phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn có ba chƣơng: Chƣơng 1: Những yếu tố liên quan đến thời gian nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu, Xuân Quỳnh Chƣơng 2: Thời gian nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu và Xuân Quỳnh - những nét tƣơng đồng Chƣơng 3: Thời gian nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu và Xuân Quỳnh - những nét khác biệt 9 Chƣơng 1 NHỮNG YẾU TỐ CHI PHỐI TỚI THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ XUÂN DIỆU, XUÂN QUỲNH 1. Thời gian nghệ thuật 1. Khái niệm thời gian Theo Từ điển tiếng Việt, “thời gian chỉ khoảng năm tháng, quá khứ, hiện tại, tương lai” [18;714]. Thời gian còn là “khoảng nhất định với độ dài ngắn, nhanh chậm”.
Không có sự vật hiện tƣợng nào tồn tại ngoài nó, chỉ trong thời gian và không gian thì sự vật mới có tính xác định. Từ cách hiểu trên trên chúng ta có thể thấy rằng thời gian là một phạm trù triết học, là hình thức tồn tại của thế giới vật chất, nhờ có thời gian mà thế giới vật chất trở nên xác định. Thế giới vật chất vận động, biến đổi không ngừng và đƣợc xác định bởi yếu tố thời gian. Nhƣ vậy, thời gian là phạm trù triết học, tự nó, trong cuộc sống của con ngƣời, chúng ta có thể thấy, có thể cảm nhận, nhìn thấy khi thời gian trú ngụ và gửi gắm, biến hình vào thể khác dạng thức khác.
Khi thời gian gửi trong đứa trẻ, lúc ấy thời gian là ăn là ngủ, là bi bô học nói, gọi mẹ ơi bố ơi. Khi thời gian ẩn vào trời cao, thời gian là mây trắng, là mặt trăng, là mƣa là gió. Khi thời gian là hạt giống và đất màu, thời gian chuyển thành sự sinh sôi nảy nở. Khi thời gian là sự ích kỉ, tầm thƣờng nhỏ nhen… lúc ấy thời gian là đạo đức là nhân phẩm.
Song, tất cả chúng ta cần nhìn nhận rằng, không chỉ có thơ ca mới là nơi gửi gắm, là nơi trú ngụ của thời gian. Hãy nhìn vào đất, qua hàng triệu năm, bằng sự kiến tạo của vật chất, nội lực và ngoại lực, mồ hôi và nƣớc mắt của triệu đời nghìn kiếp mới có hòn đất mang hình dáng xứ sở nhƣ ngày hôm nay. Hãy nhìn vào cây, biết bao thời gian “chảy” qua mạch sống của thớ gỗ mà tạo nên dáng nên hình đặc trƣng mà biểu trƣng cho giá trị thiêng liêng của mỗi dân tộc. Và hãy nhìn vào lịch sử, mỗi trang mỗi sự kiện đều dính máu lớp lớp ngƣời của giống nòi con rồng cháu tiên.
Sâu hơn, gần hơn chúng ta hãy nhìn vào bản 10 thân chúng ta, mỗi cá nhân chúng ta có ai không đƣợc mẹ ấp ủ chín tháng mƣời ngày? Mang nặng đẻ đau, thời gian của mẹ của cha thiêng liêng và trở thành mầm sống mới đang cựa quậy từng giờ. Khi ấy, thời gian không chỉ là niềm mong ngóng, thời gian còn là niềm hi vọng, là sự lớn lên về vật chất và tinh thần trong sự nhiệm mầu của tạo hóa và chọn lọc tự nhiên. Vậy, từ hòn đất, dáng cây, lịch sử, con ngƣời … đã làm nên đất nƣớc Việt Nam với thời gian trong khoảng bốn nghìn năm văn hiến. Thời gian hiện hữu khắp nơi, trong cuộc sống, khi ta hít thở, khi ta học tập công tác và yêu nhau… đều có một “nhân chứng” thầm lặng, không nói đó là thời gian.
Khái niệm thời gian nghệ thuật Ở lĩnh vực triết học, ngƣời ta xem thời gian là hình thức tồn tại của vật chất. Đó là hình thức tồn tại có tính liên tục, có độ dài, có hƣớng, có nhịp độ, có ba chiều quá khứ, hiện tại, tƣơng lai và có tính chất không thể đảo ngƣợc. Để đo thời gian ngƣời ta làm ra các phƣơng tiện nhƣ lịch, đồng hồ và định ra các đơn vị thời gian: giây, phút, ngày, giờ, năm, tháng, thế kỉ… Không vật chất nào có thể tồn tại ngoài thời gian. Mọi dạng tồn tại của vật chất đều có thời gian của riêng mình.
Ngoài thời gian vật lí, thời gian lịch sử, còn có thời gian sinh lí, thời gian tâm lí. Nghệ thuật là một dạng tồn tại đặc thù, nó cũng có thời gian riêng. Tác phẩm nghệ thuật cũng tồn tại trong thời gian vật chất: đọc một bài thơ, một cuốn tiểu thuyết, một bộ phim…. chúng ta đều phải mất một lƣợng thời gian nhất định.
Không có thời gian vật chất, tác phẩm nghệ thuật không tồn tại đƣợc. Nhƣng thời gian khách quan chƣa phải là thời gian nghệ thuật vì qua tác phẩm ta có thể “trải qua” một cuộc đời, số phận, thế hệ, ngƣợc về quá khứ hay “sống” với tƣơng lai xa xôi…. Trần Đình Sử trong cuốn “Dẫn luận thi pháp học” kết luận rằng “Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều dài và hiện tại, quá khứ và tương lai. 11 Thời gian nghệ thuật do nghệ thuật sáng tạo ra nên mang tính chủ quan, gắn với thời gian tâm lí.
Nó có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế. Nó có thể đảo ngược hay vượt thời gian tới tương lai. Nó có thể dừng lại. Thời gian nghệ thuật là hình tượng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật nhằm làm cho người thưởng thức cảm nhận được: hoặc hồi hộp chờ đợi, hoặc thanh thản vô tư, hoặc đắm chìm vào quá khứ” [65;61].
Ta bắt gặp điều đó rất nhiều trong cách thể hiện tƣ tƣởng của những nhà văn trong tác phẩm văn xuôi, nhà thơ qua bài thơ của mình. Sau đây là một trong rất nhiều cách thể hiện mà thời gian nghệ thuật thực sự đã hoàn thành nhiệm vụ chuyên chở tình cảm và cảm xúc của thi nhân. “Một ngày biếc thị thành ta rời bỏ Quay về xem non nước giống dân Hời Đây những tháp gầy mòn vì mong đợi Những đền xưa đổ nát dưới thời gian, Những sông vắng lê mình trong bóng tối, Những tượng Chàm lở lói rỉ rên than.” (Trên đường về - Chế Lan Viên) Chế Lan Viên là một đại diện tiêu biểu bƣớc ra từ phong trào Thơ mới để đến với tiếng lòng của bao ngƣời vẫn tƣởng nhớ đến quá khứ của Chiêm thành một thuở. Cái nguyên cớ của Chế Lan Viên trở về thật đẹp.
Thời gian hiện hữu khá rõ ràng, đó là thời gian một ngày biếc, thời gian của hiện tại. Tác giả đã ngƣợc thời gian, nhƣng quá khứ xa xôi hiện ra ta lại thấy những dấu tích xƣa lại là hiện tại với “đây”, “những” nên những hình ảnh của Chiêm thành tuy hoang phế rêu phong mà chân thực sinh động. Quá khứ hiện tại cứ đan bóng đan cài, tuyệt nhiên, ta rất ít tìm thấy quá khứ xa vời vợi trong đoạn thơ trên. Tất cả điều đó có đƣợc là nhờ năng lực sáng tạo, kết hợp hài hòa của yếu tố thời gian trong hồn thơ họ Chế.
12 Trong văn xuôi, thời gian cũng là chỗ dựa tin cậy và vững chắc để nhà văn từ thời gian mà phát triển câu chuyện với nhiều chi tiết nghệ thuật xuất sắc, mẫu mực. Trong tác phẩm “Chí Phèo”, nhà văn Nam Cao chƣa bao giờ để thời gian trôi đi uổng phí. Thời gian đã ghi dấu lên tất cả cuộc đời của Chí Phèo. Thời gian bắt đầu từ cái dáng điệu xiêu vẹo, ngật ngƣỡng của thằng say rƣợu sau cả một khoảng thời gian Chí Phèo đi tù: “Hắn vừa đi vừa chửi, bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi…” [36;146].
Cứ nhƣ thế, từ thời gian ấy, Nam Cao đã khui bằng hết trong ẩn ức sâu thẳm khô hạn nhƣ hoang mạc cằn cỗi già nua của Chí Phèo từ những vết tích, những kẽ rỉ sét, bong tróc của năm tháng ngày xƣa. Đó là thời điểm đánh dấu Chí Phèo ra đời và bị ngƣời mẹ đáng thƣơng tội nghiệp vƣớng vào hoàn cảnh éo le mà phải gạt nƣớc mắt tự biến mình thành ngƣời mẹ vô trách nhiệm bỏ lại con đỏ nơi cái lò gạch cũ. Đó còn là thời gian Chí Phèo đƣợc dân làng nuôi lớn, đó còn là Chí năm hai mƣơi tuổi có mơ ƣớc, có lòng tự trọng khi làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Đó còn là khoảng thời gian thiêng liêng khi ở với Thị nở năm ngày làm hồi sinh một con ngƣời tên Chí của ngày xƣa trở về… Điều đặc biệt của tác phẩm Chí Phèo là chỉ trong vòng vài chục trang sách, Nam Cao đã tái hiện toàn bộ cuộc đời của Chí Phèo (khoảng hơn 40 năm, từ khi Chí sinh ra đến lúc chết).
Nhà văn đã đan cài giữa thời gian quá khứ, hiện tại và cả tƣơng lai… để rồi từ đó, bi kịch của Chí Phèo hiện lên cay đắng, xót xa: sinh ra trong đói nghèo, tủi nhục, lớn lên trong sự ghẻ lạnh, cô độc và chết trong sự cùng quẫn, bế tắc. Nghiên cứu đặc điểm về thời gian nghệ thuật, GS. Trần Đình Sử nhấn mạnh đặc điểm “là một biểu tượng, một tượng trưng, thể hiện một quan niệm của nhà văn về cuộc đời và con người” [63;62]. “Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già” (Vội vàng - Xuân Diệu) 13 Thời gian nghệ thuật là biểu tƣợng, là tƣợng trƣng nhƣ cách Xuân Diệu dùng hình ảnh “mùa xuân” nhƣ một tín hiệu về thời gian, về mùa nhƣng đồng thời “mùa xuân” còn là ẩn dụ cho tình yêu và tuổi trẻ.
“Mùa xuân” còn là sự lo lắng cho sự còn và mất của cuộc đời. Đó chính là quan niệm về sự sống và cái chết về cuộc đời của con ngƣời trong tƣ duy về thời gian nghệ thuật của thi sĩ. Thời gian nghệ thuật trong thơ ca Thời gian nghệ thuật luôn có vai trò quan trọng trong thơ ca. Thời gian nghệ thuật trƣớc hết là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà thơ.
Bởi nó có thể tồn tại ở nhiều hình thức khác nhau, thế nên, bản thân nó xuất hiện và đi vào thơ ca nhƣ một sự hiển nhiên, nghiễm nhiên nhƣ một lựa chọn hàng đầu. Những hiện tƣợng hàng ngày nhƣ mƣa nắng, thu qua đông lại… hay tâm trạng con ngƣời nhƣ buồn vui lo lắng…. đã đƣợc mã hóa từ số liệu của thời gian. Khi những số liệu của thời gian đi vào thơ ca, tự nhiên, nó đƣợc làm mềm hóa, không chỉ là con số nữa.
Mặt khác, thơ là sự va đập của cảm xúc, là khởi phát từ trong lòng ngƣời ta. Những biến thái tinh tế, phức tạp nhất của cuộc sống đời thƣờng, nhiều môn nghệ thuật khác không thể chuyển tải đầy đủ thì thơ có thể làm đƣợc.