Chương I – Những vấn đề chung về hội nhập AFTA của Việt Nam Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình vừa hợp tác, vừa đấu tranh và cạnh tranh, vừa có nhiều cơ hội, vừa không ít thách thức, do đó cần tỉnh táo, khôn khéo và linh hoạt trong việc xử lý tính hai mặt của hội nhập tùy theo đối tượng, vấn đề, trường hợp, thời điểm cụ thể; vừa phải đề phòng tư tưởng trì trệ, thụ động, vừa phải chống tư tưởng giản đơn, nôn nóng. Nhận thức đầy đủ đặc điểm nền kinh tế nước ta, từ đó đề ra kế hoạch và lộ trình hợp lý, vừa phù hợp với trình độ phát triển của đất nước, vừa đáp ứng các quy định của các tổ chức kinh tế quốc tế mà nước ta tham gia; tranh thủ những ưu đãi dành cho các nước đang phát triển và các nước có nền kinh tế chuyển đổi từ kinh tế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường. Kết hợp chặt chẽ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế với yêu cầu giữ vững an ninh, quốc phòng, thông qua hội nhập để tăng cường sức mạnh tổng hợp của quốc gia, nhằm củng cố chủ quyền và an ninh đất nước, cảnh giác với những mưu toan thông qua hội nhập để thực hiện ý đồ “Diễn biến hòa bình” đối với nước ta. Riêng đối với lĩnh vực công nghiệp, cần lưu ý là khi Việt Nam tham gia ASEAN tức là đã chấp nhận mở cửa thị trường và đặt nền công nghiệp Việt Nam trước sự cạnh tranh quyết liệt với các nền công nghiệp phát triển hơn nhiều trong khu vực.
Do vậy, không thể nóng vội trong hội nhập mà cần có những biện pháp “bảo hộ hợp lý, có điều kiện,có chọn lọc, có thời gian” của Nhà nước đối với công nghiệp trong nước. 3 Ở đây, sự bảo hộ phải được quan niệm như là sự hỗ trợ tích cực các điều kiện cho sản xuất trong nước phát triển nhất là trong giai đoạn đầu của tự do thương mại, nó khác hoàn toàn với sự bảo hộ mậu dịch trong một nền kinh tế hướng nội, khép kín dựa vào thay thế nhập khẩu. Tuy nhiên, mọi sự bảo hộ của Nhà nước đều có thời hạn. Để đứng vững và phát triển, bản thân các doanh nghiệp cần phải khẩn trương nghiên cứu nhu cầu thị trường trong 3 Trích Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khóa VIII 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương I – Những vấn đề chung về hội nhập AFTA của Việt Nam nước và khu vực, khả năng sản xuất và cạnh tranh của các nước bạn để kịp thời điều chỉnh cơ cấu sản xuất, đổi mới trang thiết bị và công nghệ, nâng cao năng lực quản lý để có thể cạnh tranh với các đối thủ từ các nước ASEAN khác khi mà sự bảo hộ nói trên không còn nữa.
Tính tất yếu khách quan của việc tham gia ASEAN/AFTA Biểu hiện mới của quan hệ kinh tế quốc tế hiện nay là lợi thế cạnh tranh của từng quốc gia phải gắn chặt với lợi thế cạnh tranh của một khối kinh tế hay một khu vực kinh tế. Thậm chí kể cả các nước giàu có và tiềm lực mạnh như Mỹ, Nhật Bản, Tây Âu cũng không thể đơn phương giành thế chủ động nếu không gắn kết với các khối liên kết kinh tế. Vì vậy, việc hội nhập vào ASEAN mang tính tất yếu nhằm củng cố các mối liên kết kinh tế, tạo cho ASEAN trở thành khu vực hấp dẫn hơn cũng như tạo điều kiện cho Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường khu vực và toàn cầu. Với nền kinh tế Việt Nam, hội nhập ASEAN vừa cần thiết vừa tất yếu xuất phát từ những nguyên nhân chủ quan và khách quan sau: Về yếu tố khách quan Trước hết, như đã đề cập ở trên, xu thế toàn cầu hoá và khu vực hoá đang chi phối đời sống kinh tế của tất cả các quốc gia trên thế giới đã buộc Việt Nam không thể đứng ngoài hệ thống kinh tế thế giới và khu vực.
Gia nhập ASEAN không chỉ đem lại cho Việt Nam lợi ích trước mắt của một liên kết khu vực mà còn là cầu nối giúp Việt Nam tham gia APEC và WTO. Thứ hai, bước sang thập niên 90, cùng với xu thế chung của thế giới là hoà bình, hợp tác và hiểu biết lẫn nhau, sự đối đầu trước đây giữa các nước ASEAN và Việt Nam được thay bằng quan hệ đối ngoại. Việc Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới, thực hiện chính sách “làm bạn với tất cả các nước”4, hội nhập với khu vực và thế giới cũng là lúc các nước ASEAN chuyển trọng tâm hợp tác sang lĩnh vực kinh tế và muốn tranh thủ các nước Đông Dương tham gia và quá trình 4 Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khoá VIII 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương I – Những vấn đề chung về hội nhập AFTA của Việt Nam hợp tác khu vực nhằm tạo môi trường ổn định và phát triển, tăng cường thế thương lượng cạnh tranh với các quốc gia ngoài khu vực. Nằm ở cửa ngõ của Đông Nam Á, lại có những nét tương đồng về kinh tế, văn hoá - xã hội, việc gia nhập ASEAN có ý nghĩa chiến lược không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với toàn bộ khu vực.
Thứ ba, cũng từ sau năm 1986, sự sụp đổ và tan rã của Liên Xô và Đông Âu đã kéo theo sự co hẹp đột ngột thị trường truyền thống của Việt Nam. Trong khi đó, các nước ASEAN, đặc biệt là Singapore đã nhanh chóng thay thế vai trò của Liên Xô và Đông Âu trong việc cung cấp những mặt hàng nhập khẩu quan trọng của Việt Nam như xăng dầu, phân bón và các vật tư cần thiết khác cũng như trong việc tái xuất khẩu các mặt hàng của Việt Nam sang các thị trường khác trên thế giới. Về yếu tố chủ quan Đầu tiên, có thể nói trình độ phát triển kinh tế của Việt Nam còn thấp so với các nước ASEAN khác. Hầu hết các ngành kinh tế của nước ta, nhất là sản xuất công nghiệp còn non yếu, năng lực cạnh tranh thấp kém do đã quen được bảo hộ.
Do đó, hội nhập là cần thiết để tạo động lực phát triển cho nền kinh tế, buộc các ngành phải vươn lên cạnh tranh, tận dụng được lợi thế so sánh, cải tổ cơ cấu theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đưa nền kinh tế vươn lên trình độ của khu vực và thế giới, thức đẩy và duy trì sự tăng trưởng bền vững. Mặt khác, là thành viên của ASEAN, Việt Nam sẽ tranh thủ được sự ủng hộ và giúp đỡ của các nước thành viên khác cũng như các nước đối thoại của ASEAN, có điều kiện để học tập và chia sẻ những kinh nghiệm phát triển với các nước trong khu vực, cải thiện được vị thế của mình trên các diễn đàn quốc tế. Tóm lại, tham gia ASEAN là bước đi đầu tiên của Việt Nam trên con đường hội nhập với khu vực và thế giới. Có thể khẳng định, hội nhập là tất yếu khách quan đối với nền kinh tế Việt Nam.
Tuy vậy, hội nhập có thành công và có hiệu quả hay không lại phụ thuộc và việc xác định lộ trình và từng bước đi cụ thể. Điều 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương I – Những vấn đề chung về hội nhập AFTA của Việt Nam này không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực và nhận thức đúng đắn của các nhà hoạch định chính sách vĩ mô mà còn cả từng doanh nghiệp. Quá trình tham gia ASEAN/AFTA của Việt Nam 3.1 Quá trình Việt Nam gia nhập ASEAN Nhận thức được việc tham gia ASEAN là một cơ hội lớn, Việt Nam đã có những hành động thể hiện. Sau khi ký kết Hiệp định Pari về Campuchia, quan hệ Việt Nam và ASEAN đã trở nên thân thiện hơn.
Mở đầu là các chuyến viếng thăm các nước thành viên ASEAN của các quan chức cấp cao Việt Nam và việc ký kết một số văn kiện về đầu tư, thương mại giữa các nước. Các nước thành viên ASEAN đã ủng hộ Việt Nam hơn và ngày 22/07/1992, tại hội nghị Ngoại trưởng lần thứ 25, Việt Nam đã ký văn kiện tham gia Hiệp ước Bali. Cũng tại hội nghị này, Việt Nam và Lào đã được mời làm quan sát viên của ASEAN. Đến tháng 7/1994, các nước ASEAN đã nhất trí tuyên bố sẵn sàng chấp nhận Việt Nam là thành viên của ASEAN.
Đến ngày 17/10/1994, Bộ trưởng Ngoại giao nước ta đã gửi thư xin gia nhập vào Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Đến ngày 28/07/1995, lễ kết nạp Việt Nam vào Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á đã diễn ra trọng thể, đánh dấu sự chấm dứt thời kỳ Đông Nam Á bị chia thành hai trận tuyến đối địch.2 Tiến trình thực hiện AFTA của Việt Nam Ngày 15/12/1995, Việt Nam chính thức tham gia thực hiện AFTA bằng việc ký nghị định thư gia nhập Hiệp định về Chương trình thuế quan có hiệu lực chung (CEPT) để thành lập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA). Theo quy định của Hiệp định CEPT và nghị định thư về việc tham gia của Việt Nam vào Hiệp định CEPT, Việt Nam có nghĩa vụ thực hiện Chương trình CEPT bắt đầu từ 01/01/1996 và hoàn thành vào 01/01/2006. Trước khi bắt đầu thực hiện Hiệp định CEPT, Việt Nam phải công bố các danh mục thực hiện CEPT, bao gồm Danh mục loại trừ hoàn toàn (GEL), Danh mục loại trừ tạm thời (TEL) và Danh 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương I – Những vấn đề chung về hội nhập AFTA của Việt Nam mục cắt giảm thuế ngay (IL).
Ngoài ra, từ năm 1995, Việt Nam phải công bố Danh mục nông sản chưa chế nhạy cảm và nhạy cảm cao (SL). Về tổ chức, Việt Nam cũng đã thành lập ban AFTA đặt tại Bộ Tài chính. Đây là cơ quan đầu mối của nước ta trong lĩnh vực này và là cầu nối giữa nước ta với cơ quan AFTA của Ban thư ký ASEAN và các ban ASEAN của các nước thành viên. Về lịch trình giảm thuế, hàng năm, Việt Nam đệ trình lên Ban thư ký ASEAN danh mục các hàng hóa giảm thuế của mình.
Tháng 12/1995, danh mục giảm thuế đầu tiên của Việt Nam đã được đưa ra bao gồm 1.633 danh mục thuế. Vào tháng 07/1997, Việt Nam đã đệ trình cho ASEAN lịch trình cắt giảm thuế một cách cụ thể với các Danh mục sản phẩm giảm thuế, Danh mục loại trừ tạm thời, Danh mục loại trừ hoàn toàn và Danh mục hàng hóa nhạy cảm. Trên cơ sở đó, chúng ta đã đưa ra một danh mục hàng hóa thực hiện theo Hiệp định CEPT cho năm 1998 gồm 1.