Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Lý luận cơ bản về sự tham gia của công dân vào quá trình hoạch định chính sách công Chương 3: Thực trạng tham gia vào quá trình hoạch định chính sách công của công dân ở Trung Quốc hiện nay Chương 4: Bài học kinh nghiệm về sự tham gia của công dân vào quá trình hoạch định chính sách công ở Trung Quốc Tài liệu tham khảo 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về lý luận chính sách công Công trình nghiên cứu nước ngoài Trên thế giới, cuốn ―Public policy: politics, analysis, and alternatives‖ của hai học giả Michael E. Kraft và Scott R. Furlong được coi là cuốn sách mà tất cả các sinh viên chuyên ngành chính sách công trên thế giới cần đọc [39].
Hai học giả đã tạo ra sự khác biệt trong sản phẩm của mình, so với nhiều giáo trình chính sách công thường thấy khác. Cuốn sách không chỉ bao gồm các kiến thức nền tảng về quá trình chính sách, mà còn giới thiệu cả về việc phân tích chính sách. Cuốn sách còn bàn về bản chất của việc phân tích chính sách và thực hành, giúp người đọc hiểu rõ việc ứng dụng các công cụ phân tích chính sách, các tiêu chí đánh giá trong các lĩnh vực chính sách khác nhau. Mặc dù một số nội dung còn sơ sài – do đề cập đến quá nhiều vấn đề, đây vẫn là cuốn sách rất hữu ích.
Nó có thể hỗ trợ cho sinh viên ngành chính sách hoặc những người có nhu cầu tìm hiểu – một cách cơ bản và hệ thống – về lý thuyết nghiên cứu phân tích chính sách, thấy được tầm quan trọng của chính sách và nghiên cứu chính sách như thế nào, và tại sao phân tích chính sách được sử dụng để đánh giá các giải pháp thay thế; vì sao phân tích chính sách được dùng để hỗ trợ cho các luận điểm chính trị. Nhìn chung trên thế giới, quan điểm của các học giả đối với chính sách công và các quá trình chính sách công chủ yếu được chia làm một số trường phái sau: Thứ nhất, quan điểm coi chính sách công như pháp luật. Trong đó nổi bật có học giả Thomas Woodrow Wilson của Mỹ cho rằng chính sách công là những quy định và pháp luật do các chính trị gia (những người có quyền lập pháp) hoạch định và do những nhân viên hành chính (công nhân viên chức nhà nước) thực thi. 8 Thứ hai, quan điểm coi chính sách công như một kế hoạch có mục đích.
Harold Lasswell và Robert S. Kaplan trong cuốn ―Power and Society‖ đã khẳng định chính sách công là một loại kế hoạch với mô hình lớn bao hàm mục tiêu, giá trị và chiến lược [34]. ―Man and His Government‖ của học giả nổi tiếng Carl J.Friedrich đã định nghĩa chính sách công là quá trình hoạt động có kế hoạch của cá nhân, đoàn thể hoặc của chính phủ trong một môi trường nhất định. Mục đích của chính sách là tận dụng thời cơ, khắc phục khó khăn để thực hiện một mục tiêu đã định sẵn, hoặc là để đạt tới một mục tiêu đã định sẵn [29].
Anderson trong cuốn ―Public Policymaking‖ cho rằng ―chính sách công là một quá trình hoạt động có mục đích. Những hoạt động này do một hoặc nhiều người đề ra để giải quyết một vấn đề hoặc một sự việc nào đó‖ [35]. Thứ ba, quan điểm coi chính sách công là một hành động phân phối. David Easton trong ―The Political System‖ cho rằng chính sách công là hành động phân phối các giá trị mang tính quyền uy đối với toàn xã hội của chính phủ.
Cái gọi là giá trị ở đây là những thứ hữu hình hoặc vô hình mà một con người bình thường trong xã hội đều muốn đạt được. Ví dụ như: quyền lực, tài sản, kiến thức, an toàn, danh vọng. ―Hành động phân phối mang tính quyền uy‖ là để chỉ hệ thống chính trị sẽ thông qua việc hoạch định ra các quyết sách để phân phối các lợi ích đến toàn bộ các thành viên trong hệ thống. Thứ tư, quan điểm coi chính sách công là một loại hành động của chính phủ.
―Understanding public policy‖ của Thomas R. Dye đã đưa ra quan điểm: chính sách công là việc mà chính phủ lựa chọn quyết định làm hoặc không làm [42]. Định nghĩa này đã thể hiện được màu sắc của chủ nghĩa hành vi của chính sách công, cũng thể hiện được tính thực tiễn của nó. Tuy nhiên, việc coi chính sách công với hành động lựa chọn của chính phủ có phần không hợp lý lắm.
9 Thứ năm, quan điểm coi chính sách công là kết quả của sự tác động lẫn nhau giữa chính phủ và môi trường. Học giả Eyestone Robe đã đưa ra định nghĩa ―chính sách công là mối quan hệ giữa các cơ quan của chính phủ với môi trường xung quanh các cơ quan này‖ trong cuốn ―The Threads of Public Policy: A Study in Policy Leadership‖ [33]. Định nghĩa này được coi là đã đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng bên ngoài của các cơ quan chính phủ. Công trình nghiên cứu trong nước Tại Việt Nam, nghiên cứu lý luận về chính sách công, rất nhiều học giả đã công bố những công trình nghiên cứu rất công phu.
Các công trình này đã khái quát được kiến thức chung nhất về chính sách công trong bối cảnh khoa học chính sách công vẫn đang là môn khoa học rất mới ở Việt Nam hiện nay. Cuốn ―Chính sách công – Những vấn đề cơ bản‖ của học giả Nguyễn Hữu Hải được coi là một trong các công trình nghiên cứu công phu, đầy đủ về vấn đề lý luận chính sách công [6]. Trong đó, tác giả đã cung cấp cho người đọc các kiến thức nền tảng nhất về chính sách công, về các quá trình chính sách từ hoạch định đến thực thi, đánh giá, phân tích. Tương tự như trên, tác giả Đỗ Phú Hải cũng đã công bố cuốn sách ―Tổng quan về Chính sách công‖ [7].
Cuốn sách này cung cấp cho độc giả một cái nhìn chung nhất về chính sách công, từ khái niệm đến quy trình chính sách, bản chất, mục đích, nguyên tắc của chính sách công. Ngoài ra, cuốn sách cũng đưa ra một số phân tích chính sách chuyên ngành ở Việt Nam hiện nay. Cuốn ―Chính sách công – Lý luận và thực tiễn‖ của hai học giả Cao Quốc Hoàng và Nguyễn Đỗ Kiên đồng chủ biên cũng là một tác phẩm đáng chú ý. Cuốn sách gồm hai phần: lý luận chung về chính sách công, thực tiễn áp dụng.
Trước hết, cuốn sách đã khái quát được những lý luận chung về chính sách công như: khái niệm chính sách công, mối quan hệ và sự khác biệt tương đối giữa chính sách và pháp luật, đặc trưng của chính sách,. Trên cơ sở đó, hai học giả giới thiệu cho độc giả những lý luận về các quá trình chính 10 sách, bao gồm: xây dựng chính sách công, phân tích chính sách công, đánh giá chính sách công, thực thi chính sách và pháp luật ở địa phương. Cuối cùng, cuốn sách đã đưa ra các tình huống thực tiễn áp dụng chính sách, pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thể [9]. Các công trình nghiên cứu của Trung Quốc Tại Trung Quốc, đối với chính sách công, các học giả chủ yếu nghiên cứu về các lĩnh vực sau đây: Thứ nhất, nghiên cứu về các quá trình chính sách công.
Học giả Quách Nguy Thanh, Ngô Khôn Kiến đã xuất bản cuốn ―Phân tích chính sách công hiện đại‖. Trong đó cho rằng chính sách công bao gồm bốn quá trình: cấu tạo vấn đề chính sách, hoạch định phương án chính sách, thực thi chính sách và giám sát chính sách [63]. Tuy nhiên, học giả Trần Khánh Vân trong ―Phân tích chính sách công‖ lại cho rằng chính sách công bao gồm bốn quá trình là cấu tạo vấn đề chính sách, hoạch định và thông qua phương án chính sách, thực thi nội dung chính sách và đánh giá hiệu quả chính sách [45]. Học giả Trương Quốc Khánh trong ―Phân tích chính sách công‖ lại cho rằng chính sách công bao gồm năm quá trình: vấn đề chính sách và nghị trình, hoạch định chính sách và hợp pháp hóa, thực thi chính sách và tính có hiệu quả, giám sát và điều chỉnh chính sách, đánh giá và kết thúc chính sách [127].
Thứ hai, nghiên cứu về mô hình phân tích lý luận chính sách công. Học giả Tiền Tái Kiến đã đưa ra mười một mô hình phân tích chính sách trong cuốn ―Chính sách công hiện đại‖ như sau: mô hình lý tính rộng rãi, mô hình lý tính hữu hạn, mô hình từng bước, mô hình quy phạm, mô hình đoàn thể, mô hình tinh anh, mô hình hệ thống, mô hình lý thuyết trò chơi, mô hình quá trình, mô hình chế độ, mô hình lựa chọn công [86]. Chiến Kiến Hoa trong cuốn ―Chính sách công‖ lại đưa ra các mô hình phân tích: mô hình chủ nghĩa chế độ, mô hình lý tính toàn diện, mô hình lý tính hữu hạn, mô hình lý luận đoàn thể, mô hình tinh anh, mô hình lựa chọn công và mô hình lý thuyết trò 11 chơi [126]. Trần Đàm trong ―Chính sách công‖ lại đứng từ góc độ các lý luận bên ngoài và khái quát được các mô hình lý luận có ảnh hưởng lớn đến chính sách công, bao gồm: lý luận quá trình chức năng, lý luận chế độ chính trị, lý luận hệ thống chính trị, lý luận vốn giao dịch, lý luận chủ nghĩa quản lý.
Các công trình nghiên cứu về hoạch định chính sách công Các công trình nghiên cứu nước ngoài Đối với vấn đề hoạch định chính sách công, các học giả trên thế giới đã tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau để phân tích. Cuốn ―Public Policy Making Process and Principles‖ của tác giả Larry N. Gerston tiếp cận từ góc độ các nhân tố bên trong và bên ngoài của quá trình hoạch định chính sách công [38]. Cuốn sách này xác định các vấn đề, nguồn lực, các tác nhân và thể chế liên quan đến hoạch định chính sách công và theo dõi các động lực của quá trình hoạch định chính sách, bao gồm việc kích hoạt nhận thức về vấn đề, sự xuất hiện của một vấn đề trong chương trình nghị sự công, sự hình thành cam kết chính sách và quá trình thực hiện biến chính sách thành thực tiễn.
Trong toàn bộ cuốn sách, đã được sửa đổi và cập nhật, Gerston làm cho phân tích của mình trở nên sống động với nhiều ví dụ từ các trường hợp điển hình và gần đây nhất về hoạch định chính sách công. Đồng thời, với những tài liệu tham khảo được chọn lọc kỹ càng, ông đặt phân tích chính sách trong bối cảnh khoa học chính trị và khéo léo hướng người đọc đến những tác phẩm kinh điển của nghiên cứu chính sách công.