CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT CHUNG VE THAM QUYEN SƠ THẢM CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC YÊU cAU HON NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa về thầm quyền sơ thâm của Tòa án trong việc giải quyết các yêu cầu về hôn nhân và gia đình 1. Khái niệm thâm quyền sơ thâm của Tòa án trong việc giải quyết yêu cầu về Hôn nhân và gia đình * Khái niệm yêu cầu về hôn nhân gia đình Năm 2004, BLTTDS được ban hảnh đã quy định tại Điều 1 BLTTDS như sau: BLTTDS quy định những nguyên tắc trong TTDS, trình tự, thủ tục khởi kiện dé Toa án giải quyết các tranh chấp dân sự, HN&GD, kinh doanh, thương mai, lao động (sau đây goi chung là vu án dan sw) và trình tu, thủ tục yêu cầu dé Toà án giải quyết các yêu cau dân sự, HN&GD, kinh doanh, thương mại, lao đông (sau đây goi chung la việc dân sự).
Với quy định nay, vụ việc dân sự bao g6m vụ án dan sự va việc dan sư phat sinh từ các quan hệ pháp luật về dân su, HN&GĐ, kinh doanh, thương mại, lao động. Có thể nói khái niệm vụ án dan sự không còn được hiểu theo nghĩa truyền thông, nó không còn nội ham rộng như trước, bao gồm cả tranh chap và yêu cầu mà chỉ còn bao hàm các tranh chap về dan su, HN&GD, lao đông, kinh doanh, thương mai. Còn các yêu câu về dan sự đã được tách ra thanh một khái niêm riêng. Như vậy, vụ án dân sự là việc có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ dân sự, HN&GD, kinh doanh, thương mại vả lao động do các cá nhân, cơ quan, tô chức hoặc các chủ thé khác theo quy định của pháp luật TTDS yêu cau Toa án giải quyết dé bao vệ quyên và loi ich hợp pháp của minh, của người khác, hoặc bao vệ lợi ich Nhà nước, lợi ích công cộng.
Khác với vu án “Việc dân sư là việc các cả nhân, cơ quan, tổ chức không có tranh chap nhưng yêu câu Toa án công nhận hoặc không công nhận sự kiên pháp lý là căn cử làm phát sinh quyên và nghĩa vụ dân sư, HN&GĐ, kinh doanh, thương mại và lao động của mình hoặc của cá nhân, cơ quan, tô chức khác, yêu câu Toa án công nhận hoặc không công nhận cho mình bg quyền về dân sự, HN&GD, kinh doanh, thương mai va lao đông”. Như vậy, vụ việc HN&GĐ bao gôm vụ án HN&GĐ và việc HN&GĐ. Theo đó, vụ án HN&GD là tranh chap phát sinh từ quan hệ pháp luật HN&GD thuộc thấm quyên giải quyết của Toa án theo thủ tục TTDS ma các cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện yêu câu Toa án giải quyết theo quy định của pháp luật TTDS dé bảo vệ quyên và lợi ích hop pháp của mình hoặc của người khác. Việc HN&GD là việc các cá nhân không có tranh chap ma các cá nhân, cơ quan, tô chức chỉ yêu cau Toa án công nhận một sự kiện pháp ly làm phát sinh quyên và nghĩa vu vê HN&GĐ, yêu câu Toa án công nhận hay không công nhận môt quyên về HN&GĐ được pháp luật quy định thuộc thâm quyên giải quyết của Toa an theo thủ tục TTDS.
Từ những phân tích nêu trên có thể hiểu: Yên cẩu về hôn nian gia đình trong tố tung dân sự là việc cá nhân, cơ quan, tỗ chức không có tranh chấp nhưng có đơn yêu cầu Tòa đa công nhân hoặc không công nhậm một sự kién pháp Ip là căn cứ phát sinh quyền, nghữa vụ liên quan đến quan hệ hôn nhân và gia đình của minh hoặc của cá nhân khác, hoặc yêu cầu Tòa đa không công nhận một số vẫn đề trong lĩnh vực hôn nhân, gia đình được pháp luật quy định thuộc thâm quyền của Tòa an. Khai niệm tham quyên được nghiên cứu, dé cập trong pháp luật của nhiêu nước khác nhau trên thé giới. Có quan điểm cho rằng thâm quyên là xét xử, bao gồm nhiều mặt, nhiêu khía cạnh, mang tinh lịch sử cụ thé quy định quyên xét xử của Tòa án Nội dung của nó do các điêu kiện kinh tế, chính trị, xã hội va các điều kiện khác quyết đính Theo quan điểm của một sô nước trên thé giới như ở Pháp thi, “thuật ngữ thẩm quyên (compétence) được hiểu là khả năng ma pháp luật trao cho công quyền hoặc cơ quan tải phán thực hiện công việc nhất định hoặc thẩm cứu vả xét zử một vụ kiện" 3. Theo từ điển Luật học của Mỹ thì “Tham quyên được hiểu là một kha năng cơ bản va tôi thiểu dé cơ quan công ` Khoản ] Điều 361 Bộ Luật TTDS năm 2015 * Lexique des Termes juridiques (2001), Dalloz § quyển xem xét và giải quyết một vụ việc gì pháp luật”.
Trong tiếng Anh thuật ngữ Jurisdition được dùng dé chỉ thâm quyên hoặc quyên tai phan của Tòa án. Con theo tử điển Tiếng Việt phô thông thì thấm quyên la “quyên xem xét để kết luận và định đoạt một vân dé theo pháp luật"3. Như vậy, chi có cơ quan nha nước, nhân danh nhà nước mới được phân định thâm quyên dé thực hiên quyền năng của mình. Thâm quyên giải quyết các vụ việc dân sw‘ của Tòa án là quyền thụ lý, xét và ban hành các phán quyết khi giải quyết các vu việc dan su Tham quyên của Toa án cũng được nghiên cứu đưới nhiêu góc đô khác nhau Trong TTDS, theo Giáo trình Luật Việt Nam của Trường Đại hoc Luật Hà Nội thì thẩm quyên dân sự của Toa án là “quyén xem xét giải quyét các vu việc và quyền han ra quyết dinh khi xem xét giải quyết các vụ việc dé theo tini tục tại Toà đn"°, theo Bình luận Khoa học Bộ luật tó tụng dan sự của tác giả Bui Thị Huyén thì: Thẩm quyền được hiểu là quyền chính thức được xem xét đề kết luận và định đoạt quyết định một vẫn đề.
Trong tổ tụng hình sự, “thẫm quyền xét xứ của Toà án theo nghữa réng bao gồm quyền xem xét và quyền giải quyết vụ aa, ra bản an hoặc quyết đinh khác như quyết định đình chỉ vụ ám, quyết ãimh tạm dinh chỉ vu án"Š, Trong tô tung hành chính, thấm quyên của Tòa án là “phạm vi thực hiện quyền lực Nhà nước của Tòa an trong việc giải quyết các tranh chấp hành chỉnh giữa một bên là công dân tô chức và bên kia là cơ quan công quyền theo thn tục t6 tung hành chính nhằm bảo damn và bảo vệ lot ich của Nhà nước, của xã hội. quyền và loi ich hợp pháp của công dan”? Như vây, có thé thay rang, tuy được xem xét ở các góc độ khác nhau nhưng các tác giả déu thừa nhận thâm quyên của Toa án bao gồm các quyền khác nhau của Toà án khi giải quyết vụ án, đó là Toả án sẽ xác định cụ thể những loại vụ việc nao (dan sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mai, ` Viện ngôn ngữ học, Từ điền Tiếng Việt phố thông, NXB. Thành phỏ Hồ Chi Minh, Tr 847 3 Theo Điều 1 Bộ hút To từng din se, vụ việc din sự được hiểu l các tanh chấp, yêu cầu về dân sự, hôn nhân. gia đình, kinh doanh thương nai và ho động, “Trường Daihoc Luật Ha Nội (2021), Giáo tràth Luật TTDS Việt Nam, Nob Công an nhân din, Hi Nội, tr.50 * Trường Daihoc Luật Hi Nôi 2022), Giáo tinh Luật TTHS Việt Nam, Neb Công am nhân din, Hi Nội,tr.393 ` Trường Daihoc Luật Hi Nội 2014), Giáo trinh Luật To tmghinh chính Việt Num, Nob Công an hân din, Hi Nồi,tr94 9 lao động, hình sự hay hành chinh) thuộc thâm quyên xét xử của Toa án, phạm vi Toà án có quyên xét xử đổi với các vụ án đó (Toa án có quyên giải quyết những nội dung gì khi xét xử) và Toà án có quyền ra những quyết định khi giải quyết vụ án Các vụ việc có tính chat khác nhau được giải quyết theo thủ tục khác nhau.
Do đó, phạm vi tham quyên giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án cũng khác nhau, đó là thấm quyên về dan sự, thấm quyên về hình sự, thấm quyển về hanh chính của Tòa án. Trong đó, các vu việc về dan sự, hôn nhân va gia định, kinh doanh, thương mai và lao động có đặc điềm đều là các tranh chap, yêu cau phát sinh từ quan hệ pháp luật mang tính chat “tu”, “cá nhân” được hình thành trên cơ sở bình dang, tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận và tự định đoạt của các chủ thé. Do đó, các tranh chap, yêu câu phát sinh từ các quan hệ này thuộc thấm quyền về dân sự của Tòa án va được giải quyết theo thủ tục TTDS. Như vậy, thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự của Toà an là tông hợp các quy dinh mà pháp luật giao cho Toà Gn được xem xét, giải quyết các vu việc đân sự và quyết đinh các vấn dé về nội dung của vụ việc trong một giới han hoặc phạm vi nhất định theo thủ tuc TTDS.
Yêu cau về HN&GD là một trong các yêu cau dan sự thuộc thâm quyên giải quyết của Tòa án. Do đó, thẫm quyền của Toà an giải quyết các yêu cầu về HN&GD là quy dinh của pháp luật giao cho Tòa ám xem xét, giải quyết các yên cau phát sinh từ các quan hệ pháp luật (hình thành trên bayễu tô hôn nhân, "yết thông. nuôi dưỡng) thuộc đối tương điều chinh của pháp luật HN&GD và quyền ra các quyết dinh khi xem xét, giải quyết các yêu cầu đó theo thủ tuc 16 tung dân sự. * Khái niệm Tham quyền sơ thâm giải quyết yêu cầu hôn nhân và gia đình Theo Luật tô chức Tòa án nhân dân (sửa đôi) năm 2014, khi thực hiện thâm quyên xét xử dân sự, tòa án thực hiện theo nguyên tắc xét xử hai cấp: xét 10 xử sơ thâm và xét xử phúc thâm Xét xử sơ thẩm là cấp xét xử dau tiên, có ý nghĩa quan trong va gan như mang tính quyết định trong toàn bô tiền trình một vụ ân.
Thẩm quyền sơ thẩm dan sự của Tòa an là việc Tòa an đầu tiên xem xét, giải quyết các vụ việc dân sự và quyền ra các quyết dinh kit giải quyết các vụ việc đó theo thủ tục tô tụng dân sự ở cấp sơ thẩm Ì Tham quyền sơ tham dan sự của Toa án được tiếp cân dưới ba góc đô là thấm quyền theo loại việc, tham quyên theo cap va thấm quyên theo lãnh thé. Trong do, tham quyén so tham dân sự theo loại việc là nên tang để xác định tham quyên sơ thâm của Tòa an theo cap và theo lãnh thô.