CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THANH TRA THUẾ ĐỐI VỚI HÀNG HOÁ NHẬP KHẨU CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tổng quan về các tài liệu nghiên cứu Thời gian qua đã có một số công trình nghiên cứu, đề tài, giáo trình, bài viết về công tác thanh tra thuế của ngành Hải quan và những nội dung tương tự về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu; công tác kiểm tra sau thông quan, công tác chống gian lận thương mại đối với hàng hóa xuất nhập khẩu với mức độ, phạm vi nghiên cứu ở các góc độ khác nhau. Một là: Nhóm các công trình nghiên cứu, tài liệu liên quan đến công tác thanh tra, thanh tra chuyên ngành Hải quan: “Giáo trình Quản lý thuế” của Lê Xuân Trường.
Giáo trình Quản lý thuế được biên soạn với mục tiêu làm tài liệu học tập cho sinh viên chuyên ngành Thuế. Trong giáo trình này, những nội dung lý luận cơ bản về quản lý thuế của cơ quan thuế như: Tổng quan về thuế, tổ chức bộ máy và quy trình quản lý thuế. Giáo trình cũng giới thiệu những vấn đề lý luận và quy trình nghiệp vụ thực hiện các chức năng quản lý thuế như: Quản lý kê khai thuế, kế toán thuế, thống kê thuế; tuyên truyền thuế; dịch vụ hỗ trợ người nộp thuế; thanh tra, kiểm tra thuế; quản lý nợ và cưỡng chế thuế; dự toán thu thuế. Giáo trình cũng giới thiệu một nội dung quan trọng là ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế.
“Giáo trình Hải quan cơ bản” của Hoàng Trần Hậu và các cộng sự (2011). Giáo trình nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản về hải quan mang tính chất cơ bản, nền tảng làm tiền đề cho việc đào tạo kỹ năng nghề chuyên sâu về nghiệp vụ kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa và phương tiện vận tải. Cụ thể giáo trình cung cấp những kiến thức chung mang tính chất lý 5 luận về thủ tục hải quan, về quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan, về quản lý rủi ro (QLRR) trong hoạt động hải quan. Giáo trình đã nêu bật được các lý luận chung và thực trạng về nghiệp vụ thanh tra, kiểm tra… “Giáo trình bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra chuyên ngành Hải quan” do Trường Bồi dưỡng cán Bộ Tài chính (2015).
Sách do nhiều tác giả hiện đang công tác tại Vụ Thanh tra - Kiểm tra Tổng cục Hải quan phối hợp với Trường Bồi dưỡng cán Bộ Tài chính thực hiện. Giáo trình tập trung sâu vào đánh giá thực trạng thanh tra chuyên ngành Hải quan. Từ đó, nêu bật được các giải pháp khắc phục hạn chế về công tác thanh tra, kiểm tra đối với mặt hàng nhập khẩu, đối với doanh nghiệp và đặc biệt là đối với cơ quan hải quan. Nhóm công trình nghiên cứu, tài liệu trên chủ yếu đề cập, đi sâu nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về thanh tra, thanh tra chuyên ngành hải quan.
Hai là: Nhóm các công trình nghiên cứu, tài liệu liên quan đến công tác quản lý thuế, chống gian lận thương mại, chống thất thu thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu: Luận văn “Giải pháp nâng cao hiệu quả đối với quản lý gia công xuất khẩu mặt hàng giày da tại Cục Hải quan thành phố Hải Phòng” của Dương Hương Thảo (2018). Từ những thực trạng việc quản lý đối với loại hình gia công xuất khẩu, những thuận lợi, khó khăn đang gặp, tác giả cũng nêu bật được thực trạng công tác quản lý của Hải quan Việt Nam. Tác giả đã đề xuất một số biện pháp tăng cường công tác kiểm tra sau thông quan, sự phối hợp giữa các ngành , các cấp trong việc tổ chức, kiểm tra, giám sát đối với các hoạt động đấu tranh chống gian lận thương mại đối với hàng hoá XNK. Luận văn “Công tác kiểm tra sau thông quan đối với hàng hóa nhập kinh doanh tại Chi cục Hải quan Gia Thụy: của Đặng Thị Oanh (2022).
Từ những thực trạng trong quá trình thông quan hàng hóa ngày càng rút ngắn, nguồn nhân lực cũng như trang thiết bị còn nhiều hạn chế, thủ đoạn và hành vi gian 6 lận ngày càng tinh vi; tác giả đã đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả trong quá trình kiểm tra sau thông quan đối với hàng hóa nhập kinh doanh và mở rộng tuyên truyền và tăng cường tính tuân thủ pháp luật trong cộng đồng doanh nghiệp. Luận văn “Chống gian lận thương mại đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu ở Việt Nam” của Trần Việt Tuấn (2014). Từ những phân tích tình hình gian lận thương mại đối với hàng hoá nhập khẩu, tình trạng gian lận của các mặt hàng nhập khẩu có thuế suất cao, các mặt hàng nhập khẩu có điều kiện… Tác giả cũng nêu bật được thực trạng công tác đấu tranh chống gian lận thương mại của Hải quan Việt Nam. Tác giả đã đề xuất một số biện pháp tăng cường công tác đấu tranh chống gian lận thương mại đối với hàng hoá XNK.
Trong đó, tác giả nhấn mạnh công tác thanh tra, kiểm tra của cơ quan hải quan đối với các mặt hàng nhập khẩu. Luận văn “Giải pháp tăng cường quản lý thuế đối với hàng hoá xuất nhập khẩu tại Chi cục Hải quan ICD Tiên Sơn” của Trần Thanh Tùng (2016). Tác giả nêu bật được thực trạng về công tác quản lý thuế, đi kèm với đó là công tác thanh tra, kiểm soát, thực hiện các chuyên đề kiểm tra đối với các mặt hàng quản lý rủi ro như có thuế suất cao, mặt hàng nhập khẩu có điều kiện… Tác giả cũng nhấn mạnh vai trò của công tác thanh tra, kiểm tra đối với công tác quản lý thuế tại ICD Tiên Sơn. Luận văn “Quản lý thuế đối với hàng hóa nhập khẩu tại chi cục hải quan cửa khẩu Hữu Nghị - tỉnh Lạng Sơn" của Nguyễn Mạnh Hùng (2015).
Luận văn đã nghiên cứu và cung cấp những lý luận cơ bản nhất về thuế, đi sâu nghiên cứu những nội dung quản lý thuế đối với hàng hóa nhập khẩu, trình bày quy trình thực hiện thủ tục hải quan theo hệ thống VNACCS/VCIS mới nhất hiện nay, qua đó thấy được những ưu việt của quy trình này. Luận văn cũng trình bày nội dung cơ bản của quản lý thuế xuất nhập khẩu nói chung và 7 thuế nhập khẩu hàng hóa nói riêng cũng như các sắc thuế phổ biến đang áp dụng cho hàng nhập khẩu vào Việt Nam hiện nay. Đặc biệt tại phần giải pháp tác giả đã đề xuất các giải pháp đẩy mạnh công tác kiểm tra sau thông quan (chủ trương tiền kiểm sang hậu kiểm) đối với các mặt hàng nhập khẩu tại đơn vị. Ba là: Nhóm các công trình nghiên cứu, tài liệu liên quan đến công tác nghiệp vụ hải quan, kiểm tra sau thông quan đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu: Đề tài nghiên cứu “Kiểm tra hồ sơ hải quan đối với hàng hóa xuất, nhập khẩu - Thực trạng và giải pháp” của Nguyễn Thị Thương Huyền, Nguyễn Việt Cường.
Tác giả đã làm nổi bật được công tác nghiệp vụ và các kỹ năng cơ bản trong công tác kiểm tra hồ sơ đối với các mặt hàng nhập khẩu để từ đó hạn chế được tình trạng gian lận thương mại của doanh nghiệp. Tóm lại, nhóm công trình nghiên cứu tài liệu trên tập trung và đi sâu nghiên cứu có tính tổng thể, toàn diện những nội dung về thuế, quản lý thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; chống gian lận thương mại, chống thất thu thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu. Khoảng trống nghiên cứu Từ các công trình nghiên cứu của các tác giả, chúng ta thấy đa số các công trình nghiên cứu trên đây, với mức độ, phạm vi nghiên cứu ở các góc độ khác nhau đã tập trung và đi sâu nghiên cứu về thuế, thanh tra kiểm tra thuế nói chung, thuế, thanh tra kiểm tra thuế hàng hóa xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, vẫn còn ít công trình đi sâu nghiên cứu toàn diện, cụ thể cả về lý luận và thực tiễn về công tác thanh tra, có tính chuyên ngành cao - thanh tra thuế đối với hàng hóa nhập khẩu của Tổng cục Hải quan Việt Nam như đề tài của luận văn.
Cơ sở lý luận về thanh tra thuế đối với hàng hóa nhập khẩu của cơ quan hải quan 1. Khái niệm và đặc điểm cơ bản của thanh tra thuế đối với hàng hóa nhập khẩu 1. Khái niệm, đặc điểm của thuế Khi nhà nước ra đời, để có tiền chi tiêu cho sự tồn tại và hoạt động của mình, nhà nước đã đặt ra chế độ thuế khóa do dân cư đóng góp để hình thành quỹ tiền tệ của mình. Có thể nói thuế là một phạm trù rộng và hàm chứa nhiều nội dung phức tạp, hiểu và vận dụng kiến thức về thuế nói chung, pháp luật thuế nói riêng trong điều kiện phát triển kinh tế - xã hội hiện nay có một ý nghĩa quan trọng đối với Nhà nước.
Thuế là một khoản nộp bắt buộc mà các thể nhân và pháp nhân có nghĩa vụ phải thực hiện đối với Nhà nước, phát sinh trên cơ sở các văn bản pháp luật do Nhà nước ban hành, không mang tính chất đối giá và hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp thuế. Thuế không phải là một hiện tượng tự nhiên mà là một hiện tượng xã hội do chính con người định ra và nó gắn liền với phạm trù Nhà nước và pháp luật. - Đặc điểm của thuế: + Sự ra đời và tồn tại của thuế gắn liền với sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng và sự xuất hiện của Nhà nước - pháp luật. + Thuế do cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành.
+ Thuế là khoản nộp mang tính nghĩa vụ bắt buộc của các pháp nhân và thể nhân đối với Nhà nước không mang tính đối giá hoàn trả trực tiếp. + Thuế là công cụ phản ánh quan hệ phân phối lại của cải vật chất dưới hình thức giá trị giữa Nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội. Khái niệm thuế đối với hàng hóa nhập khẩu Thứ nhất, Thuế nhập khẩu Thuế nhập khẩu là một loại thuế mà một quốc gia hay vùng lãnh thổ đánh vào hàng hóa có nguồn gốc từ nước ngoài trong quá trình nhập khẩu.