Luận án tiến sĩ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ hiệp hội các quốc gia đông nam á vào các ngành dịch vụ tại việt nam trong bối cảnh triển khai cam kết hội nhập cộng đồng kinh tế asean

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ hiệp hội các quốc gia đông nam á vào các ngành dịch vụ tại, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS, TS Trần Thị Ngọc Quyên
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Thu Hút Đầu Tư FDI Vào Ngành Dịch Vụ Việt Nam Từ ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI THU HÚT FDI TỪ ASEAN VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP AEC
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến hội nhập của Việt Nam trong AEC
• 1.2. Các nghiên cứu chung về tiến trình hình thành – hội nhập AEC
• 1.3. Các nghiên cứu về quá trình hội nhập của Việt Nam trong AEC
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu liên quan đến các yếu tố thu hút FDI
• 1.4.1. Ở phương diện chung
• 1.4.2. Thu hút FDI nội khối trong bối cảnh hội nhập khu vực
• 1.4.3. Tổng quan nghiên cứu liên quan đến các yếu tố thu hút FDI vào các ngành dịch vụ
• 1.4.3.1. Ở phương diện chung
• 1.4.3.2. Tại Việt Nam
• 1.5. Đánh giá chung và khoảng trống nghiên cứu
• 1.5.1. Đánh giá chung
• 1.5.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THU HÚT FDI VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ KHU VỰC VÀ TỔNG QUAN VỀ AEC
• 2.1. Những lý luận cơ bản về thu hút FDI
• 2.1.1. Khái niệm và vai trò của FDI
• 2.1.2. Các yếu tố tác động đến thu hút FDI
• 2.2. Những lý luận cơ bản về dịch vụ và FDI vào các ngành dịch vụ
• 2.2.1. FDI vào các ngành dịch vụ
• 2.3. Khái quát về Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) và các cam kết trong AEC liên quan đến đầu tư trong các ngành dịch vụ
• 2.3.1. Khái quát chung về AEC
• 2.3.2. Các cam kết trong AEC liên quan đến đầu tư vào ngành dịch vụ
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THU HÚT FDI TỪ ASEAN VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TRIỂN KHAI CAM KẾT HỘI NHẬP AEC
• 3.1. Tổng quan về các ngành dịch vụ Việt Nam
• 3.1.1. Tỷ trọng các ngành dịch vụ trong tổng GDP (1988-2020)
• 3.1.2. Cơ cấu các ngành dịch vụ
• 3.1.3. Doanh nghiệp trong khu vực dịch vụ
• 3.1.4. FDI vào các ngành dịch vụ
• 3.2. Tình hình thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam
• 3.2.1. Quy mô vốn theo số lượng dự án đầu tư
• 3.2.2. Quy mô vốn theo phân ngành
• 3.2.3. Quy mô vốn theo chủ đầu tư
• 3.2.4. Quy mô vốn theo hình thức đầu tư
• 3.2.5. Quy mô vốn theo địa phương
• 3.2.6. Đánh giá về tình hình thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam
• 3.3. Thực tiễn triển khai các cam kết liên quan đến đầu tư vào các ngành dịch vụ của Việt Nam trong AEC
• 3.3.1. Mức độ cam kết của Việt Nam trong ACIA
• 3.3.2. Mức độ cam kết của Việt Nam trong AFAS
• 3.3.3. Thực tiễn thực thi cam kết trong một số ngành dịch vụ
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THU HÚT FDI TỪ ASEAN VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP AEC
• 4.1. Mô hình phân tích định lượng
• 4.2. Các biến số và dữ liệu nghiên cứu
• 4.3. Mô hình và phương pháp ước lượng
• 4.4. Kết quả phân tích hồi quy
• 4.5. Thảo luận kết quả mô hình
• 4.6. Phân tích định tính
• 4.6.1. Nhóm yếu tố kinh tế
• 4.6.2. Nhóm yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho kinh doanh
• 4.6.3. Nhóm yếu tố khung chính sách về FDI của nước nhận đầu tư
• 4.7. Đánh giá chung
• 4.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THU HÚT FDI TỪ ASEAN VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TRIỂN KHAI CAM KẾT HỘI NHẬP AEC
• 5.1. Định hướng thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam
• 5.2. Một số giải pháp tăng cường thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam trong bối cảnh triển khai các cam kết AEC
• 5.2.1. Nhóm giải pháp liên quan đến cải thiện các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam
• 5.2.2. Nhóm giải pháp liên quan đến một số ngành dịch vụ ưu tiên thu hút FDI từ ASEAN
• 5.2.3. Nhóm giải pháp liên quan đến hội nhập
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thu hút đầu tư FDI vào ngành dịch vụ Việt Nam từ ASEAN

Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho đầu tư FDI từ các nước ASEAN, đặc biệt trong lĩnh vực ngành dịch vụ. Sự phát triển này không chỉ nhờ vào tiềm năng kinh tế mà còn do những chính sách hợp tác kinh tế và cam kết hội nhập trong khu vực. Theo thống kê, tỷ trọng FDI vào ngành dịch vụ đã tăng đáng kể, chiếm hơn 66% tổng vốn FDI trong khu vực ASEAN. Điều này cho thấy tiềm năng đầu tư lớn từ các nước trong khu vực, đặc biệt là trong các lĩnh vực như dịch vụ tài chính và du lịch. Việc mở cửa ngành dịch vụ là một trong những yếu tố quan trọng để đạt được mục tiêu hội nhập kinh tế ASEAN, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư tiếp cận thị trường mà không gặp phải rào cản. Chính sách đầu tư nước ngoài của Việt Nam đã có những cải cách mạnh mẽ nhằm thu hút đầu tư FDI từ ASEAN, từ đó thúc đẩy sự phát triển của ngành dịch vụ.

1.1. Tình hình thu hút FDI từ ASEAN vào ngành dịch vụ

Tình hình thu hút đầu tư FDI từ ASEAN vào ngành dịch vụ tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong những năm qua. Các số liệu cho thấy, FDI từ ASEAN vào Việt Nam chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như bất động sản, dịch vụ tài chính, và du lịch. Sự gia tăng này không chỉ phản ánh sự quan tâm của các nhà đầu tư mà còn cho thấy môi trường đầu tư tại Việt Nam đang dần được cải thiện. Các cam kết trong AEC đã tạo ra một khung pháp lý thuận lợi cho các nhà đầu tư, giúp họ dễ dàng tiếp cận và khai thác thị trường. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua, như sự cạnh tranh từ các quốc gia khác trong khu vực và những rào cản về chính sách. Để duy trì đà phát triển này, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện chính sách đầu tư và tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài.

II. Các yếu tố tác động đến thu hút FDI vào ngành dịch vụ

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư FDI vào ngành dịch vụ tại Việt Nam. Đầu tiên, môi trường đầu tư là một yếu tố quyết định. Việt Nam đã có những cải cách mạnh mẽ trong việc cải thiện khung chính sách và giảm thiểu rào cản cho các nhà đầu tư. Thứ hai, cơ sở hạ tầng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút FDI. Các dự án đầu tư vào ngành dịch vụ thường yêu cầu một hệ thống hạ tầng phát triển để đảm bảo hoạt động hiệu quả. Thứ ba, chất lượng nguồn nhân lực cũng là một yếu tố không thể bỏ qua. Việt Nam cần nâng cao trình độ và kỹ năng của lực lượng lao động để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư. Cuối cùng, cạnh tranh quốc tế cũng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư. Việt Nam cần phải tạo ra những lợi thế cạnh tranh rõ rệt để thu hút FDI từ ASEAN.

2.1. Môi trường đầu tư và chính sách

Môi trường đầu tư tại Việt Nam đã có những cải cách đáng kể trong những năm gần đây. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách đầu tư nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài. Các hiệp định thương mại tự do và cam kết trong AEC đã giúp Việt Nam trở thành một điểm đến hấp dẫn cho đầu tư FDI. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số rào cản như thủ tục hành chính phức tạp và thiếu minh bạch trong một số lĩnh vực. Để thu hút đầu tư nước ngoài, Việt Nam cần tiếp tục cải cách và đơn giản hóa các quy trình đầu tư, đồng thời tăng cường tính minh bạch trong các chính sách. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường đầu tư ổn định và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư từ ASEAN.

III. Định hướng và giải pháp thu hút FDI từ ASEAN vào ngành dịch vụ

Để tăng cường thu hút đầu tư FDI từ ASEAN vào ngành dịch vụ, Việt Nam cần có những định hướng và giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch. Thứ hai, cần phát triển cơ sở hạ tầng đồng bộ để đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư. Thứ ba, cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo và phát triển kỹ năng. Cuối cùng, cần tăng cường hợp tác kinh tế với các nước ASEAN để tạo ra những cơ hội đầu tư mới. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp Việt Nam thu hút được nhiều hơn đầu tư FDI từ ASEAN, từ đó thúc đẩy sự phát triển của ngành dịch vụ.

3.1. Giải pháp cải thiện môi trường đầu tư

Cải thiện môi trường đầu tư là một trong những giải pháp quan trọng để thu hút đầu tư FDI từ ASEAN. Việt Nam cần tập trung vào việc đơn giản hóa các thủ tục hành chính, giảm thiểu thời gian và chi phí cho các nhà đầu tư. Đồng thời, cần tăng cường tính minh bạch trong các chính sách đầu tư, giúp các nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận thông tin và hiểu rõ hơn về quy trình đầu tư. Ngoài ra, việc xây dựng một hệ thống pháp lý ổn định và rõ ràng cũng rất cần thiết để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư. Những cải cách này sẽ giúp tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi, từ đó thu hút nhiều hơn đầu tư FDI vào ngành dịch vụ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh triển khai cam kết hội nhập Cộng đồng kinh tế ASEAN" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hồng Hạnh thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương (Hà Nội, 2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Trần Thị Ngọc Quyên và TS Nguyễn Thị Dung Huệ, thuộc ngành Kinh tế quốc tế (mã số: 9310106).

Luận án được xây dựng dựa trên bối cảnh Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) chính thức hình thành, đánh dấu bước tiến quan trọng trong liên kết khu vực nhằm tạo dựng một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất, tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động có kỹ năng. Ngành dịch vụ là khu vực nhận dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất trong ASEAN, với tỷ trọng vốn FDI tăng từ dưới 50% vào giữa thập niên 1990 lên hơn 66% trong giai đoạn 2014–2019, vượt qua mức đóng góp 50% của dịch vụ trong tổng GDP khu vực. Trong nội khối, Việt Nam là quốc gia tiếp nhận dòng vốn FDI lớn thứ hai. Tuy nhiên, hoạt động thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, chưa khai thác triệt để các ưu đãi từ Hiệp định Khung ASEAN về Dịch vụ (AFAS) và Hiệp định Đầu tư Toàn diện ASEAN (ACIA).

Mục tiêu tổng quát của luận án là đề xuất các giải pháp về mặt chính sách nhằm tăng cường thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực. Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Thực tiễn tình hình thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam trong bối cảnh hội nhập AEC như thế nào?
2. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam?
3. Những giải pháp nào cần thực hiện để tăng cường thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam?

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác lập 5 nhiệm vụ nghiên cứu: phân tích tổng quan các công trình liên quan; hệ thống hóa cơ sở lý luận về thu hút FDI vào ngành dịch vụ trong liên kết kinh tế khu vực; phân tích thực trạng FDI từ ASEAN vào dịch vụ Việt Nam và tình hình thực thi cam kết AEC; phân tích các yếu tố tác động vĩ mô; đề xuất định hướng và nhóm giải pháp chính sách.

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận từ góc độ cơ quan quản lý Nhà nước trong hoạch định chính sách thu hút FDI vào các phân ngành dịch vụ theo các cam kết AEC.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng thu hút FDI từ 9 quốc gia thành viên ASEAN vào Việt Nam; phần phân tích định lượng tập trung vào dữ liệu của 7 quốc gia ASEAN có số lượng dự án đáng kể và dữ liệu thống kê đầy đủ.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 1988–2020 (so sánh giai đoạn từ 2015 trở đi với các giai đoạn trước đó); mô hình kinh tế lượng sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian 2004–2019; các giải pháp định hướng đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được hệ thống hóa qua 3 nhóm hướng nghiên cứu chính trong và ngoài nước:

Hướng nghiên cứu chính	Các tác giả, công trình tiêu biểu trong văn bản	Nội dung và phát hiện chính
Tiến trình hình thành và hội nhập AEC	- Ban Thư ký ASEAN & World Bank (2013), ADB (2013), ERIA (2012) - Petri và cộng sự (2012) - Nguyễn Hồng Sơn (2009), Nguyễn Hồng Sơn và cộng sự (2015a) - ADB & ISEAS-Yusof Ishak (2013), Hạ Thị Thiều Dao và Nguyễn Thị Mai (2014), Hoàng Thị Thanh Nhàn và Võ Xuân Vinh (2013) - Nguyễn Văn Hà (2017), ERIA (2017)	- Phân tích bối cảnh, lộ trình, cơ sở pháp lý và tác động kinh tế qua mô hình CGE. - Chỉ ra các thách thức: chênh lệch trình độ phát triển, thị trường chia cắt, năng lực thực thi cam kết, chủ nghĩa bảo hộ và sự phụ thuộc vào thương mại/đầu tư ngoại khối. - Đánh giá việc triển khai các công cụ sau 2015: ATIGA, ASSIST, ACTS, AFAFGIT, ACIA và các gói AFAS.
Hội nhập ngành dịch vụ và đầu tư trong AEC	- The ASEAN Secretariat (2009, 2019) - Ishido & Fukunaga (2012), Dee (2013, 2015), Narjoko (2015), Neo và cộng sự (2019) - Thangavelu & Lim (2011), Thangavelu (2015), Fauzi & Swaramarinda (2013)	- Đánh giá mức độ mở cửa dịch vụ qua chỉ số Hoekman, thang điểm 100 của AFAS đối chiếu với GATS. - Nhận diện 8 rào cản dịch vụ và phân tích các ngành ưu tiên (tài chính, hàng không, y tế, du lịch, viễn thông, bảo hiểm). - Phân tích chỉ số hạn chế FDI, chỉ ra dịch vụ mở cửa chậm hơn sản xuất và đánh giá tác động gia tăng dòng vốn từ hiệp định ACIA.
Việt Nam tham gia AEC và các yếu tố thu hút FDI	- Vũ Huy Hoàng (2010), Nguyễn Văn Hà (2013), Võ Minh Tập (2013) - Hà Văn Hội (2013), Nguyễn Hồng Sơn và cộng sự (2015b), Nguyễn Anh Thu và cộng sự (2015), Vũ Thanh Hương và Trần Việt Dung (2015) - Phạm Thái Hà (2017), Trang Thị Tuyết (2017), Nguyễn Thị Minh Phương (2014) - Dunning (1977-2008), UNCTAD (1996, 1998a) - Hoang Thi Thu (2006), Hồ Nhật Quang (2010), Nguyen Thanh Hoang (2011), Pham Thi Hong Hanh (2011), Hoàng Chí Cương và cộng sự (2013), Phan Thị Quốc Hương (2014) - Suvakunta (2017), Lim (2017), Napa và cộng sự (2018)	- Đánh giá cơ hội, thách thức cạnh tranh của doanh nghiệp dịch vụ Việt Nam; phân tích biểu cam kết AFAS 8, MRAs và mô hình trọng lực thương mại. - Khái quát thực trạng FDI từ Singapore, Malaysia, Thái Lan vào Việt Nam sau khi thành lập AEC. - Khung lý thuyết OLI và 3 nhóm yếu tố của UNCTAD. - Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam dùng OLS, FEM, REM, GMM, mô hình trọng lực xác định ảnh hưởng của GDP, cơ sở hạ tầng, tỷ giá, độ mở thương mại, hội nhập WTO. - Khảo sát thực chứng động cơ doanh nghiệp Thái Lan, Malaysia (56 doanh nghiệp) và so sánh 11 loại ưu đãi thuế trong ASEAN.

Luận án xác định 3 khoảng trống nghiên cứu cụ thể:

1. Thiếu các công trình cập nhật dữ liệu tổng thể và khách quan về dòng vốn FDI từ các đối tác nội khối ASEAN vào ngành dịch vụ Việt Nam trong giai đoạn sau khi AEC chính thức thành lập (cuối năm 2015).
2. Chưa có nghiên cứu trực tiếp phân tích các yếu tố tác động đến dòng vốn FDI vào ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh thực thi các cam kết hội nhập khu vực của AEC.
3. Các công trình nghiên cứu về FDI ASEAN vào Việt Nam trước đây chủ yếu dừng lại ở phân tích định tính hoặc thống kê mô tả; chưa kết hợp mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng với phân tích định tính từ phỏng vấn chuyên gia để lượng hóa các yếu tố vĩ mô tác động đến FDI dịch vụ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các nền tảng lý thuyết kinh tế quốc tế và kinh tế học thể chế:

• Khái niệm và vai trò FDI: Luận án đối chiếu định nghĩa FDI của OECD (1996) và IMF (1993) (quy định tỷ lệ sở hữu tối thiểu 10% vốn cổ phần hoặc quyền biểu quyết nhằm thiết lập lợi ích và mối quan hệ lâu dài) với UNCTAD (2012) (tiếp cận theo mục tiêu và bản chất định tính). Luận án phân tích tác động hai mặt của FDI đối với nước nhận đầu tư: mặt tích cực (bổ sung vốn, tạo việc làm, chuyển giao công nghệ, mở rộng chuỗi giá trị toàn cầu theo OECD 1991, 1998, 2002; Dunning 1993; Feldstein 1994; Hill 2000) và mặt tiêu cực (nguy cơ phụ thuộc kinh tế, bất bình đẳng tiền lương, chuyển giao công nghệ lạc hậu, chuyển giá, ô nhiễm môi trường theo Leamer 1993; Moosa 2002; UNCTAD 2003).
• Khung lý thuyết OLI và khung phân loại UNCTAD: Khung lý thuyết chiết trung OLI của Dunning (1977, 1988, 2008) kết hợp khung 3 nhóm yếu tố của UNCTAD (1998a) được sử dụng làm nền tảng phân tích:
  1. Khung chính sách về FDI của nước nhận đầu tư: lạm phát, tỷ giá hối đoái, chi phí vốn, chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp, chính sách mở cửa và cam kết hội nhập quốc tế.
  2. Môi trường kinh tế: quy mô thị trường (GDP, GDP bình quân đầu người), độ mở thương mại (XNK/GDP), chi phí và chất lượng lao động, cơ sở hạ tầng, tài nguyên và phát triển tài chính.
  3. Các yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho kinh doanh: chất lượng thể chế, quy định pháp luật, ổn định chính trị, kiểm soát tham nhũng và các dịch vụ xúc tiến, hậu đầu tư.
• Cơ chế tác động của hội nhập kinh tế khu vực (UNCTAD, 1996): Tác động thông qua các điều khoản tự do hóa/bảo hộ đầu tư; tái cấu trúc sản xuất theo quy mô thị trường mở rộng; hài hòa chính sách giảm chi phí giao dịch; và các dự án hợp tác hạ tầng khu vực.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp định tính:
  • Thu thập tài liệu thứ cấp, phân tích, tổng hợp và so sánh văn bản cam kết hội nhập (ACIA, các gói cam kết AFAS, biểu cam kết theo chỉ số Hoekman, Luật Đầu tư 2020).
  • Thu thập dữ liệu sơ cấp qua phương pháp phỏng vấn chuyên gia: thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia đến từ các cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Cục Đầu tư nước ngoài), viện nghiên cứu kinh tế và các trường đại học nhằm đánh giá thực tiễn cam kết, khung chính sách và môi trường đầu tư dịch vụ.
• Phương pháp định lượng:
  • Xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data) đối với 7 quốc gia ASEAN đầu tư vào ngành dịch vụ Việt Nam trong giai đoạn 16 năm (2004–2019).
  • Áp dụng các kỹ thuật ước lượng: Bình phương nhỏ nhất thông thường gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
  • Thực hiện các kiểm định thống kê: Kiểm định Hausman (chọn lựa giữa FEM và REM), kiểm định phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity) và kiểm định tự tương quan/tương quan chuỗi (Serial correlation/Autocorrelation) để lựa chọn mô hình ước lượng không chệch, vững và hiệu quả.
• Nguồn dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp chính thức từ Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư (từ năm 1988 đến tháng 2/2021).
  • Dữ liệu từ Tổng cục Thống kê (GSO).
  • Dữ liệu quốc tế từ Cơ sở dữ liệu mở của Ngân hàng Thế giới (World Development Indicators - WDI, World Bank), Ban Thư ký ASEAN, ADB và VCCI.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập AEC

Chương này tổng kết toàn diện các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 3 mảng nội dung: tiến trình hội nhập AEC; các yếu tố tác động đến thu hút FDI (phương diện chung và theo ngành dịch vụ); và thực tiễn thu hút FDI từ ASEAN vào Việt Nam. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chưa gắn kết đầy đủ hoạt động thu hút FDI trong ngành dịch vụ với bối cảnh triển khai cam kết AEC sau mốc 2015, đồng thời thiếu sự kết hợp giữa mô hình kinh tế lượng và đánh giá chính sách chuyên sâu.

Chương 2: Lý luận cơ bản về thu hút FDI vào các ngành dịch vụ trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực và Tổng quan về AEC

Chương 2 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về FDI, dịch vụ và FDI vào ngành dịch vụ. Luận án phân tích chi tiết khung lý thuyết OLI của Dunning và 3 nhóm yếu tố tác động đến FDI theo UNCTAD (1998a). Đồng thời, chương này làm rõ cơ chế tác động của liên kết kinh tế khu vực tới dòng vốn FDI nội khối và ngoại khối theo khung của UNCTAD (1996), cùng tổng quan về sự hình thành AEC, các nguyên tắc trụ cột của Hiệp định Đầu tư toàn diện ASEAN (ACIA) và lộ trình tự do hóa dịch vụ qua các gói cam kết của Hiệp định Khung ASEAN về Dịch vụ (AFAS).

Chương 3: Thực tiễn thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh triển khai cam kết hội nhập AEC

Chương 3 trình bày thực trạng phát triển của khu vực dịch vụ Việt Nam và tình hình thu hút FDI từ ASEAN giai đoạn 1988–2020:

• Cơ cấu ngành và doanh nghiệp: Phân tích tỷ trọng dịch vụ trong GDP (1988–2020), cơ cấu phân ngành dịch vụ theo Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA), số lượng doanh nghiệp dịch vụ phân theo quy mô vốn và quy mô lao động (Bảng 3.1, 3.2, 3.3).
• Thực trạng dòng vốn FDI từ ASEAN vào dịch vụ:
  • Quy mô và số dự án: Dòng vốn FDI từ ASEAN vào dịch vụ tăng trưởng rõ rệt, đặc biệt từ sau mốc thành lập AEC năm 2015 (Bảng 3.5, 3.10).
  • Phân ngành: Dòng vốn tập trung chủ yếu vào hoạt động kinh doanh bất động sản, bán buôn - bán lẻ, và dịch vụ tài chính - ngân hàng (Bảng 3.5, 3.7).
  • Chủ đầu tư: Singapore, Malaysia và Thái Lan là 3 quốc gia dẫn đầu về tổng vốn đăng ký và số lượng dự án trong khu vực dịch vụ tại Việt Nam (Bảng 3.6, 3.7).
  • Hình thức và địa bàn: Hình thức 100% vốn nước ngoài và liên doanh chiếm tỷ trọng chi phối; dòng vốn tập trung cao tại các đô thị và trung tâm kinh tế phát triển như TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu (Bảng 3.8, 3.9).
• Thực tiễn thực thi cam kết AEC: Đánh giá mức độ cam kết của Việt Nam trong ACIA (Bảng 3.11 về danh mục bảo lưu/không cho phép đầu tư), tiến trình đàm phán 10 gói cam kết AFAS, so sánh mức độ cam kết trong AFAS với cam kết GATS/WTO (Bảng 3.12, 3.13), và tính toán chỉ số Hoekman theo 4 phương thức cung cấp dịch vụ trong gói AFAS 9 (Bảng 3.14).

Chương 4: Phân tích các yếu tố tác động đến thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập AEC

Chương 4 kết hợp phân tích định lượng và phân tích định tính:

• Mô hình định lượng: Sử dụng mẫu dữ liệu bảng của 7 quốc gia ASEAN đầu tư vào dịch vụ Việt Nam giai đoạn 2004–2019. Luận án tiến hành hồi quy OLS, FEM và REM (Bảng 4.4). Kết quả kiểm định Hausman (Bảng 4.6), kiểm định phương sai sai số thay đổi (Bảng 4.5, 4.7) và kiểm định tương quan chuỗi (Bảng 4.8) xác định mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) hiệu chỉnh là mô hình phù hợp nhất (Bảng 4.9). Các biến độc lập được kiểm định gồm quy mô thị trường, độ mở thương mại, tỷ lệ lạm phát, tỷ giá hối đoái VND/USD, mức độ phát triển tài chính (cung tiền M2/GDP, tín dụng/GDP) và biến giả hội nhập AEC.
• Phân tích định tính:
  • Tổng hợp kết quả phỏng vấn chuyên gia về các yếu tố tác động (Biểu đồ 4.1).
  • Đánh giá nhóm yếu tố kinh tế: chi phí lương tối thiểu và lương bình quân so với khu vực (Bảng 4.10), năng suất lao động các ngành (Bảng 4.11), độ mở xuất nhập khẩu (Biểu đồ 4.4, 4.5).
  • Đánh giá nhóm yếu tố thuận lợi kinh doanh: chỉ số phát triển cơ sở hạ tầng giai đoạn 2008–2018 (Biểu đồ 4.2), tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp/chứng chỉ (Biểu đồ 4.3), chỉ số kiểm soát tham nhũng giai đoạn 2010–2020 (Biểu đồ 4.6).
  • Đánh giá nhóm khung chính sách: so sánh quy định giữa Luật Đầu tư 2020 và cam kết ACIA (Bảng 4.12), tương quan biến động tỷ giá VND/USD với FDI dịch vụ (Biểu đồ 4.8), các chỉ số phát triển thị trường vốn và chứng khoán (Biểu đồ 4.9–4.12).
  • Tổng hợp tác động chung của các nhóm yếu tố (Bảng 4.13).

Chương 5: Định hướng và một số giải pháp thúc đẩy thu hút FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ tại Việt Nam trong bối cảnh triển khai cam kết hội nhập AEC

Chương này đề xuất định hướng thu hút FDI dịch vụ đến năm 2025, định hướng 2030, chuyển dịch trọng tâm từ thu hút theo số lượng sang chất lượng, ưu tiên các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Luận án đưa ra 3 nhóm giải pháp chính:

1. Nhóm giải pháp cải thiện các yếu tố tác động: Duy trì ổn định kinh tế vĩ mô (kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá); nâng cấp hạ tầng giao thông, viễn thông và logistics; nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực; đẩy mạnh cải cách thể chế, nâng cao tính minh bạch và phòng chống tham nhũng.
2. Nhóm giải pháp theo phân ngành ưu tiên: Xây dựng chính sách ưu đãi có trọng tâm cho các phân ngành dịch vụ tiềm năng từ ASEAN gồm dịch vụ logistics, phân phối - bán buôn bán lẻ, tài chính - ngân hàng, du lịch, công nghệ thông tin và y tế.
3. Nhóm giải pháp gắn với cam kết hội nhập: Hoàn thiện nội luật hóa đồng bộ với các cam kết ACIA và AFAS (tiến tới Hiệp định Thương mại Dịch vụ ASEAN - ATISA); đẩy mạnh thực thi các Thỏa thuận Thừa nhận Lẫn nhau (MRAs) về lao động chuyên môn; chủ động tham gia sâu vào chuỗi cung ứng dịch vụ khu vực.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Tổng hợp, hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về thu hút FDI vào các ngành dịch vụ trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực, dựa trên việc mở rộng mô hình OLI của Dunning và khung phân loại 3 nhóm yếu tố của UNCTAD (1998a).
• Luận giải cơ chế tác động đa chiều của liên kết kinh tế khu vực (thông qua các hiệp định thế hệ mới ACIA và AFAS) đối với sự dịch chuyển dòng vốn đầu tư nội khối vào khu vực dịch vụ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về thực trạng thu hút FDI từ ASEAN vào ngành dịch vụ Việt Nam giai đoạn 1988–2020, làm rõ cơ cấu theo phân ngành, quốc gia đầu tư (chủ yếu là Singapore, Malaysia, Thái Lan), hình thức và vùng kinh tế tiếp nhận.
• Đánh giá cụ thể mức độ mở cửa thị trường dịch vụ của Việt Nam qua việc lượng hóa các cam kết AFAS (qua chỉ số Hoekman ở gói 9) và đối chiếu danh mục loại trừ trong ACIA với Luật Đầu tư 2020.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng (REM) trên chuỗi số liệu 16 năm (2004–2019) của 7 đối tác ASEAN kết hợp kết quả phỏng vấn chuyên gia, chỉ ra các yếu tố vĩ mô và thể chế có ý nghĩa tác động đến thu hút dòng vốn này.
• Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ, khả thi nhằm tăng cường thu hút vốn FDI từ ASEAN vào các ngành dịch vụ Việt Nam giai đoạn đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Mô hình định lượng mới chỉ bao quát được 7 trên 9 quốc gia thành viên ASEAN do hạn chế về tính sẵn có và tính liên tục của chuỗi dữ liệu thống kê giai đoạn 2004–2019.
  • Phân tích định lượng dừng lại ở cấp độ vĩ mô tổng hợp của toàn ngành dịch vụ, chưa thể tách riêng mô hình kinh tế lượng cho từng phân ngành dịch vụ cụ thể (như logistics, tài chính, phân phối riêng biệt) do thiếu dữ liệu bảng chi tiết theo ngành của từng quốc gia đầu tư.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Cập nhật chuỗi số liệu sau năm 2020 và mở rộng phạm vi định lượng cho toàn bộ các quốc gia thành viên ASEAN khi hệ thống thống kê chuẩn hóa.
  • Đi sâu phân tích mô hình định lượng cho từng phân ngành dịch vụ mũi nhọn và nghiên cứu tác động lan tỏa (spillover effects) của FDI dịch vụ ASEAN tới năng suất của các doanh nghiệp nội địa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Bộ Kế hoạch và Đầu tư (Cục Đầu tư nước ngoài), Bộ Công Thương, Ban Quản lý các Khu kinh tế/Khu công nghiệp và cơ quan xúc tiến đầu tư tại các địa phương trong việc rà soát rào cản chính sách, điều chỉnh danh mục ưu đãi đầu tư và hoàn thiện khung khổ pháp lý tương thích với ACIA và AFAS/ATISA.
• Cơ quan đàm phán thương mại quốc tế: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và phân tích chỉ số Hoekman để phục vụ các vòng đàm phán tiếp theo về thương mại dịch vụ và đầu tư trong khuôn khổ ASEAN và các FTA liên quan.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phân tích lý thuyết OLI áp dụng cho ngành dịch vụ, tài liệu tham khảo về phương pháp phân tích dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM) kết hợp nghiên cứu định tính từ phỏng vấn chuyên gia trong ngành Kinh tế quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng dữ liệu định lượng của bao nhiêu quốc gia ASEAN và trong giai đoạn nào?
Phần phân tích định lượng của luận án sử dụng số liệu bảng của 7 quốc gia ASEAN đầu tư vào ngành dịch vụ của Việt Nam trong khoảng thời gian 16 năm, từ năm 2004 đến năm 2019, do đây là nhóm quốc gia có lượng dự án đáng kể và dữ liệu thống kê đầy đủ.

2. Những quốc gia ASEAN nào dẫn đầu về quy mô đầu tư FDI vào ngành dịch vụ tại Việt Nam?
Theo số liệu thống kê giai đoạn 1988–2020 được luận án phân tích, Singapore, Malaysia và Thái Lan là 3 đối tác đầu tư lớn nhất trong khối ASEAN xét theo cả tổng vốn đầu tư đăng ký và số lượng dự án vào khu vực dịch vụ Việt Nam.

3. Khung phân tích lý thuyết chính mà luận án áp dụng để xác định các yếu tố tác động đến FDI là gì?
Luận án kết hợp Lý thuyết chiết trung OLI của Dunning (1977–2008) với khung phân loại 3 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến dòng vốn FDI của UNCTAD (1998a), bao gồm: Khung chính sách về FDI của nước nhận đầu tư, Môi trường kinh tế, và Các yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho kinh doanh.

4. Luận án đã sử dụng mô hình kinh tế lượng và kỹ thuật ước lượng nào trong phân tích định lượng?
Luận án thực hiện ước lượng mô hình dữ liệu bảng bằng 3 phương pháp: Bình phương nhỏ nhất thông thường gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Qua kiểm định Hausman, kiểm định phương sai sai số thay đổi và kiểm định tương quan chuỗi, mô hình REM được lựa chọn để phân tích kết quả hồi quy.

5. Những cam kết cụ thể nào của ASEAN được luận án phân tích sâu về khía cạnh mở cửa dịch vụ và đầu tư?
Luận án tập trung phân tích Hiệp định Đầu tư toàn diện ASEAN (ACIA) qua danh mục bảo lưu đầu tư, và Hiệp định Khung ASEAN về Dịch vụ (AFAS) qua 10 gói cam kết, sử dụng chỉ số Hoekman để đo lường mức độ mở cửa theo 4 phương thức cung cấp dịch vụ trong gói cam kết AFAS 9.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hồng Hạnh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thu hút FDI vào ngành dịch vụ trong bối cảnh liên kết kinh tế khu vực, đồng thời phân tích toàn diện thực trạng dòng vốn FDI từ ASEAN vào dịch vụ Việt Nam giai đoạn 1988–2020. Bằng việc kết hợp mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng (REM giai đoạn 2004–2019) với phỏng vấn chuyên gia và rà soát cam kết ACIA/AFAS, công trình đã làm rõ các yếu tố vĩ mô tác động đến dòng vốn này. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để đề xuất các nhóm giải pháp chính sách nhằm tăng cường thu hút FDI chất lượng cao từ ASEAN vào ngành dịch vụ Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI THU HÚT FDI TỪ ASEAN VÀO CÁC NGÀNH DỊCH VỤ TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP AEC Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là nội dung quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và trên thế giới. Các đề tài nghiên cứu liên quan đến FDI rất đa dạng, trong đó phân tích thực trạng và các yếu tố tác động đến thu hút FDI vào một hoặc một nhóm các quốc gia và khu vực là nội dung được nhiều nhà nghiên cứu khai thác. Bên cạnh những nghiên cứu đề cập đến thu hút FDI từ góc độ tiếp cận tổng thể toàn bộ nền kinh tế, có rất nhiều công trình đã tập trung vào một ngành hoặc lĩnh vực cụ thể. Liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án, hiện nay trên thế giới và tại Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về mặt lý thuyết cũng như thực nghiệm đánh giá quá trình hội nhập của các quốc gia ASEAN trong Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC), các yếu tố thu hút FDI nói chung và FDI vào ngành dịch vụ nói riêng.

Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến hội nhập của Việt Nam trong AEC Hiện thực hoá AEC đã tạo ra một thị trường chung và kết nối nền kinh tế của các quốc gia thành viên thành một khối sản xuất, thương mại và đầu tư thống nhất. Vì tính cấp thiết cũng như vai trò to lớn của liên kết khu vực đối với sự phát triển và hội nhập của các quốc gia thành viên, AEC là một trong những chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu kinh tế quan tâm và thực tiễn đã có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến vấn đề này. Các nghiên cứu cơ bản tập trung vào một số hướng sau đây: 1. Các nghiên cứu chung về tiến trình hình thành – hội nhập AEC Nghiên cứu về tiến trình hình thành và hội nhập AEC tương đối phổ biến trong thời điểm trước năm 2015 – mốc thời gian đánh dấu việc thành lập chính thức của AEC.

Các nghiên cứu này chủ yếu phân tích bối cảnh hình thành AEC và chỉ ra những tiềm năng cũng như thách thức đối với quá trình hiện thực hoá AEC. Nhóm nội dung nghiên cứu thứ nhất tập trung mô tả các cam kết chung của AEC trong tất cả các lĩnh vực; trình bày bối cảnh, lộ trình hình thành AEC và đánh giá tác động của AEC đến các quốc gia thành viên. Nội dung này được khai thác trong rất nhiều nghiên cứu, tiêu biểu là các báo cáo của ASEAN, ADB và nghiên cứu của các tổ chức liên quan. Với cách tiếp cận vĩ mô, bằng phương pháp chủ yếu là so sánh và tổng hợp, các báo cáo của ASEAN và The ASEAN Secretariat đã cung cấp một cách chi tiết các thông tin cơ bản về AEC, sự tham gia của các quốc gia thành viên, lộ trình thực hiện các cam kết và các thành tựu đã đạt được (The ASEAN Secretariat & World Bank, 2013).

Trong khi đó, tập luan an 8 hợp các nghiên cứu của ADB, Viện nghiên cứu ASEAN và Đông Á (ERIA) đã tổng kết lại quá trình hội nhập của ASEAN; cơ sở lý luận, tiến trình và những hạn chế của AEC cũng như triển vọng sau năm 2015; đánh giá giữa kỳ việc thực hiện kế hoạch chi tiết của AEC và tác động của việc thực hiện cam kết đến các quốc gia thành viên (ADB, 2013; ERIA 2012).