sản được hình thành tưởng đối đầy đủ trong quá trình đấu tranh, cách mạng tư sản một nấc thang quan trọng của tiến bộ lịch sử” [41, tr. So với chế độ quân chủ do một người (vua) chuyên chế độc tài thì nền dân chủ tư sản là bước tiến trong lịch sử phát triển dân chủ của xã hội loài người. Từ dân chủ của một người, vì một người, do một người (quân chủ), tiến đến dân chủ của một giai cấp, vì một giai cấp, do một giai cấp (giai cấp tư sản).
Về thực chất, nền dân chủ đó vẫn là nền dân chủ dành cho thiểu số giai cấp tư sản, chứ không phải là dân chủ cho nhân dân lao động. Nền dân chủ đó 20 z tuyệt nhiên không phải là nền dân chủ của dân, do dân và vì dân. Do hạn chế như vậy nền dân chủ tư sản ấy cũng để lại bao tai hoạ cho nhân dân thế giới. Đó là chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt, là những cuộc chiến tranh xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, là tệ phân biệt chủng tộc, là một số đông nhân dân sống dưới mức nghèo khổ.
Dân chủ tư sản cũng là dân chủ của giai cấp tư sản, cho giai cấp tư sản, là nền dân chủ bị cắt xén đối với quần chúng nhân dân như V.Lênin đã từng nhận xét. Trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” C. Ăngghen đã phác hoạ những giai đoạn lớn của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa - cuộc cách mạng có sứ mệnh lịch sử đưa nhân dân lên làm chủ toàn bộ mọi mặt của đời sống xã hội, đem lại dân chủ, tự do thực sự cho con người. Để tiến tới xây dựng một nền dân chủ thực sự của nhân dân - dân chủ XHCN, trước hết giai cấp công nhân, nhân dân lao động phải giành được quyền dân chủ trên lĩnh vực chính trị để rồi sử dụng quyền đó để “tăng thật nhanh số lượng những lực lượng sản xuất” [33, tr.
Lý tưởng và mục tiêu phấn đấu của chúng ta là xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, hình thức cao nhất của dân chủ đương đại. Nó sẽ phát huy triệt để những ưu điểm, tích cực và khắc phục, loại bỏ tiêu cực, khiếm khuyết của các chế độ dân chủ trước nó, nhất là dân chủ tư sản. Dân chủ XHCN là nền dân chủ thực sự của nhân dân. Về nguyên tắc thắng lợi chính trị trong cuộc cách mạng vô sản đã đưa giai cấp vô sản và quần chúng lao động từ địa vị những người nô lệ bị bóc lột và áp bức lên địa vị những người chủ của xã hội.
Chính quyền về tay giai cấp công nhân với tư cách là nhà nước kiểu mới, là bộ máy quản lý và điều hành mọi hoạt động của xã hội để thực hiện quyền làm chủ của những người lao động đã được giải phóng. 21 z Nhờ bước ngoặt chính trị này, người lao động đã ra khỏi tình trạng bị bóc lột về kinh tế và áp bức bóc lột về chính trị và tinh thần, bắt đầu quá trình tạo dựng chế độ mới XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Chế độ dân chủ XHCN sẽ xây dựng trên nguyên tắc: “mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người”, trên cơ sở công hữu về tư liệu sản xuất. Lênin cũng nhấn mạnh tính lịch sử của dân chủ và phân tích sâu sắc thêm tư tưởng của chủ nghĩa Mác về sự tiêu vong của nhà nước và chế độ dân chủ.Lênin khẳng định rằng, không có dân chủ trừu tượng mà bao giờ dân chủ cũng có nội dung cụ thể, dân chủ với ai, với giai cấp nào, chuyên chính với ai, với giai cấp nào.
“Chế độ dân chủ là một hình thức nhà nước, một trong những hình thái của nhà nước. Cho nên, cũng như mọi nhà nước, chế độ dân chủ là việc thi hành có tổ chức, có hệ thống sự cưỡng bức đối với người ta. Một mặt thì như thế. Nhưng mặt khác, chế độ dân chủ có nghĩa chính thức thừa nhận quyền bình đẳng giữa những người công dân, thừa nhận cho mọi người được quyền ngang nhau trong việc xác định cơ cấu nhà nước và quản lý nhà nước” [30, tr.
Dân chủ XHCN xuất hiện sau thắng lợi của cách mạng chính trị giành chính quyền của giai cấp công nhân. Nó gắn liền với sự đời của nhà nước kiểu mới sau thắng lợi của cuộc cách mạng đó. Dân chủ XHCN lại có một quá trình phát triển và hoàn thiện cùng với quá trình lịch sử lâu dài mà giai cấp công nhân và nhân lao động dựa trên nhà nước của mình để xây dựng thành công CNXH. Theo Lênin, dân chủ gắn bó hữu cơ, mật thiết với CNXH đến mức không có dân chủ thì không thể có CNXH: “Không có chế độ dân chủ thì CNXH không thể thực hiện được theo hai nghĩa sau đây: (1) Giai cấp vô sản không thể hoàn thành được cuộc cách mạng XHCN, nếu họ không chuẩn bị cho cuộc cách mạng đó thông qua cuộc đấu tranh cho dân chủ.
(2) chủ nghĩa xã hội chiến thắng sẽ 22 z không giữ được thắng lợi của mình và sẽ không dẫn được nhân loại đi đến chỗ thủ tiêu nhà nước, nếu không thực hiện đầy đủ chế độ dân chủ” [29, tr. Tuy hiện đang gặp khó khăn trên con đường phát triển, nhưng chủ nghĩa xã hội vẫn có sức thu hút mạnh mẽ đối với loài người. Vì nó thể hiện một xu hướng phát triển khách quan, phản ánh ước mơ của con người là vươn đến tự do, là sự khẳng định và xây dựng vị thế làm chủ của con người đối với thế giới. Và cũng vì chủ nghĩa xã hội không chỉ giải phóng loài người nói chung khỏi chế độ tư hữu, áp bức, bóc lột, mà còn đem lại cho từng cá nhân sự tự do, bình đẳng và bảo đảm cho mọi thành viên xã hội điều kiện tự hoàn thiện, nâng mình lên trình độ làm chủ cao.
Chính vì vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa là mục đích, đồng thời là điều kiện để con người chiếm lĩnh cái tất yếu, sáng tạo và cải tạo xã hội để đi tới tự do. Mặc dù, các nhà nghiên cứu còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng hầu như đều khẳng định dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân, dân chủ là khát vọng, là mục tiêu mà con người vươn tới, đồng thời là động lực to lớn thúc đẩy con người hành động. Con người được sống trong tự do mà dân chủ mang lại mới phát huy hết tài năng sáng tạo của mình. Một khi nhân dân là chủ, làm chủ mọi quyền lực xã hội, sẽ được khơi dậy sự sáng tạo của nhân dân trong công cuộc xây dựng đất nước.
Và như vậy chế độ chính trị xã hội ổn định, bền vững phát huy được các nguồn lực trong nước, tranh thủ được các nguồn từ bên ngoài, tạo nên tốc độ phát triển nhanh về kinh tế - xã hội. Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh tìm đến được với chủ nghĩa Mác-Lênin, tìm ra con đường giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản. Hồ Chí Minh đã suy nghĩ, tìm tòi và khảo nghiệm một thiết chế xã hội mới cho dân tộc mình sau khi giành được độc lập, làm sao cho nhân dân thực sự được sống trong tự do, hạnh phúc.“Ngày nay, chúng ta đã xây dựng nước Việt 23 z Nam dân chủ cộng hoà. Nhưng nếu nước độc lập mà không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có ý nghĩa gì” [36, tr.
Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh về cơ bản là sự kế thừa tư tưởng dân chủ nhân dân của chủ nghĩa Mác - Lênin. Người khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ Bao nhiêu quyền lợi đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân Công cuộc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân. Sự nghiệp kháng chiến kiến quốc là công việc của dân Chính quyền từ xã đến chính phủ trung ương do dân bầu cử ra. Đoàn thể từ trung ương đến xã do dân tổ chức nên Nói tóm lại, mọi quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” [36, tr.
Theo quan niệm trên của Hồ Chí Minh, trong khái niệm dân chủ nổi bật lên nội dung chính trị, khi Người nhấn mạnh vấn đề nhà nước, Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Mục đích tối cao của Nhà nước là đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân. Nhân dân là chủ thể gốc của quyền lực Nhà nước, của chế độ chính trị mới ở Việt Nam. Hồ Chí Minh đã diễn đạt một cách rất ngắn gọn về quyền lực của nhân dân trong việc cử ra, tổ chức nên bộ máy nhà nước cũng như toàn bộ hệ thống chính trị trong xã hội dân chủ.
Tóm lại, quan niệm tổng quát nhất mà Hồ Chí Minh đã chỉ ra: Dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ trong đó mọi quyền hành và lực lượng là ở nơi dân (thuộc về nhân dân). Khi phân rõ quyền hành và lực lượng, quan niệm của Hồ Chí Minh không chỉ dừng lại như những định nghĩa cổ điển coi dân chủ chỉ là vấn đề quyền lực thuộc về nhân dân mà còn vạch rõ nguồn gốc, lực lượng tạo ra quyền lực là xuất phát từ nhân dân. Đây là một cống hiến mới nữa của Hồ Chí 24 z Minh vào nội hàm khái niệm dân chủ. Quan niệm đó đã làm sáng tỏ quan điểm Hồ Chí Minh về cách mạng là sự nghiệp của quần chúng khi người cho rằng công việc đổi mới, xây dựng, kháng chiến kiến quốc là trách nhiệm và công việc của dân.
Đồng thời quan niệm đó còn làm nổi bật và thể hiện rõ tư tưởng của Người về nền dân chủ xã hội chủ nghĩa - nền dân chủ lấy mục tiêu cao nhất là vì con người và giải phóng con người. Hồ Chí Minh không chỉ làm gương cho mọi người về việc coi dân là chủ, cán bộ đảng viên là đày tớ của dân, mọi việc đều phải nhằm phục vụ cho dân, vì dân. Hồ Chí Minh còn bàn đến dân chủ với một tầm nhìn bao quát, quán xuyến tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, tư tưởng, từ các mối quan hệ giữa con người với con người, đến các mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa công dân với Nhà nước. Trong đó hai lĩnh vực quan trọng hàng đầu và nổi bật nhất là dân chủ kinh tế và dân chủ chính trị.
Từ hai lĩnh vực này nó sẽ quy định dân chủ trong xã hội, tư tưởng, văn hoá, dân chủ trong lĩnh vực tư tưởng tinh thần.