I. Tổng quan về máy rang cà phê thông minh tại ĐH SPKT TP
Đề tài nghiên cứu thiết kế và chế tạo máy rang cà phê thông minh được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình do TS. Vũ Quang Huy hướng dẫn khoa học. Nhóm sinh viên ngành Công nghệ Kỹ thuật Cơ khí trực tiếp thực hiện trong giai đoạn năm 2023. Mục tiêu trọng tâm là chế tạo thiết bị rang hạt quy mô nhỏ phục vụ thực nghiệm và sản xuất dịch vụ. Việt Nam sở hữu sản lượng cà phê Robusta hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, giá trị gia tăng sau chế biến còn nhiều hạn chế do công nghệ rang thủ công. Phương pháp rang truyền thống phụ thuộc lớn vào kinh nghiệm cảm quan của thợ rang. Điều này dẫn đến sự thiếu đồng đều về màu sắc và hương vị giữa các mẻ. Việc số hóa quy trình rang hạt trở thành đòi hỏi cấp thiết của ngành chế biến thực phẩm. Đề tài tập trung xử lý hai loại hạt chính gồm Robusta và Arabica. Năng suất thiết kế đạt mức hai kilôgam cho mỗi mẻ rang. Thiết bị kết hợp cơ cấu trống xoay truyền động xích và bộ điều khiển trung tâm. Kết quả nghiên cứu tạo nền tảng vững chắc cho việc nội địa hóa máy rang công nghệ cao.
1.1. Bối cảnh nghiên cứu máy rang cà phê tự động
Thị trường cà phê đặc sản yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từng giai đoạn gia nhiệt. Cà phê Arabica đòi hỏi dải nhiệt độ tinh tế để giữ độ chua thanh tự nhiên. Ngược lại, Robusta có kết cấu hạt dày và hàm lượng cafein cao hơn. Việc kiểm soát nhiệt độ thủ công dễ làm khét vỏ hạt bên ngoài. Do đó, việc tự động hóa quá trình rang là xu thế tất yếu. Tại Việt Nam, máy rang nhập khẩu có giá thành rất cao. Các xưởng sản xuất vừa và nhỏ khó tiếp cận thiết bị ngoại nhập. Đề tài tại ĐH SPKT TP.HCM ra đời nhằm giải quyết rào cản chi phí. Hệ thống mang lại phương án gia công trong nước với chất lượng tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.
1.2. Mục tiêu kỹ thuật của đề tài tại ĐH SPKT TP.HCM
Đề tài hướng đến xây dựng hệ thống rang thông minh hoàn chỉnh. Mục tiêu đầu tiên là hoàn thiện mô hình cơ khí trống rang dung tích hai kilôgam. Trống rang sử dụng vật liệu thép không gỉ inox 304 để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Mục tiêu thứ hai là tích hợp hệ thống cảm biến nhiệt độ chuẩn xác cao. Ngoài ra, nhóm nghiên cứu phát triển module IoT để giám sát dữ liệu từ xa. Toàn bộ thông số mẻ rang được hiển thị trực quan trên giao diện ứng dụng. Người vận hành dễ dàng theo dõi đường cong nhiệt độ theo thời gian thực. Thiết bị bảo đảm tính lặp lại của quy trình rang thương mại.
II. Phân tích bài toán máy rang cà phê thông minh tại ĐH SPKT TP
Quá trình rang cà phê trải qua nhiều biến đổi hóa lý phức tạp. Khi nhiệt độ tăng, hạt cà phê thoát ẩm, trương nở và đổi màu. Các phản ứng Maillard và caramel hóa quyết định trực tiếp đến hương vị thành phẩm. Nếu nhiệt lượng cung cấp không đồng đều, hạt sẽ xuất hiện hiện tượng cháy cạnh hoặc sống lõi. Vấn đề lớn nhất ở các máy rang truyền thống là sự phụ thuộc vào ngọn lửa trực tiếp. Ngọn lửa hở làm tăng nguy cơ sinh khói và muội than bám vào bề mặt hạt. Đồng thời, sự truyền nhiệt trực tiếp từ thành kim loại rất khó kiểm soát độ ổn định. Người vận hành phải liên tục canh chỉnh van khí đốt dựa trên mắt nhìn và mùi hương. Hơn nữa, việc thiếu thiết bị ghi nhận dữ liệu khiến các mẻ rang không đồng nhất. Mỗi mẻ rang thường có một biểu đồ nhiệt độ riêng biệt và khó tái lập. Do đó, việc chuyển đổi sang phương pháp truyền nhiệt gián tiếp bằng điện trở là giải pháp đột phá. Đề tài tại ĐH SPKT TP.HCM giải quyết triệt để bài toán ổn định nhiệt lượng và giám sát số liệu liên tục.
2.1. Thách thức cơ nhiệt trong máy rang cà phê
Đặc tính cơ lý của hạt thay đổi liên tục suốt quá trình sấy và rang. Khối lượng hạt nhẹ dần trong khi thể tích hạt tăng lên đáng kể. Cánh vít đảo trộn trong trống rang cần thiết kế chuẩn xác để phân bổ hạt liên tục. Nếu vận tốc quay quá chậm, hạt tiếp xúc bề mặt nóng quá lâu gây khét. Nếu vận tốc quá nhanh, lực ly tâm sẽ ép hạt dính vào thành trống. Nhóm nghiên cứu đã tính toán vận tốc quay tối ưu ở mức 60 vòng trên phút. Bán kính trống và hình học cánh đảo được mô phỏng chi tiết. Thiết kế này giúp các hạt cà phê được xáo trộn đồng đều theo dòng xoắn ốc.
2.2. Hạn chế thu thập dữ liệu ở máy rang truyền thống
Hầu hết máy rang cơ học đời cũ chỉ gắn đồng hồ đo nhiệt kim cơ bản. Loại đồng hồ này có độ trễ nhiệt cao và sai số biên độ lớn. Người vận hành không thể ghi nhận tốc độ tăng nhiệt theo từng giây. Thông số quan trọng như RoR (Rate of Rise) hoàn toàn bị bỏ trống. Sự thiếu hụt dữ liệu cản trở quá trình chuẩn hóa công thức rang chuyên nghiệp. Thợ rang không thể chia sẻ hoặc lưu trữ hồ sơ mẻ rang vào cơ sở dữ liệu số. Khi thay đổi người đứng máy, chất lượng sản phẩm thường giảm sút nghiêm trọng. Nhu cầu số hóa dữ liệu thời gian thực vì vậy trở thành yêu cầu cấp thiết.
III. Giải pháp chế tạo máy rang cà phê thông minh tại ĐH SPKT TP
Nhóm nghiên cứu tại ĐH SPKT TP.HCM đề xuất giải pháp tích hợp đồng bộ giữa cơ khí chính xác và IoT. Cấu trúc máy gồm cụm động cơ điện, bộ truyền xích tải, trục chính và trống rang. Hệ thống sử dụng nguồn nhiệt từ dây điện trở nhiệt cách ly hoàn toàn với lồng rang. Không khí sạch được làm nóng và thổi qua lồng để làm chín hạt bằng luồng khí đối lưu. Cơ chế gia nhiệt gián tiếp giúp bề mặt hạt không bị cháy sém bởi nhiệt cục bộ. Trục chính xoay êm ái trên hai cụm gối đỡ ổ lăn cố định chắc chắn. Công suất bộ phận công tác và mô men xoắn được tính toán chi tiết, đảm bảo tải trọng 10,36 kilôgam khi nạp đầy hai kilôgam cà phê. Động cơ vận hành bền bỉ và tiết kiệm năng lượng tiêu thụ. Trung tâm điều khiển tích hợp vi xử lý kết nối trực tiếp với cảm biến nhiệt độ độ nhạy cao. Dữ liệu nhiệt độ môi trường và nhiệt độ hạt được cập nhật liên tục mỗi giây. Nhóm kỹ sư xây dựng thuật toán điều khiển công suất điện trở nhằm bám sát biểu đồ rang định sẵn.
3.1. Thiết kế cơ khí và hệ thống truyền động máy rang
Hệ thống cơ khí được tính toán theo độ bền vật liệu nghiêm ngặt. Lồng rang có bán kính ngoài 130 milimét, bán kính trong 127 milimét và chiều dài 300 milimét. Toàn bộ vỏ trống chế tạo từ inox 304 chịu nhiệt cao và chống ăn mòn hóa học. Cánh xoắn bên trong nặng khoảng 1,5 kilôgam có chức năng dẫn hướng hạt cà phê di chuyển tuần hoàn. Hệ thống truyền động sử dụng động cơ giảm tốc kết hợp xích tải truyền lực tới trục chính. Tốc độ quay của lồng rang duy trì ổn định ở mức 60 vòng trên phút. Lực tác động lên trục và công suất kéo khoảng 40 Watt giúp thiết bị vận hành êm ái, giảm thiểu tối đa tiếng ồn và rung lắc.
3.2. Ứng dụng công nghệ IoT giám sát thời gian thực
Nền tảng IoT đóng vai trò là khối óc quản lý toàn bộ chu trình rang hạt. Nhóm tác giả tích hợp các cảm biến nhiệt độ đặt sâu trong buồng rang để đọc thông số hạt. Bộ vi điều khiển tiếp nhận tín hiệu, xử lý và truyền dữ liệu lên máy chủ đám mây qua giao thức mạng không dây. Giao diện người dùng hiển thị biểu đồ nhiệt độ trực quan theo thời gian thực. Hệ thống cho phép điều chỉnh công suất thanh nhiệt từ xa với độ trễ cực thấp. Mọi dữ liệu về thời gian nổ đầu tiên và tốc độ tăng nhiệt đều được ghi nhận tự động. Người dùng có thể xuất dữ liệu để đánh giá chất lượng mẻ rang một cách khoa học.
IV. Đánh giá ứng dụng máy rang cà phê thông minh tại ĐH SPKT TP
Đồ án thiết kế và chế tạo máy rang cà phê thông minh tại ĐH SPKT TP.HCM đã hoàn thành xuất sắc các chỉ tiêu đề ra. Thiết bị vận hành ổn định trong các đợt thử nghiệm thực tế với hai giống cà phê Robusta và Arabica. Cơ chế cấp nhiệt đối lưu gián tiếp chứng minh tính ưu việt vượt trội trong việc kiểm soát nhiệt độ. Hạt cà phê sau khi rang đạt độ nở đồng đều và không hề xuất hiện vết cháy sém. Màu sắc hạt chuyển dịch chuẩn xác qua từng giai đoạn từ màu vàng rơm sang màu nâu cánh gián. Hệ thống IoT ghi nhận dữ liệu liên tục với độ chính xác cao, hỗ trợ việc thiết lập hồ sơ rang tiêu chuẩn cho từng mẻ hai kilôgam. Mô hình mở ra tiềm năng thương mại hóa rất lớn cho các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ. Thiết bị có giá thành chế tạo thấp hơn nhiều so với máy móc nhập khẩu từ châu Âu. Thành công của đề tài khẳng định năng lực ứng dụng công nghệ cao của sinh viên và giảng viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM vào thực tiễn sản xuất.
4.1. Kết quả thực nghiệm trên hạt Robusta và Arabica
Các đợt thử nghiệm thực tế trên giống hạt Robusta và Arabica cho kết quả rất khả quan. Đối với Robusta, lồng rang duy trì nhiệt lượng đều giúp phá vỡ cấu trúc cellulose dày mà không làm khét vỏ. Hạt giữ trọn hương vị đậm đà và độ đắng đầm đặc trưng. Đối với hạt Arabica, hệ thống kiểm soát dải nhiệt tinh tế giúp bảo tồn hương thơm hoa quả và vị chua thanh tao. Tỷ lệ hạt vỡ nát trong quá trình đảo trộn ở mức dưới một phần trăm. Mẻ rang hoàn thành đạt độ đồng đều quang học cao. Độ ẩm của hạt sau khi hoàn tất mẻ rang đạt tiêu chuẩn bảo quản thực phẩm thương mại.
4.2. Hướng phát triển công nghiệp và nhân rộng mô hình
Mô hình máy rang thông minh có khả năng mở rộng công suất lên quy mô công nghiệp lớn hơn. Nhóm tác giả định hướng nâng cấp dung tích lồng rang lên năm kilôgam hoặc mười kilôgam mỗi mẻ. Thiết kế module hóa cho phép bổ sung thêm hệ thống làm nguội nhanh và lọc bụi khói tự động. Bên cạnh đó, phần mềm quản lý có thể tích hợp thuật toán học máy trí tuệ nhân tạo. Trí tuệ nhân tạo sẽ tự động điều chỉnh biểu đồ rang dựa trên độ ẩm đầu vào của từng bao hạt. Đây là bước đệm quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong chuỗi cung ứng cà phê Việt Nam.